صندوقچه پنهان در راه ابريشم
حسين ايزدپناه: براي ريشهيابي روابط ايران و ايتاليا شايد بتوان كهنترين اشاره را به جايگاه دو امپراتوري پارس و روم در جهان باستان داشت. اين دو امپراتوري در دوران افول اسطورهاي امپراتوريهاي يونان، چين و مصر توانستند جايگاه خود را براي تحت سيطره قراردادن ممالك متعدد تثبيت كنند و در مقاطعي از تاريخ نيز به واسطه نزديكي قلمروهاي خود با يكديگر مراودات تجاري و سياسي برقرار كنند. اما در عصر حاكميت مغول يكي از پررونقترين دوران روابط ايران و ايتاليا و به نوعي روابط آسيا و اروپا به حساب ميآيد. در آن دوران كه اوايل قرن پانزدهم ميلادي بود، دولتشهرهاي ونيز و جنوا بيشترين نقش را در توسعه ارتباط تجاري و فرهنگي بهخاطر موقعيت برخي از شهرهاي ايران ايفا كردند، آن هم به دليل علاقهمندي خوانين مغول به مقوله بازرگاني بود، اما دليل ديگري كه منجر به تشويق بازرگانان ونيزي و جنوايي به ارتباط تجاري با شرق و ايران شد، وجود ابريشم خام آسيا بود كه ميتوانست چرخ كارگاههاي ابريشمبافي در ايتاليا را بچرخاند و كالاهاي اساسي ديگر را كه در بلاد مشرقزمين توليد ميشدند به غرب برساند. وقتي مغولها خلافت عباسي را شكست دادند، عراق را از مركزيت سياسي و اقتصادي جهان اسلام خارج كردند و با تعيين يك مسير تجارت جديد كه خراسان و آذربايجان را به آناتولي و درياي سياه و از آنجا به مديترانه متصل ميكرد، فرصتي را براي تبادل تجاري بين آسيا و اروپا با محوريت ايران ايجاد كردند. بنابراين در اين مسير، بازرگانان كالاهاي چيني را كه بيشتر شامل پوست، منسوجات و ابريشم خام ميشد، از چين به تركستان ميآوردند و از آنجا با گذردادن از خراسان و آذربايجان ايران به ترابوزان آناتولي ميرفت و در ادامه به مديترانه و از همانجا راهي ايتاليا ميشد. در مقطعي از تاريخ وقتي كه رقابت تجاري بين دولتشهرهاي ونيز و جنوا شدت گرفت، تجار جنوا براي كمكردن حضور ونيزيها پيشنهاد تازهاي به غازانخان مغول كه در دوران او فضاي تجاري بين ايتاليا و ايران از طريق تبريز رونق زيادي گرفته بود ارائه كردند و آن هم طرح مسير هند- هرمز- اصفهان -سلطانيه - قسطنطنيه بهجاي مسير هند- درياي سرخ - مصر بود كه به سود ونيزيها بود كه در اين صورت نقش خليج فارس ايران بسيار برجسته ميشد. البته اين طرح به واسطه اينكه مغولها بيشتر اقتدار نظاميشان در شرايط دشت و صحرا رقم ميخورد و از داشتن ناوگان دريايي قدرتمند محروم بودند به سرانجام نرسيد. اما بعدها در آغاز قرن هشتم هجري بازرگان - ديپلماتي به نام «بوسكارلو» كه شهروند جنوا بود و براي مدتي در ايران اقامت داشت، از طرف دربار مغول بهعنوان سفير به اروپا اعزام شد. او با تصميمي كه در ايجاد يك تجارتخانه در هرمز گرفت، اين طرح را براي مدتي عملي كرد. اما خليج فارس با توجه به نقش محوري خود در حلقه ارتباطي بين اروپا، آفريقا، آسياي جنوب و جنوبشرقي موقعيت بسيار خوبي در پيوندهاي اقتصادي، فرهنگي و مذهبي ملتهاي جهان داشته است. به طور مشخص در اوايل قرن اول تا چهارم هجري دريانوردان ايراني از بندر سيراف در جنوب ايران با گذر از اقيانوس هند و درياي سرخ به هند و چين سفر ميكردند و با روابط تجاري گستردهاي كه از اين طريق ايجاد كرده بودند موجب تعاملات گسترده علمي و فرهنگي نيز شده بودند. اما نكته پراهميت درخصوص نقش تجارت دريايي بين شرق و غرب كه به راه آبي ابريشم شهرت دارد در ايمنبودن آن نسبت به جاده زميني ابريشم است. مسير زميني كه كالاهاي چيني و هندي را از طريق مديترانه روانه اروپا ميكرد، به واسطه تغييرات سياسي ناايمن شده بودند و اغلب كاروانها مورد دستبرد راهزنان قرار ميگرفتند. بنابراين انتخاب مسير دريا با توجه دارابودن تجربه دريانوردي مسلمانان، بهخصوص در قرون اوليه اسلامي تجربه