فرصتي که آمريكا بايد غنيمت بشمرد
نخ باريک ارتباط تهران- واشنگتن
روحاله نخعی : در روزهاي گذشته، ديدار محرمانه يک سناتور آمريكايي با وزير خارجه ايران در مونيخ خبرها، حاشيهها و جنجالهايي در دو پايتخت، بهویژه در واشنگتن ايجاد کرد. کريس مرفي دموكرات که مانند محمدجواد ظريف، براي شرکت در نشست امنيتي مونيخ راهي آلمان شده بود، در حاشيه اين نشست ديداري بدون اطلاع رسانهها با ظريف داشت، لااقل تا پيش از آنکه يک رسانه دستراستي آمريكايي، با افشاي خبر اين ديدار و البته حمله به او، مرفي و سپس طرف ايراني را به تأييد وادارد. افشاي اين خبر با ارائه توضيحات مفصل از سوي طرف آمريكايي که بابت اين ديدار هدف حمله جمهوريخواهان و مقامات دولت ترامپ واقع شده بود، همراه شد. او البته بابت اين ديدار نه عذرخواهي کرد و نه از تصميمش براي اين ديدار عقب نشست، بلکه ضمن تأکيد بر انتقادهای مکررش از دولت ترامپ و سياست خارجياش، به توضيح و دفاع از دلايلش براي اين ديدار پرداخت. در طرف ايراني لااقل اينبار، واکنش منفي خاصي نسبت به اقدام وزير خارجه براي ديدار با اين مقام آمريكايي نشان داده نشد و در مقابل وزير و سخنگوي وزارت خارجه به تأييد خبر و تأکيد بر طبيعيبودن آن بسنده کردند، بدون اينکه توضيح خاصي از محتواي اين ديدار ارائه کنند يا حتي به رد يا تأييد روايت سناتور آمريكايي از محتواي جلسه بپردازند. اين سکوت درباره محتواي جلسه البته چندان با ديدارهاي رسانهايشده وزير در هفتههاي اخير تفاوت خاصي نداشته است. چند وقتي که ديدارهاي وزير خارجه بدون وجود دسترسي خاصي براي خبرنگاران به محتواي جلسات و بدون برگزاري هرگونه نشست خبري انجام ميشوند تا گزارشهاي رسانهها درباره اين ديدارها به انتشار متن کوتاه و کلي رسمي اداره کل اطلاعرساني و امور سخنگويي وزارت خارجه و سپس گمانهزني و تخمين درباره محتوا، اهداف و پيامدهاي ديدار محدود شود. اين اولينبار نبود که يک مقام فعلي يا سابق آمريكايي به ديدار با وزير خارجه ايران اقدام ميکرد. در سالهاي گذشته، ماجراي ديدار و گفتوگوي ظريف با دستکم سه سناتور آمريكايي و دو مقام سابق آمريكا به صحنه رسانهها کشيده شده است و البته يک بار هم داستان ديدار يک وزير خارجه سابق ايران با يک مقام سابق آمريكايي که ظاهرا بنا بود بدون اطلاع رسانهها انجام شود، خبري شد. به بهانه ادامه بحث و دعوا بر سر ديدار مرفي و ظريف، مروري بر اين ديدارها و تبعات و انگيزههاي احتمالي آنها خواهيم داشت. ديدار در کشور ثالث آخرين نمونه، همين ماجراي ديدار با مرفي بود که تا اتهام نقض قوانين روابط خارجي به مرفي از سوي دولت پيش رفت. کريس مرفي، سناتوري دموكرات است که عضو کميته روابط خارجي سنا نيز هست. او چنان که گفته شد، در حاشيه سفر مونيخ به هتل محل اقامت ظريف رفت تا با او ديدار کند. مرفي توضيح داد براي تذکر دغدغههاي آمريكايي درباره اقدامات ايران با ظريف گفتوگو کرده است و لااقل در يک مورد مربوط به مشکلات رسيدن کمکهاي انساندوستانه به يمن، از او وعده پيگيري گرفته است. گزارش رسانهها حاکي از اين بود که دفتر مرفي از قصدش براي اين ديدار به وزارت خارجه خبر داده؛ اما سفارت آمريكا گفته است نميتواند کمک براي فراهمشدن شرايط اين ديدار فراهم کند. تأکيد چندباره مرفي که ديروز هم تکرارش کرد، اين بود که او معتقد است کسي بايد با ايران گفتوگو کند، نه مذاکره براي رفع مشکلات که گفتوگو بماهو گفتوگو، براي شنيدن حرفهاي هم و اگر دولت حاضر به پيگيري اين گفتوگو نيست، او اين بار را به دوش ميکشد. اين استدلال مرفي حاوي نکتهاي است که به آن برمیگردیم. داستان گوشي خانم سناتور نمونه پيشين ديدار يک سناتور دموكرات با ظريف به ماجرايي که اواخر بهار و اوايل تابستان امسال رسانهاي شد برميگردد، ماجرايي که توسط پوليتيکو رسانهاي شد و البته مثل داستان مرفي با خشونت خبري مواجه نشد. داستان اينجاست که خبرنگاران آمريكايي در واشنگتن، سناتور دايان فاينستين را در حال حرکت با گوشي در دستش ميبينند. صفحه گوشي فاينستين، عمدا يا سهوا، روشن بوده و دفترچه تلفن روي ورودي مربوط به جواد ظريف، باز بوده است تا گوش و چشم خبرنگاران براي تماس احتمالي دو نفر تيز شود. کمي بعد از اين، دفتر سناتور آمريكايي و وزير خارجه ايراني تأييد ميکنند که يک شام کاري مشترک داشتهاند. فاينستين البته اين ديدار را برخلاف ديدار مرفي، زماني انجام ميدهد که هنوز پاي ظريف از ورود به خاک آمريكا بريده نشده و در سفري که وزير خارجه ايران به نيويورک داشته است، قرار اين سفر تنظيم ميشود. دفتر فاينستين در بيانيهاي دراينباره ميگويد با وزارت خارجه پيش از ديدار تماس گرفته و ضمن اطلاعدادن به دولت درباره تصميم براي آن، از آخرين وضعيت روابط نيز مطلع ميشود. وزارت خارجه البته بعد از اين اعلام ميکند که درخواستي براي برگزاري چنين ديداري نداشته است. فاينستين، بهعنوان رئيس کميته اطلاعات سنا در اين شام کاري روبهروي ظريف مينشيند. او مانند مرفي يا به عبارت بهتر مانند بیشتر دموكراتها، از منتقدان سياست خارجي ترامپ بهویژه در قبال ايران به حساب ميآيد و چندينبار از دولت خواسته بود بهدنبال گفتوگو با ايران باشد. ديدار دوباره با کري، بعد از پايان دولت اوباما اما اين تنها ديدار ظريف با مرفي نبود که با جنجال و حملات دولت مواجه شد. پيشتر، اين وزير خارجه سابق آمريكا بود که با طرف سابق مذاکرهاش ديدار کرده بود. جان کري که بهعنوان رئيس هيئت آمريكايي در مذاکرات برجام حاضر ميشد و در دوران روحاني - اوباما، تابوي ديدار رسمي مقامات دو کشور را با چندين ديدار با همتاي ايراني به مسئلهاي عادي تبديل کرده بود، پس از پايان خدمتش در سمت وزير خارجه و آغاز دولت ترامپ، چند ديدار با ظريف داشت. او در سال ۲۰۱۸ بهطور رسمی اين موضوع را تأييد کرد. کري در مصاحبهاي در سال ۲۰۱۸ گفت از زمان آغاز دولت ترامپ، نه يک بار بلکه چند بار با مقامهاي ارشد ايراني ديدار کرده است. وزير خارجه اوباما گفت در نروژ، مونيخ و چند نشست بينالمللي ديگر، «سه، چهار بار» با ظريف ديدار داشته است. کري البته به دفاع از خود در مقابل اتهامات دولت ترامپ نيز پرداخت و گفت کارش مشاورهدادن به ظريف براي مواجهه با سياست خارجي دونالد ترامپ نبوده است، بلکه خواسته در ديدارهايش متوجه شود «ايران ممکن است چه کاري براي بهبود مناسبات منطقه انجام دهد؟ بحران يمن چطور حل ميشود؟ براي صلح در سوريه چه کار خواهند کرد؟». صحبتهاي کري در شرايطي مطرح شد که بسياري بهخصوص در آمريكا، ديدار کري با وزير خارجه ايران را در راستاي تلاش براي حفاظت از دستاورد مهم ديپلماتيک دولتش، يعني برجام ديده بودند. دولت ترامپ بهطور مشخص او را متهم کرد که به ايرانيها ميگويد صبر کنند تا دولت ترامپ تمام شود و اين دخالتهاي دموكراتهايي مثل اين دو نفر است که مانع از رسيدن دولت او به اهدافش در قبال ايران ميشود. ترامپ اين اتهام را بعد از ماجراي مرفي نيز تکرار کرد و هر دو را متهم کرد که قانون لوگان، مربوط به مذاکره بدون اجازه با دولتهای متخاصم در راستای تضعيف سياستهاي آمريكا را نقض کردهاند. کري بهتازگی و در واکنش به حملات دوباره ترامپ، بار ديگر به موضعگيري دراينباره پرداخت. او در پاسخ به ترامپ به فاکسنيوز گفت: «اين هم يک دروغ ديگر از رئيسجمهور و تلاشي کامل از سوي او براي تحريف واقعيتهاست؛ چون او ميداند که من با کسي مذاکره نکردهام». جان کري اضافه کرد: «من کاري را کردم که هر سناتور يا وزير خارجه آمريكا انجام ميدهد؛ يعني سفر به کنفرانسهايي در خارج براي اطلاع از مسائل». ماجراي آن عکس ظريف اما تنها مقام ارشد ايراني نبود که خبر ديدارش با کري منتشر شد. بهار ۹۷، خبرنگاري آمريكايي که از مشاوران سابق ترامپ بود، مدعي شد جان کري با کمال خرازي، وزير خارجه دولت سيدمحمد خاتمي که حالا رئيس شوراي راهبردي روابط خارجي ايران و از مشاوران رهبري است، ديدار داشته است. او کمي بعد، تصاويري از پاريس منتشر کرد که به نظر ميرسيد کمال خرازي و يکي، دو ديپلمات ايراني ازجمله سفير وقت ايران، ابوالقاسم دلفي را در حال ورود به هتلي نشان ميدهد. اين تصوير که به نظر ميرسيد به خاطر زاويه عجيبش، مخفيانه گرفته شده است، بهعنوان سند ادعاي وقوع اين ديدار مطرح شد. جيسون آزبورن، خبرنگار آمريكايي، مدعي شد يکي از دوستانش در پاريس اين عکس را براي او فرستاده است. اين ماجرا هم با جنجال فراواني در واشنگتن همراه شد. دولت ترامپ با همان استدلالها، کري را به خيانت متهم کرد و گفت او برخلاف رسم وزراي خارجه سابق که با هماهنگي دولت وقت بهعنوان پيامرسان با مقامات کشورهاي ديگر ديدار ميکنند، بدون اين هماهنگيها اين ديدار را انجام داده است. در نهايت، برخلاف ماجراهاي ديگر، اين ديدار از سوي دو طرف تکذيب شد؛ کالين کال، از مقامات وزارت خارجه اوباما، از آمريكا و دفتر خرازي از ايران، خبر چنين ديداري را رد کردند. دفتر خرازي گفت او براي شرکت در اجلاس رهبران براي صلح که به ابتکار رافارن، نخستوزير سابق فرانسه، براي بررسي بحرانهاي بينالمللي تشکيل شده بود، عازم پاريس شده و تنها با رافارن ملاقات داشته است. البته در نهايت به نظر ميرسد اين ماجرا برخلاف نمونههاي مشابه آن، قرباني هم داشت. دلفي کمي بعد از سمت خود برکنار شد؛ اما مشخص نشد که اين اتفاق دقيقا ترکش اين خبر بوده است. برخي رسانهها گزارش دادند اشتباهاتي که دلفي در برخي مصاحبهها داشته، باعث برکناري او شده است. رايزني براي آزادي از آن طرف، ظريف هم با يک مقام سابق آمريكايي رايزني داشت. در ماجراي مبادله مسعود سليماني، دانشمند ايراني که به اتهام دورزدن تحريم در آمريكا زنداني بود، با ژائو وانگ، دانشمند آمريكايي که به اتهام جاسوسي در ايران زنداني بود، نام بيل ريچاردسون، سفير سابق آمريكا در سازمان ملل متحد و از وزراي کابينه بيل کلينتون، رئيسجمهور آمريكا در دهه ۹۰ ميلادي مطرح شد. گزارشها حاکي از اين بود که ريچاردسون گفتوگوهايي با ظريف دراينباره داشته است؛ اما برخي اخبار نشان ميداد او پيگيريهاي بسياري در واشنگتن براي پيشبرد اين مبادله انجام داده است. ريچاردسون البته بهعنوان نماينده رسمي دولت با ظريف حرف نميزد؛ چنان که در صحبتهاي محسن بهاروند، مديرکل آمريكاي وزارت خارجه، آمده بود که ايران با دولت آمريكا مذاکرهاي در اين زمينه نکرده است. دولت ترامپ که البته طبق گزارش نيويورکر تلاش