طباطبایی و ادامه جهان ما
مجید اسدی
در دوردستترین جای جهان ایستادهای
در کنار من. من هم در این سوی جهان ایستادهام در کنار تو. که جهان من و تو مشترک است.1 دکتر طباطبایی، فیلسوف ایرانی و نظریهپرداز ایرانشهری را نیازی به معرفی نیست. او پس از دههها تلاش ارجمند اندیشگی، توانسته است سرهای سرگردان زیادی را بهسوی خود برگرداند که اوج تولید این سرگردانی و گمبودگی را در سده اخیر یعنی بعد از مشروطه شاهد بودهایم. در این مجال اندک قصد ورود به این معضل یعنی سرگشتگی نیست، اما دکتر طباطبایی توانست این سرهای سرگردان را در جغرافیای سیاسی و فرهنگی آنها دوباره مستقر کند و آنها را از بیراهها که آوارگی در آنها بیشمار است، نجات دهد تا بتوانند ایرانی بمانند و ایرانی بیندیشند. در بدو امر باید گفت این ایرانیماندن و ایرانیاندیشیدن، نه مزیتی معمول، سطحی و سیاسی است، نه خودبرتربینی احساسی و نژادی و نه نیز راهی به ناسیونالیسم که این مفهوم وارداتی غربی اصولا در فرهنگ ایران جایگاهی ندارد. بلکه ایرانیماندن و ایرانیاندیشیدن، ناظر به این معنی است که انسان تاریخی جهانمند، تنها با ادامه خود میتواند ادامه مسیر دهد و جهان را هم با چشمان تاریخی خود میبیند، تازمانیکه به زیستن در جغرافیای خود که تاریخها بر آن بار شده است، ادامه میدهد. در غیر این صورت، از خودی تاریخی خود خلع میشود و بدیهی است که ادامه هر مسیری، ادامه مسیر تا آن لحظه پیمودهشده او نیست، بلکه مسیر طیشده دیگری است که اگر احیانا او بتواند آن مسیر را ادامه دهد، در ادامه تاریخ دیگری قرار میگیرد؛ یعنی به جهان دیگری مهاجرت میکند که این تغییر مسیر و مهاجرت اینگونه را استحاله مینامیم و در میادین سیاست و منافع ملی نیز مسلم است انسانی که ادامه مسیر دیگری باشد و اگر تازه در بیراهههای گمبودگی و سرگردانی نماند و چنانچه گفتم، اگر احیانا بتواند در ادامه تاریخ دیگری قرار بگیرد، نمیتواند بیگانه از آگاهی ملی کسب منافع ملی کند. بر این اساس ایرانیبودن نهتنها داشتن حق سهم مشاع و موروثی از مواهب این جغرافیاست که در درجه بالاتر و بااهمیتتر، زیستن در جهان ایرانی و سعی در خواندن و استقرار نوبهنوی این جهان و به تبع آن استقرار نوبهنوی خود است. بر این اساس دکتر طباطبایی در این چند دهه تلاش اندیشگی خود، علاوه بر ورود به نواحی گوناگون تمدن ایرانی و ارائه تحلیلهای روشمند و جدید، به این نکته نیز توجه میدهد که باید ایرانی بود تا ایرانی اندیشید، تا بشود حرف زد. در غیر این صورت حرفی برای گفتن نیست (درک من از این نوشتهها) و اعتقاد دارم که در ایران معاصر، بهویژه در این چند دهه، تنها این دکتر طباطبایی است که بهعنوان فیلسوف ایرانی به مفهوم دقیق کلمه، توانسته است تولید متنی ایرانی کند؛ یعنی ایرانی بیندیشد. بر این بنیاد هرچند دیگرانی تلاش میکردند راهی به دهی بگشایند؛ اما ازآنجاییکه مفاهیم و مضامین تلاشهای خود را، یا به سخن دیگر، تلاشهای خود را براساس مفاهیم و مضامین جغرافیای سایر بنا کرده بودند، نتوانستند