سلطانِ صاحبقرانِ عکسانداز
عليرضا کريميصارمي. عکاس و مدرس دانشگاه
همواره خواندن تاريخ بازگشتي به گذشته است، براي يادآوري آنچه بر نياکان ما گذشته است و تأکيد بر آنچه که امروز داريم و نداريم.
ويل دورانت ميگويد: «تاريخ وقتي به صورت کاملِ مطلوب، نزديک خواهد شد که مورخ، براي هر دوره تاريخي، صورت کاملي از سازمانها، حوادث و طرق زندگي را که از مجموع آنها فرهنگ يک ملت ساخته ميشود رسم کند».[1] بر اين اساس يکي از افتخارات جامعه هنري ايران، تاريخ عکاسي آن است که لازم است در اين برهه از زمان که سالانه بيش از 14 تريليون تصوير در جهان تهيه ميشود به آن بيش از پيش پرداخته و به اهميت تاريخي آن در ايجاد مسيري نو به منظور بازپردازش فرهنگ و هنر زمانه خود بينديشيم و به آن فکر کنيم. مارتين هايدگر ميگويد: «براي آنکه قادر به تفکر باشيم، بايد آن را بياموزيم. اما آموختن چيست؟ انسان هنگامي ميآموزد که تمامي کردار و رفتار خود را با آنچه همواره از امور بنيادين به او وانهاده ميشود، هماهنگ کند. ما هنگامي تفکر را ميآموزيم که به آنچه براي تفکر وجود دارد، توجه کنيم».[2] در جهان کنوني، در کشورهاي گوناگون، هزاران کتاب و گفتار و مجله در زمينه عکس و عکاسي نوشته، چاپ و نشر ميشود و انجمنهاي اختصاصي گوناگون بنياد يافته است که اعضا و دوستداران عکاسي در آنها گرد آمده به پيشبرد مطالعات و فعاليتهاي خود ادامه ميدهند و اين يک ضرورت تاريخي است.[3] هرچند که در دو دهه گذشته با تلاش جمعي از عکاسان، شاهد تشکيل انجمنهاي صنفي عکاسي بودهايم، اما متأسفانه به علت مشکلات زيادي که گريبانگير جامعه نشر و پژوهشگران تاريخ عکاسي ايران شده، نتوانستهاند جز چند کتاب قابل اعتنا کتابهاي ديگري را با وجود پژوهشهاي ارزنده در اين باب منتشر كنند و اين جاي تأسف و نگراني است. حال با توجه به مطالبه مطروحه نگاهي اجمالي به تاريخ عکاسي جهان و ايران خواهيم داشت تا بدانيم عکاسي در چه زماني ابداع و چگونه وارد ايران شد تا بر آنچه که داريم بيشتر افتخار کنيم. ابداع عکاسي روز 7 ژانويه 1839 ميلادي در مجمع فرهنگستان علوم فرانسه اعلام شد و تاکنون 181 سال از آن زمان ميگذرد. اين ابداع را به شخصي فرانسوي به نام «لويي ژاک مانده داگر» نسبت دادهاند و روش ابداعي او در آن زمان «داگرِئوتيپ» نام گرفت. داگر از تجربيات ارزشمند شخصي به نام «ژوزف نيسفورنيسه نيپس» استفاده کرده بود. نيپس در سال 1822، عملا و با روشي کاملا متفاوت با شيوه عکاسي امروز [مواد حساس به نور] توانست اولين عکس دنيا را بگيرد. پس اگر تاريخ رسمي اعلام ابداع عکاسي را در نظر نگيريم، بايد بگوييم در تاريخ عکاسي جهان، اولين عکس را «نيپس» گرفته است.[4] دکتر شهريار عدل در مقاله ارائهشده در کنفرانس هنر و معماري دوران قاجار در لندن، (تابستان 1999 ميلادي) براي نخستينبار، شروع عکاسي به روش داگرئوتيپي را در ايران در اواسط دسامبر 1842 ميلادي توسط «نيکلاي پاولوف»، ديپلمات جوان روس عنوان کرد و در مقاله مفصلي در فصلنامه طاووس شرح آن را نوشت: «به درخواست محمدشاه قاجار، دولتين روس و انگليس اسباب عکاسي داگرئوتيپي را به ايران فرستادند. دستگاه روسها که هديه امپراطور بود، زودتر رسيد. نيکلاي پاولوف، ديپلمات جوان روس که به اين منظور تعليم عکاسي ديده بود، اين اسباب را به طهران آورده در تاريخ مذکور نخستين عکس ثبتشده در تاريخ ايران را در حضور محمدشاه برداشت. در مقاله مفصلي که درباره آغاز عکاسي در ايران به ياري يحيي ذکا نوشتم و ديگر مقالات، اشارهاي به اين وقايع که تاکنون ناشناخته مانده است، نيست ولي در تاريخ عکاسي که در دست تحرير است به شرح مفصل اين مقوله پرداختهام».[5] پس از مرگ محمدشاه در سال 1848 ميلادي و بهسلطنترسيدن ناصرالدين شاه، اوضاع ناآرام سياسي و مناقشات قبيلهاي، برخي از مناطق مملکت را دربر ميگيرد. اين ايام، اوج دوران عدم ثبات و آرامش در کشور است که همه آنها به تدبير صدراعظم کاردان و لايق او؛ يعني ميرزا تقيخان اميرکبير فروکش ميکند. سالهاي بعدي، دوران آرامش و مهار آشوبهاست و در همين دوره است که او ميتواند با آسودگي خيال به اشتغالات ذهني و تمايلات فکري و ذوقي خود بپردازد.[6] ادامه دارد
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.