«شرق» با حضور ۳ كارشناس در ميزگردي خسارتهاي بهحسابنيامده سيلاب را بررسي كرد
دستهای پنهان در تشدید رخداد سیل
سال 98 را با دو دوره سيلابي پشت سر گذاشتيم. فروردين 98، 25 استان كشور درگير سيلاب شد و رسما اين پديده تمام ايران را درنورديد. بهمن ماه هم چهار استان جنوبي كشور درگير سيلاب شدند. پديدهاي كه تمام هست و نيست روستاييان و برخي شهرهاي كشور را با خود برد. اين در حالي است كه كميته ملي ريشهيابي و بررسي سيلاب كه بعد از سيل فروردين تشكيل شد تا مقصران احتمالي سيلاب را شناسايي كرده و درباره ميزان خسارات اظهار نظر كند، با گذشت يك سال صرفا به ارائه يك گزارش بسنده كرد. بنابراين نميدانيم جانمايي غلط سازهها و پروژههاي عمراني باعث تشديد خسارات سيلاب شده يا كوتاهي وزارت نيرو منجر به ايجاد شرايط فعلي شده است. اعداد مختلفي هم براي بروز خسارات سيلاب اعلام ميشود كه نميدانيم آيا اين اعداد درست است يا نه. فقط براساس گزارش ملي سيل، اسفند ۹۷ و فروردين ۹۸ تعداد ۲۵ استان کشور شامل ۲۰۰ شهر و چهارهزارو ۳۰۴ روستا تحت تأثير سيلاب و طغيان رودخانهها قرار گرفتند، بيش از ۷۵ هزار واحد مسکوني شهري و روستايي آسيب ديدند. به همه اين خسارتها تخريب اراضي و باغات كشاورزي و شهركهاي صنعتي و زيرساختهاي مواصلاتي را هم بايد اضافه كرد. اما آيا همه زيانها، همان اعداد ضدونقيضي است كه توسط دستگاههاي دولتي ارائه شد؟ كارشناسان حاضر در ميزگرد «شرق» شامل كاوه معصومي، كارشناس آب و محيط زيست، محمدابراهيم رئيسي، كارشناس مسائل اقتصادي آب و سعيد جمالي، عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركز (مهندسي آب) بر اين باورند كه خسارات سيلاب فقط آن چيزي نيست كه در اعداد و ارقام ذكر ميشود. البته آنها بر اين باورند كه سيل مزايايي هم براي بشر دارد. به اعتقاد كاوه معصومي، منزلت اجتماعي آدمها در سيلاب از دست ميرود و اين خسارت با دارو و... درمان نميشود. او معتقد است كه جان آدمها، خاطراتشان و مسائلي از اين دست قابل ارزشگذاري اقتصادي نيست و نبايد وارد هزينه و فايدههاي اقتصادي شود. او تأكيد ميكند كه ردپاي بشر در تشديد خسارات سيلاب كاملا مشهود است و ما با اقداماتمان، خود را بيمحابا در معرض خطر قرار دادهايم. ابراهيم رئيسي هم بر اين باور است كه همه در فرايند تشديد سيلابها مقصر هستند. چه آن كسي كه سد ميسازد و چه كسي كه همبرگر ميخورد به يك نسبت در پيدايش تغيير اقليم و ايجاد شرايط حدي براي سيلابها تأثيرگذارند و نبايد نقش افراد در زنجيره عوامل مؤثر در تشديد پديده سيلاب را ناديده گرفت. سعيد جمالي عضو هيئت علمي دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركز نيز با تأكيد بر اينكه پتانسيل خسارتپذيري ايران در مقابل سيلابها افزايش يافته است، سدسازي را يكي از دهها راه مقابله با سيلابها معرفي ميكند. او با تأكيد بر اهميت فعاليتهاي سازهاي و غيرسازهاي براي كاهش خسارات سيلاب به نقش پنهان نمايندگان مجلس براي معرفي سد به عنوان يگانه نسخه مقابله با سيلاب اشاره ميكند كه اين ديدگاه باعث افزايش مطالبات مردمي براي توسعه سازههاي آبي شده است. او تأكيد ميكند: خوشبختانه به خاطر كمبود منابع مالي، برخي خواستهها اجرائي نميشود. مشروح ميزگرد «شرق» در ادامه ميآيد.