جز اغتشاش جهان ما کاری را به انجام برسانند و اگر احیانا مترجمان خوبی بودند و زبان دیگری را به مفهوم فلسفی کلمه میفهمیدند، جز انتقال دانش از فرهنگ دیگر که کار بسیار شایستهای است، علمی را نتوانستند براساس مبانی این جغرافیا تأسیس و تولید کنند، زیرا مفاهیم سرزمینهای سایر در جواب پرسش آن سرزمین تولید شده است و در این سرزمین، ما به تولید پرسش و پاسخ مرتبط با خود نیاز داریم که بیشک، این پرسشها و به تبع آن پاسخها، از لون دیگری خواهد بود و این طباطبایی است که واقعیت حال تاریخ ایران از گذر ضمیر تاریخی او، به جایگاه درست خود برای پاسخ به پرسشها قرار گرفته است. از طرف دیگر، یکی از مشکلات «خواندن متون» خلقشده توسط طباطبایی، همان مشکلی است که بیشتر در صد سال اخیر دامنگیر ماست و آن هم دورشدن از تاریخ ایران و به تبع آن، عدم توانایی ما در خواندن این تاریخ است که این نخواندن یا نتوانستن، خود را در رویارویی با آثار طباطبایی نشان میدهد. بدیهی است که اگر ما میتوانستیم تاریخ برزمینمانده خود را بخوانیم، یعنی دارای زبانی غنی بودیم، میتوانستیم آثار طباطبایی را به محک نقد زده و نقاط ضعف و قدرت آن را بنمایانیم و آن را بسط دهیم تا گام جدیدی برمیداشتیم...
یعنی درصورتیکه میتوانستیم با برخوردی عالمانه با این متون روبهروشویم، چه در رد یا پذیرش آن، می توانستیم در مسیر تولید تاریخ قرار گیریم و با متون بعدی در این مسیر روبهرو شویم. البته اعتقاد دارم که آیندگان باهوش ما، در این مسیر مهم قرار خواهند گرفت و تاریخ ما را از حرکت دورانی اسطورهای، در مسیر درست خود قرار خواهند داد. هرچند تا این لحظه بر این متون نقدی جدی وارد نشده که این ناکامی باعث خسران است و باز اگرچه نوشتهها و گفتههایی را در حد مخالفخوانی میتوان دید و شنید، ولی این نوشتهها و گفتهها و این مخالفخوانیها را نمیتوان در حد نقد و داوری مبنایی برکشید. به هر روی اعتقاد فیلسوف دراینباره یعنی ایرانیبودن و ایرانیاندیشیدن، بر این است که باید واقعیت را از طریق ذهنیت تاریخی خود خواند. نه با چشم دیگران و البته این به معنی چشمپوشی از یافتههای دیگران نیست. بنابراین وقتی میگوید: «به نظر من چندان اهمیتی ندارد که نویسندگان غربی درباره تاریخ تکوین ملت و دولت چه گفتهاند، بحث آنان اگر وجهی داشته باشد، با توجه به تاریخ اروپایی ممکن شده است، گریزی از دنبالکردن آن بحثها نداریم و بهلحاظ تدوین مفاهیم، وابسته به آن بحثها هستیم، اما چنان که در جاهای دیگری از همین جستار گفتهام، ضرورتی ندارد که همه آن مفاهیم ناشی از آن بحثها، قابل انطباق با تاریخ ایران باشد.2 ناظر به همین منظور است و باز زمانی که از ماهیت روشنفکری که روشنفکران با استفاده از مفاهیم غربی یا شرقی وارد میدان میشوند و از مبانی تاریخی خود که جهان ماست و فیلسوف آن را جایگاه تکوین آگاهی ملی میداند، دانسته یا ندانسته طفره میروند، مینویسد: «ادوارد سعید، افزون بر اینکه از لحاظ سیاسی روشنفکر بیوطنی به شمار میآمد، به عنوان