خود را براي مانعتراشي در اين زمينه کرده بود، در نهايت تمام اعتبار نتيجه نهايي را به حساب خود واريز کرد و حتي در آخرين مرحله به ريچاردسون خبر هم نداد که کار به مبادله رسيده است. بنبستهاي جمهوريخواهانه در مسير ايران جمهوريخواهان اما در اين زمينه بيکار ننشستهاند و تقريبا همه نمونههاي رسانهايشده اقدامات جمهوريخواهان براي تماس با ايران بينتيجه بوده است. مايک پمپئو، وزير خارجه فعلي آمريكا در يکسالي که بر کرسي رياست سيا تکيه زده بود، نامهاي به سردار قاسم سليماني فرمانده وقت نيروهاي قدس سپاه ايران نوشت، اما بعد مشخص شد که سليماني حتي نامه او را باز نکرده است. پمپئو پيشتر نيز، در سال ۲۰۱۶، در دوران دولت اوباما و زماني که در مجلس نمايندگان بود، به همراه لي زلدين و فرانک لوبيوندو، ديگر اعضاي اين مجلس، درخواست کردند براي نظارت بر انتخابات دو مجلس ايران، بازديد از مراکز هستهاي، ديدار با اعضاي سپاه و ملاقات با يک زنداني آمريكايي راهي ايران شود. آنها با نامهاي از شخص رهبري و فرمانده سپاه هم خواستند با دخالتشان روند صدور ويزاي آنها را تسريع و تسهيل کنند. اين درخواست و تلاش عجيب، البته به شکلي قابل پيشبيني، بينتيجه ماند. رند پال، سناتور جمهوريخواه با ديدگاههاي منحصربهفردش، جمهوريخواهي بود که موفق به ديدار با يک مقام ايراني شد، اما ديدار او با ظريف، برخلاف همتايان دموكراتش، با هدف انتقال پيام از دولت انجام شد. روايتي منتشر شده بود که پال شرط و شروطي اعلام کرده تا در صورت رعايت آنها از سوي ايران، ظريف بتواند با ترامپ در کاخ سفيد ديدار کند. اين ديدار هم البته بينتيجه بود. ظريف اساسا اين دعوت و شرايطش را رد کرد تا اين تلاش جمهوريخواهانه نيز به جايي نرسيده باشد. شايد بتوان تنها نمونه گفتوگوي موفق بين يک سياستمدار جمهوريخواه با ايرانِ پس از انقلاب را در دوران تسخير سفارت ايران جستوجو کرد، البته با تعريف متفاوتي از موفقيت. رسانههاي آمريكا چنديپيش مدعي شدند اسناد اتهامي را که سالها به تيم رونالد ريگان، رئيسجمهور سابق اين کشور زده ميشده، پيدا کردهاند. به گواهی اين اسناد، کارزار انتخاباتي ريگان که با رئيسجمهور وقت، جيمي کارتر رقابت ميکرد، در تماسي با مقامات ايران خواسته بود ماجراي در آستانه پايان تسخير سفارت را تا پايان انتخابات رياستجمهوري ادامه دهند تا آزادي ديپلماتهاي آمريكايي از ايران در دولت ريگان انجام شود و مهمترين بحران سياست خارجي کارتر به قيمت شکستش در انتخابات تمام شود. اين ماجرا البته اگر به همين شکل هم رخ داده باشد، نه اقدامي مربوط به روابط دو کشور بلکه حرکتي در جهت منافع داخلي جمهوريخواهان بوده است و البته به روايت برخي منتقدان او، خيانت ريگانيها به کشورشان. خط تماس براي شناخت با مرور اين تماسها ميتوان به چند نکته رسيد. نکته اول عزم اين مقامات آمريكايي براي وجود شناخت بين دو طرف است. همانطور که مرفي اخيرا نيز تصريح کرد، در شرايط دشمني، حتي اگر مذاکرهاي براي حل اختلاف بين دو کشور در جريان نباشد، مهم است که دو کشور حرفهاي همديگر را بشنوند. يک دليل اين اهميت پيشگيري از نقشآفريني «حادثه» در تنشهاي بين دو کشور است. وقتي دو کشور حرف هم را شنيده باشند، کسي به اشتباه و تصادف اقدامي نميکند يا اقدامي را تفسير نميکند و به اين ترتيب، دست تقدير تنشها را بالا نميبرد. علاوه بر اين، حفظ اين شناخت زماني به کار خواهد آمد که کار به گفتوگوهاي