تازهاي بود كه به لحاظ علمي و فرهنگي نيز قابلتأمل و بررسي است. كالاهايي كه از چين و هند از طريق دريا و خليج فارس به هرمز ميآمدند، از آنجا از طريق فارس و جاده ادويه به تبريز ميرفتند تا راهي بلاد روم شوند. از دوران صفويه بهبعد مبلغان مسيحي و جهانگردان زيادي به ايران سفر كردند و سفرنامههاي زيادي نوشتند، اما پيش از اين دوران «ماركوپولو»، تاجر و جهانگرد ونيزي، در سفري كه به چين داشت، از ايران گذر كرد و در سفرنامهاي كه از او بهجا مانده، روايتي از جامعه ايراني آن دوران و خصوصا از سفري كه او به هرمز داشته كه اتفاقا در زمره بخشهاي مهم سفرنامه اين جهانگرد ايتاليايي است، به چشم ميخورد. او در مورد هرمز ميگويد: «در هرمز كشتيهايي وجود دارد كه از الوار ساخته شدهاند و انباشته از ادويه، مرواريد بودند كه از هند به آنجا آمده بود». در آن زمان هرمز جايگاه اول بندري براي پهلوگيري كشتيهاي بزرگ در خليجفارس را دارا بود كه قبل از آن كيش اين عنوان را يدك ميكشيد و قبلتر هم؛ يعني در قرن 11 ميلادي، بندر «سيراف» لقب مادر بنادر خاورميانه را به خود اختصاص داده بود. بندر سيراف كه امروز از آن بهعنوان سند مهم صيانت ايران بر خليج فارس ياد ميشود، در جنوب استان بوشهر واقع شده و تا نيمه دوم قرن چهارم هجري و پيش از زلزله ويرانگر، يكي از بنادر مهم در ترانزيت كالاهاي هندي و چيني بود». سليمان سيرافي، از ناخدايان معروف 400 سال قبل از ماركوپولو، تجربيات سفر خود را از سفر به چين در كتاب «اخبار الصين و الهند» جمعآوري كرد؛ در آنچه از اين سفرنامه به دست آمده، نقش تجارت دريايي و تأثير مراودات ملوانان و بازرگانان با ديگر ملتها بر ايجاد يك جامعه چندفرهنگي و با عقايد و آيينهاي متنوع در سيراف بهخوبي مشخص است و همين ويژگيها باعث شده بر اساس بقاياي آنچه از سيراف باستان به جا مانده، امروزه اين بندر را گور تمدنها نيز بنامند.هرچند ايتاليا از قرن هفتم ميلادي شاهد حضور مسلمانان در برخي مناطق بهويژه جزيره سيسيل بوده است، اما اين جزيره از قرن 9 تا 11 ميلادي، تحت سيطره مسلمانان بوده است و امروزه نشانههايي از معماري اسلامي در برخي از شهرهاي ايتاليا يافت ميشود. با توجه به نزديكي ايتاليا و همچنين راههاي اتصالي دريايي منتهي به اين كشور با برخي از كشورهاي مسلمان آفريقايي، در دهههاي 1980 و 1990 ايتاليا بيشتر از ديگر كشورهاي اروپايي مرکز توجه آنان قرار گرفت و البته با توجه به قوانين ضعيف حمايتي، اين كشور براي اقامت دائم مدنظر قرار نميگيرد. اين موضوع براي ايرانيها كه عمدتا به صورت دانشجويي وارد ايتاليا شدهاند، مصداق بيشتري دارد. حالا بعد از گذشت قرنها از ماجراجوييهاي بازرگانان مشرق زمین و مغرب زمین در جاده ابريشم، شايد وقت آن رسيده باشد تا صندوقچه تشابهات فرهنگي و تاريخي دو كشور ايران و ايتاليا در طرح جديد و بلندپروازانه چين در احياي راه ابريشم كه يكي از بزرگترين پروژههاي قرن بيستويكم است، باز شده و به صورت علمي به آن پرداخته شود. هر دو كشور از فرهنگی غني و قديمي برخوردار هستند و نقش مؤثري در ايجاد تمدن بشري در خاورميانه و مديترانه داشتهاند و شايد در اين برهه از قرن معاصر، احياي يك گفتمان ارزشمند كه ريشه در فرهنگ تعامل و ارتباط بين شرق و غرب دارد، بتواند فرصتي براي كاهش تنشهاي موجود در جهان باشد. جايگاه واتيكان در ايتاليا بهعنوان قطب مسيحيت و ايران نيز بهعنوان يك كشور مسلمان تأثيرگذار در حوزه انرژي و منطقه خاورميانه از فاكتورهاي مهم گشايش دروازه فرصتهاي تعاملي بين ايران و اروپا هستند. شاید این گشایش در بازشناسایی فرهنگ و تاریخ مشترک، بتواند در شناساندن فرهنگ و تمدن ایرانی به طیف بیشتری از مردم اروپا و جهان مؤثر باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.