روشنفکر نمیتوانست وطنی داشته باشد؛ یعنی او که آگاهی «ملی» نداشت، تاریخ، فرهنگ و تمدن خاصی نیز نمیتوانست داشته باشد. روشنفکری بیوطنی در مبانی است.3 طباطبایی در کتاب «ملاحظات درباره دانشگاه» تأسیس دانشگاه در ایران را از روی ناچاری و البته ناقص میداند و منظور از این نقص، توجه به این مطلب است که این دانشگاه به علت اینکه مسئله آن، مسئله ایران نیست، شعبهای از دانشگاه غربی در این جغرافیاست که دانشگاههای غربی در شرایط ملی خود تأسیس کردند و ادامه فعالیت دادهاند. بر همین اساس، دانشگاه ایران در زمینه علوم اجتماعی غیرملی است: «بدیهی است که میشد علوم دقیقه جدید را بیهیچ مشکلی وارد دانشگاه ایرانی کرد، اما علوم انسانی و اجتماعی تأسیسهای جدیدی برای تبیین وضع کشورهای اروپایی بودند و بخشهای مهمی از این علوم به ضرورت ربطی به ایران نداشت. موضوع علوم انسانی و اجتماعی، در نظام علمی اروپا و در دانشگاههای اروپایی با ویژگی ملی بود. بدینسان اگرچه علوم انسانی و اجتماعی، با توجه به پیوندهایی که پیوسته میان کشورهای اروپایی باختری وجود داشت، در کلیات آن، در صورت نظام واحدی تأسیس و از کشوری به کشوری دیگر جاری شد، اما با اندک مسامحه میتوان گفت که هر یک از کشورهای اروپایی، در درون آن کلیات واحد، جایی که نیاز پیدا میشد، علم ویژه خود را تدوین کردند4...؛ یعنی تا زمانی که دانشگاه ما در موضوعات علوم انسانی و اجتماعی، ایرانی نباشد، نمیتواند ایرانی بیندیشد و به همین دلیل نمیتواند ما را به دهی رهنمون باشد و این سخنی حق است که میشود آن را به صورت زیستن هر قوم در شرایط جهان آن قوم تعبیر و تفسیر کرد. در موضوع نوشتن تاریخ ایران نیز دکتر طباطبایی به همین مسیر میرود و از آن جایی که تاریخ را جایگاه تکوین آگاهی ملی میداند، تاریخنویسی را جایگاه تدوین صورتی از این آگاهی دانسته و اینچنین ادامه میدهد. «موضعگیری فلسفی و «فلسفه تاریخی» بدون این آگاهی ملی امکانپذیر نیست. پژوهشهای ایرانشناسی را به این اعتبار «علمی» خواندیم که به هر حال، هیچ ایرانشناسی نمیتواند آگاهی «ملی» ایرانی پیدا کند البته تردیدی نیست که نه بسیاری از پژوهشهای ایرانشناسی، علمی به معنای دقیق کلمه است و نه عاری از موضعگیری فلسفی، اما توضیحهای ایرانشناسان با تبیینهایی که ایرانیان میتوانند از تاریخ و تاریخ اندیشه کشور خود عرضه کنند، از یک سنخ نیست. ایرانشناسی جایی در نهادهای غربی دارد و حاصل پژوهشهای ایرانشناسان نیز بخشی از تولید دانش در دانشگاههای این کشورهاست. «ایران» و «پژوهشهای ایرانشناسی» موضوع یکی از دانشهای نظام تولید دانش در کشورهای غربی است. ...