واقعي بکشد. شناخت دو طرف، مانع از اين ميشود که زمان مذاکره صرف تصميمات و برداشتهاي نادرست حاصل از بيخبري از اولويتها و انگيزههاي طرف مقابل شود. دموكراتها موفقتر از جمهوريخواهان نکته ديگر در اين زمينه اين است که دموكراتها ظاهرا در اين زمينه موفقتر بودهاند. به روايت ظريف، او در طول سالهاي ايفاي نقشش در دستگاه ديپلماسي ايران، چندين و چند ديدار با آمريكاييها داشته است اما از ميان ديدارهاي رسانهايشده به نظر ميرسد دموكراتها در شکلدهي به اين نوع گفتوگوهاي غيرمذاکرهاي موفقتر بودهاند. مرفي و فاينستين با ظريف تنها ديدار و گفتوگو ميکنند، کري به همين شکل تماس را با ايران برقرار ميکند تا از تصميمات ايران باخبر شود و در مقابل ايران را از وضعيت واشنگتن در قبال ايران باخبر کند. حتي ريچاردسون واسطه مبادله زنداني در پرتنشترين شرايط بين دو کشور ميشود اما اقدامات جمهوريخواهان منحصر به سنگهاي بزرگ و بيفايدهاي است که برميدارند؛ از تلاش براي تماس با فرمانده نظامي تا اقدام به سفر به ايران و ديدار با همه و دعوت به ديدار مستقيم وزير خارجه ايران با رئيسجمهور آمريكا در شرايطي که هيچ چيز مهيا نيست. دموكراتها شايد آنطور که برخي گمان ميکنند، بيشتر «به نفع» ايران نباشند اما سابقه نشان ميدهد در گفتوگو با ايران، تواناتر و البته مصممترند. يک ديپلمات آشنا در اين ميان اما آنچه مشخص است تأثير و جايگاه شخص ظريف در اين زمينه است. ظريف وقتي به عنوان وزير خارجه دولت اول روحاني منصوب شد، به عنوان کسي که هم تحصيلات خود را در آمريكا گذرانده بود و هم ساليان سال به عنوان سفير ايران در سازمان ملل در خاک آمريكا خدمت کرده بود، شناخت عميق و گستردهاي از ايالات متحده داشت و آشناييهاي سياسي قابلاتکايي نيز در اين کشور ايجاد کرده بود. به همين دليل بود که ذات انتصاب او به عنوان نشانهاي آشکار از قصد ايران براي مذاکره بر سر آنچه بعدها برجام نام گرفت، ديده شد. ظريف نزديکترين شخصيت ايراني به مفهوم کلاسيک ديپلمات است و از اين شهرت خود استفاده تمامي کرده است تا تماسهاي ايران با کشورهاي مختلف از جمله آمريكا را به کارآمدترين سطح خود برساند، حتي در شرايطي که تنشها به سطح بيسابقهاي در تاريخ روابط دو کشور رسيدهاند. مقامات فعلي و سابق آمريكايي ظريف را ميشناسند و در مقابل ميدانند که او نيز کشورشان را ميشناسد، به همين دليل حتي ريسک ديدار در کشوري ثالث و حملات دولت را به جان ميخرند تا خط تماس با او را حفظ کنند، تا هم از طريق گوشي شنوا، صدايي به ايران رسانده باشند، هم از ايران صدايي شنيده باشند و البته شايد با حفظ اين ارتباط زمينه را براي روزي که دوباره به قدرت برسند، فراهم کنند. در مقابل اما اين مسئله روي نگرانکنندهاي هم دارد. شواهد فعلي نشان ميدهد ايران هيچ ديپلمات ديگري را با اين ويژگيها آماده نکرده و همه چيز هم حاکي از اين است که ظريف بعد از پايان دولت روحاني، به بازنشستگي باز خواهد گشت، اگر پيش از آن از دولت نرفته باشد. چنين شرايطي ميتواند به اين معنا باشد که با رفتن ظريف، روابط دو کشور دوباره در کنار خصومت با ابهام نيز همراه شود. خوشبينانهترين تعبير در اين زمينه اين است که دو طرف از فرصت يکسالونيم باقيمانده حضور ظريف يا در صورت پيروزي يک دموكرات در انتخابات رياستجمهوري، در فاصله چند ماه بين دو رياستجمهوري حداکثر استفاده را ببرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.