«اهميت رمانهاي تاريخي»
سيدحميدرضا مهاجراني
گفتهاند: «حقيقت بيگانهتر از خيال است». بيترديد موضوع رمان تاريخي و تاريخ مقوله وسيعي است و بسياري از پژوهشگران و متخصصان در عرصههاي ادبي و تاريخي در اين زمینه حرفهاي بسيار دارند. ارتباط اين دو عنصر با يکديگر چيزي است که همواره موضوع بحثهايي آميخته به دشواريابيهاي خاص خود بوده است. در ميان بيشمار مباحثي که ميتوان در حوزه پيوند رمان تاريخي، از اين حيث که مزين به صور خيال رماننويس و تا حدودي پرورده در تخيلات اوست و تاريخ، از اين منظر که رسالتش واگويهکردن و نقل اخبار و رخدادهاي واقعي است، توجه به اين سؤال خالي از لطف نيست و آن اينکه «آن ريسمان و پيوند محکمي که صور خيال وارد آمده در رمانهاي تاريخي را با رخدادها و حقائق تاريخي به هم گره ميزند، چيست؟ و شايد اين شائبه را در ذهن ايجاد کند که آن تصاويري که رماننويس با قدرت خيال خود ترسيم کرده به حقيقت ماجرا لطمه ميزند. مثلا آيا فلان شخصيت تاريخي واقعا به همان گونهاي ميانديشيده که رماننويس ارائه کرده است؟ آيا واقعا دست به همان کاري زده که او گفته؟ يا اينکه همه اينها برآمده از قوه خيال و ساخته و پرداخته ذهن جوّال و خلاق نويسنده است؟» در يک کلام آيا رماننويس حقایق تاريخي را به گونهاي نگاشته که شايسته بوده چنان باشند ولي نبودند يا حقایق به شکلي رخ داده که شايسته نبوده است آنگونه باشند ولي رماننويس آنها را به شکل ديگري نقل کرده تا شايستهبودنشان کنانسان اميني است؟ اين سؤالات در صورت ظاهري خيلي ساده و پيشپاافتاده مينمايد ولي در روح و ضمير خواننده خودشان را خيلي بزرگ نشان ميدهند. آيا رمان تاريخي به تاريخ خدمت ميکند؟ از اين نظر که بخش زيادي از مردم را نسبت به حقایق تاريخي آشنا ميکند، مراحل تاريخ را به آنها نشان ميدهد و چهرهها و بزرگان تاريخي را به آنها معرفي ميکند؟ يا اينکه چيزي غير از تاريخ واقعي را در برابر ديدگان قرار ميدهد؟ در پارهاي از آثار تاريخي، نظير آثار جرجي زيدان نامدار مشاهده ميکنيم که او مطابق با ذهن و حافظه عربي، آميزهاي از تاريخ و صور خيالي که در کتابهاي قصه وارد شده ايجاد کرده و در برابر ديدگان خوانندگان قرار داده است. اما آنطور که پژوهشگران، پس از تعمق در پارهاي از آثارش، به آن دست يافتهاند اين است که او در مواردي تخيلات ذهني غيرواقعي را جايگزين حقايق تاريخي کرده و در نهايت قصههايي نقل کرده که حقيقت ندارند. البته سرايش رمان تاريخي با نوآوري منافاتي ندارد ولي سبک و فرهنگ خودش را ميطلبد. رماننويس براي نگارش يک رمان تاريخي ابتدا بايد از طريق شناخت و کسب خبرگي به کنه حوادث و شخصيتها پي ببرد، به زمان و مکان دقت کرده و ريشههاي آن را واکاوي کند، آنگاه محور داستان خود را بر آنها استوار كند. بن سالم حميش، مورخ معاصر جهان عرب، به فرضيه «دليل و برهان» معتقد است. او بر مبناي اين نظريه تاريخ را به عنوان يک دانش يا هنري تلقي ميکند که محصولش يک رمان تاريخي خواهد شد با رسالت خبررساني. به اين ترتيب مشاهده ميکنيم که رابطه بين تاريخ و رمان تاريخي خيلي عميقتر و ظريفتر از آن چيزي است که در بدو امر در ذهن نمود مييابد. شايد بتوانيم از هرودوت به عنوان اولين کسي ياد کنيم که دانش تاريخ را با صور خيال آميخت، سيسرون خطيب نام آشناي يوناني هم به او دو لقب داد: «پدر تاريخ» و «دروغگوي بزرگ». هرودوت وقتي از بيان حقيقت معذور بود يا به اين قصد که خواننده را تشويق به خواندن کند و موضوع را برايش جذابتر جلوه دهد به صور خيال پناه ميبرد. ما متون تاريخي و کهن بسياري داريم که در آنها داستان خلقت انسان و داستانهاي پيامبران را نقل کرده ضمن آنکه به کتابهايي برميخوريم که در آنها داستانهاي محيرالعقول و عجيب و غريبي نقل کردهاند و عنصر خيالپردازي در آنها به قدري پررنگ ظهور يافته که عقل از پذيرش آنها سر باز ميزند. شايد از معروفترين و مشهورترين مثالها و نمونههاي روايتهاي تاريخي که مبنايشان صور خيال است، همان افسانههاي کهن فارسي و عربي و اروپايي است که درباره زندگي قهرمانان اسطورهاي نوشته شده است. البته اين يادآوري درباره غنابخشيدن به متون داستاني ادبيات کهن از بعضي جهات بسيار مهم است. نياز به ميراث فرهنگي و تاريخ براي يک رماننويس از ابزار اوليه برشمرده ميشود که گريز و گزيري از آن نيست «اين ميراث کهن بهمثابه دشتي است آبادان که گل واژه و انديشه از آن ميرويد و منبع الهامي است اساسي». درست همانگونه که ميراث کهن، زايشگر حافظه و مرجعي است براي شکلدادن به شخصيتهاي داستان و توضيح چگونگي شکلگرفتنشان در جهان هستي... . اگر کسي به اين امر توجه نکند و به اين رابطه دقت نكند که صرفا غرق در روايت حقايقي خشک و بيروح خواهد شد که به گذشتهاي بازميگردد که در برابر آن مسئوليتي نداريم. در اين زمينه سروانتس، خالق اثر جاودانه دنکيشوت، پاسخ محکمي به آن تئوري شایع در اروپاي مرکزي داد. در پسِ اين امر ديدي فراگير هم به چشم ميخورد که ما را به آن سمت سوق ميدهد که بدانيم هر اتفاق تاريخي و فرهنگي آنگونه رخ مينمايد که کارلوس فوئنتس تعبير ميکند: «رمانهاي تاريخي در مسير و مجراي تاريخي خود حرکت ميکنند. رمان پاسخي است به زمان يا به عبارت واضحتر خالق آن است. ما هم داستان زمان داريم و هم زمان داستان. مهمترين و برجستهترين رمانهاي تاريخي آناني هستند که خالق زماناند و به جاي حرکت در مسيري معکوس مبتکر زمان ميشوند؛ ولي بايد توجه داشت که هيچ رمان تاريخي و هيچ اثر ادبي يا هنري خارج از زمان و تاريخ يافت نميشود». بيترديد يکي از محکمترين دلايل براي اثبات اين مدعا، آثار نابغه جهان عرب و برنده جايزه نوبل در ادبيات، نجيب محفوظ است. او با قراردادن تاريخ در مجراي حوادث سيالش و نيز همگام با رشد شخصيتها و توسعه روابط بين آنها، داستانهايي را خلق کرد که ناقدان از آنها بهعنوان «حکايت فرعونيان» تعبير کردند (بهويژه «کفاح طيبة»، «عبث الاقدار» و «رادوبيس»). او آنها را با تکيه بر قوه خيالپردازي آميخته به نبوغش نوشته. اما همين نجيب محفوظ وقتي به سمت نگارش رمانهاي اجتماعي واقعي ميرود؛ يعني با «القاهرة الجديدة» کار را آغاز و با نگارش سه داستان ديگر يعني «بين القصرين»، «قصر الشوق» و «السکريه» آن را ادامه ميدهد، بهسرعت روايتهاي تاريخياش به گونهاي نمود مييابد که خواننده براي فهم و درک درست از آن خود را ناگزير از آشناشدن با تاريخ معاصر مصر ميبيند که لازم است از آن اطلاعات خوبي داشته باشد. ولي نياز مردم به سمت خيالپردازي در عرصه رمانهاي تاريخي به امري دستنيافتني گرايش پيدا ميکند. عرصه رمان تاريخي براي خواننده اين فرصت را ايجاد ميکند تا در باب حوادثي که در لابهلاي صفحات تاريخي کتمان شده و از نظر دور داشته شده، بيشتر دقت کند که آن فرصت عبارت است از يک فرصت دروني، وجداني، حس ششمي و زندگي روزمرهاي که با شئونات رايج اجتماعي متفاوت است؛ چراکه تاريخ رسمي به خاطر ناتواني برای نزديکشدن به آنها، ياراي نگارششان را ندارد. اگر يک رمان تاريخي از بنياد محکمي برخوردار باشد و توسط يک نويسنده امين، روشنفکر و آگاه به شکلي عميق نوشته شده باشد و به اصول اخلاقي نگارش پايبند باشد، درآنصورت اثرش از چنان مکانتي برخوردار خواهد شد که ارزشش کمتر از کتابهاي تاريخي و جامعهشناختي عميق نيست. يک داستانپرداز با قوه خيال بلنددامنه و درخشانش و نيز با اتکا به شناختش از جهان بشريت، تجربهاش در عرصه خلق شخصيتهاي داستان، قدرت تحليلش از موقعيتها و درکش از وضعيتها قادر است به شکل زيبايي تاريخ را در قالب يک سياق فکري جذاب به خواننده عرضه کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.