اما «ایران» و «تأملات ایرانیان» موضوع دانش آنان نیست، بلکه واقعیتی سیاسی است که فاعل شناسایی جزء و عین آن است و نمیتواند خود را از آن جدا کند. ازاینرو ایرانشناسی ایرانی نمیتواند وجود داشته باشد، درحالیکه تأمل جدی ایرانیان درباره ایران فقط زمانی آغاز میشود که نهادهای آموزشی و پرورشی ایران بتوانند فراوردههای پژوهشهای ایرانشناسان را به مواد خام تأملات خود تبدیل کنند، این نکته ارزیابی سیاسی -از نوع پست آن به معنای سیاست روز که عباره اخری فلکزدگی است، نیست، بلکه تندادن به الزامات تکوین آگاهی «ملی» که نخستین شرط آن انتقال خاستگاه آن آگاهی از بیرون به درون است5 ... و چنانکه انتقال این آگاهی از بیرون به درون در متن شرح میشود، شاید بتوان اینگونه دریافت که این انتقال در دقیقشدن به کلیه نواحی تمدن ایرانی و نمودهای فرهنگی آن و روبهروشدن با این نواحی و نمودهای فرهنگی با هوش تحلیلی حاصل خواهد شد؛ بنابراین ایرانیان باید تاریخ ایران را بنویسند و تاریخ دیگران را هم برای خود بنویسند و این بههیچوجه اختراع دوباره آتش نیست، بلکه از آنجایی که تاریخ جایگاه تکوین آگاهی ملی است، تاریخ نوشته دیگران چه درباره تاریخ خود یا تاریخ ما، این دریافت آنان است که در درون آگاهی ملی آنان میگنجد و پاسخی است به پرسشهای آنان، نه ما. به همین منظور است که طباطبایی هر دو تاریخ ایران و تاریخ اندیشه سیاسی اروپا را همزمان به نگارش میگیرد و این دو را به هم پیوند میزند تا این دو را در کنار هم بفهمیم. به همین مناسبت است که خواننده این متون، به آسانی متوجه میشود که نویسنده این متون به حتم ایرانی است، زیرا نویسنده با نهایت تلاش توانسته است با معادلیابیهای دقیق، به مفهوم فلسفی کلمه تاریخ اروپا را تا آنجا که بررسی کرده است، به زبان فارسی انتقال دهد. به همین دلیل خواننده تاریخ اندیشه سیاسی اروپا در هنگام خواندن این تاریخ هیچگاه خود را در بیرون از تاریخ ایران نمیبیند و برای همین است که صرفنظر از تحلیلها که کتاب را به متن تبدیل کرده است و باز صرفنظر از بررسی متون ارجمند و ارجاعات دقیق به آنها، میفهمیم که این متون ایرانیاند و با اندیشه ایرانی تولید شدهاند و در این مسیر است که میتوان گفت، این متون در ادامه تاریخ ایراناند که من آن را به جای جایگاه تکوین آگاهی فیلسوف، جهان ایرانی مینامم؛ یعنی نهتنها جهان ما را مانند بسیاری از نوشتههای بهظاهر ایرانی و با باطن وارداتی، مخدوش نکرده است، بلکه در دایره آگاهی تاریخی ما قرار گرفته و به آن اضافه شده است؛ یعنی جهان ما را ادامه داده است و اعتقاد دارم که اگر بتوانیم این متون را با هوش تحلیلی بخوانیم و آن را بسط دهیم، در مسیر تولید تاریخ قرار خواهیم گرفت که این تولید تاریخ، اولین نشانههای خود را در زبان تهیدست فعلی خود، نشان
خواهد داد. 1- برگرفته و با تغییر شعر پایان مقدمه کتاب ملت، دولت و حکومت قانون، دکتر طباطبایی . 2- جواد طباطبایی، ملت، دولت و حکومت قانون، جستار در بیان نص و سنت، چاپ دوم 1389-انتشارات مینوی خرد، پاورقی ص 141. 3- جواد طباطبایی، تأملی درباره ایران، جلد نخست، دیباچهای بر نظریه انحطاط ایران، چاپ سوم 1397 انتشارات مینوی خرد، ص19. 4- جواد طباطبایی، ملاحظات درباره دانشگاه، چاپ اول، 1398 مینوی خرد ص34. 5- جواد طباطبایی، مأخذ شماره 3، صص512 و513.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.