سالي که گذشت با سيل شروع شد و به نظر ميآيد که با سيل هم تمام شود. ابتداي سال 98 با سيل آغاز شد و در آن مقطع ۲۵ استان كشور درگير شد. در انتهاي سال هم چهار استان درگير شدند. به نظر ميآيد اين روند تکرار ميشود و سيلابها تشديد خواهد شد. چقدر خسارت بر اثر سيلاب به کشور وارد شده و چه خسارتهايي وارد شده كه در محاسبات اقتصادي سيلاب ديده نشده است؟ معصومي: پيشنهادم اين است که مراکز هزينه و خسارت را تقسيم کنيم تا ببينيم از منظر اقتصادي، اجتماعي و منابع و محيط طبيعي چيست. شايد نشود خسارتهاي اجتماعي را تبديل به ريال کرد. مهم اين است که موارد خسارتآفرين شناسايي شوند. فکرم اين است که اول با هم اين توافق را بکنيم که سيلاب با کنترل و بيکنترل صرفنظر از تکنولوژي و فناوريهاي مورد استفاده، بهطور تاريخي هم خسارتزاست و هم توليد فايده ميکند. شکل بروز اين فوايد بر اثر تحولات تکنولوژي و توسعه منابع آب تغيير کرده است ولي ابتدا بايد اين فرض را داشت که سيل مترادف با خسارت نيست. عوامل اجتماعي و عوامل اقتصادي و اکولوژيک از نظرياتي دفاع نميکنند که ميگويند سيل خسارت است. به لحاظ اجتماعي سيل يک خسارت اجتماعي مستقيم و يک خسارت اجتماعي غيرمستقيم دارد. اينجا مستقيم و غيرمستقيم را به اين معني ميگذارم که يک مراکز سيلزده داريم که عمدتا کانون توجه قرار ميگيرند و يک مراکز پيرامون و گاهي در فاصلههاي دور و خارج از مرزهاي سرزميني داريم که خسارتهاي اجتماعي در آن به وقوع ميپيوندد و اغلب آن مناطق را متأثر از سيل ميدانيم. مثلا مناطقي داريم که مردم آن شغلشان اين است که کالا به مناطق سيلزده ميبرند. راننده کاميون هستند و تجارت ميکنند و به مناطق سيلزده رفتوآمد دارند. وقتي سيل ميآيد در كسبوكار اين افراد انقطاع ايجاد ميشود. گاهي بهصورت موقت و گذرا و گاهي هم در ميانمدت و بلندمدت اختلال در روابط ايجاد ميشود. پس ما يک خسارات مستقيم سيل در محدوده سيلزده داريم و يک خسارت غيرمستقيم سيل از منظر اجتماعي در محدودههايي که با اين جامعه در تعامل بودهاند، خواهيم داشت. درعينحال، خسارت اجتماعي داريم که قابل ارزشگذاري و تبديل به ريال است. خسارتهايي وجود دارد که زمان بايد بگذرد تا خود را نشان دهد. در بسياري از مواقع ارزشگذاري خسارات غيرمستقيم از منظر اجتماعي غیرممکن است. مثالش را ميتوان ايجاد رکود و گسست در حيات اجتماعي يک منطقه دانست. اين پديده اغلب در بلندمدت اتفاق ميافتد و سلامت و بهداشت جامعه مورد تهديد و فشار قرار ميگيرد و نيازمند بازسازي در بلندمدت است. احساس ناامني اجتماعي و بدتر از آن احساس محروميت و مورد بيتوجهي قرار گرفتن از تبعات سيل است که ترميم آن در بلندمدت انجام ميشود و بسيار پيچيده است. پس ما آثار مستقيم و غيرمستقيم و قابل ارزشگذاري و دشوار در ارزشگذاري داريم؛ مگر اينکه جزء کساني باشيم که فکر کنيم حتي برای جان آدميزاد هم ميتوان ارزش گذاشت. چيزي که به لحاظ اجتماعي خود را بلافاصله نشان ميدهد، شامل تلفات جاني، جرح، ازدسترفتن خانمان و ازدستدادن منابع معيشت است. عدهاي ميگويند ميشود اين مسائل را تبديل به ريال کرد و عدهاي مخالف هستند و ارزشگذاري آن را خط قرمز تلقي ميكنند. شما معتقديد که ميشود جان آدمها را ارزشگذاري کرد؟ معصومي: جان آدميزاد نبايد با محاسبات اقتصادي سنجيده شود و نبايد جزء هزينه فايده ما وارد بازي شود. معتقدم به حوزه جان و شأن و منزلت آدميزاد که ميرسيم، بايد دست نگه داريم. هيچ برنامهريزيای نبايد در درونش از عناصري شکل بگيرد که بخشي از دادهاش اين است که چند آدم ميروند يا بيخانمان ميشوند. اصلا نبايد به اين قلمرو نزديک شد. اين به معني آن نيست که در عمل آن کار را نميکنيم ولي ميگويم راهبردها و رويکردها بايد به اين صورت اصلاح شود که اصلا اين اتفاق نبايد بيفتد. درعينحال معتقدم در جريان سيلاب عناصر ديگري در جامعه شروع به کنش و واکنش ميکنند که اين را بايد مورد وارسي قرار داد. ممکن است در جريان سيل اندازه و حجم سرمايه اجتماعي شما افزايش پيدا کند. كمكهاي مردمي شكلي از تجميع و توليد سرمايه اجتماعي است. من در تجربه خوزستان بهصراحت ديدم وقتي از عهده نهادهاي رسمي کار زيادي برنميآمد، نهادهاي غيررسمي ايجاد و تقويت شدند که به نظرم ارزش ماندگاري و حفظ و توسعه دارند. رئيسي: بهعنوان کسي که کمي اقتصاد ميداند، فکر ميکنم وقتي از ديد اقتصاد رفاه با محوريت انسان به سيل توجه ميشود، نامهاي مختلفي ميگيرد. واقعيت داستان اين است که قبلا سيل منشأ تمدن بوده است. هرجا سيل ميآمد، تمدن ايجاد ميشد. مردم در جايي كه خاك حاصلخيز داشت، كشاورزي ميكردند. دلتاها جاي مناسبي براي كشاورزي بود و درآمد بيشتري در آن وجود داشت و البته به خاطر سيل خسارت بيشتري هم داشتند. بنابراین مردمي که آنجا زندگي ميکردند خود را با شرايط تطبيق داده بودند. مثلا خانهشان بالاي بلندي بود و زمين کشاورزيشان پايين بود. سیلابدشتها اراضي كشاورزي خوبي بودند و وقتي رشد جمعيت اتفاق افتاد، طبيعتا نزديکترين نقاط به توسعه اقتصادي شدند. حتي اگر صنعت را هم ميخواستيد گسترش بدهيد، سیلابدشت جاي خوبي بود. پس يکسري سيلابدشت محدودي داريد و از طرفي نياز انسان افزايش پيدا ميکند و توسعه اقتصادي را لازم داريد و تمرکزتان را روي همين قسمت ميگذاريد. تمركز جمعيت در اطراف سيلابدشتها منجر به خسارات سيل ميشود؛ به همين خاطر بشر سعي ميكند سيل را كنترل كند اما اگر سيلي هزار سال يكبار رخ دهد، هيچ چيز نميتواند جلوي آن را بگيرد. هنوز کسي نتوانسته تماما نيروي آب را کنترل کند. پس سعي ميکند نيروي آب را منحرف کند يا در مواقعي فرار کند؛ پس معياري که شکل ميگيرد، اين است که اول کنترلش کند و امروز ميخواهد مديريتش کند. گاهي خسارات سيل را نميتوان ارزشگذاري كرد يا خيلي سخت ميشود. از سال 1970 روشهاي ارزشگذاري شكل گرفت. البته بر اساس تجربهاي كه اين اواخر مطالعه كردم، امروز ميخواهم بگويم كه چطور ميتوان با مطالعه كيفي به توسعه اقتصادي كمك و از خسارت جلوگيري كرد. بدون اينكه درگيري زيادي با ارزشگذاري پولي يك پديده داشته باشيم. جمالي: نياز بشر او را مجبور کرد که به بسترها و مراکز نزديک به شاهراههاي آبي جهان بيايد. اين خطر را هم پذيرفت. مثلا در سال 1301 سيلاب بزرگ خوزستان بر اساس آمارها بالاي سه هزار نفر کشته داده است. با توجه به شرايط دسترسي آن زمان به مناطق، احتمالا اعداد خيلي بزرگتر بوده است. سيلاب اخير هم از نظر بزرگي نهتنها کمتر از آن سيلاب نبود که در برخي مناطق دوره بازگشت آن بالاي 500 سال تخمين زده ميشد ولي تعداد کشتهها کمتر بود. ميخواهم اين را بگويم که سيلاب از قديم به انسان و بخشهايي خسارت ميزد که فعاليتهاي انساني در آن انجام ميگرفت. ولي از زماني انسان يکجانشين به فکر اين افتاد که اين خسارتها را کاهش دهد و زندگي و رفاه خود را افزايش دهد. مجامع بينالمللي ميگويند بالاي 80-90 درصد حوادث به نحوي مربوط به آب ميشوند. بدتر اينکه در سالهاي اخير يک روش تحليل نشان ميدهد هر دهه در مقایسه با دهه قبل تعداد اين حوادث و بلاها افزايش پيدا کرده است. نتيجهگيري اينکه شرايط بدتري را تجربه ميکنيم. انسان يكجانشين از سد بهعنوان روش جلوگيري از سيل استفاده كرد؛ اما بعد از مدتي احساس شد روش صرف روش سازهاي جوابگو نيست. هرچقدر سد را بلندتر ميساختند، يک سيل شديدتر ميآمد. در صد سال اخير به اين فكر افتادند كه روشهايي غير از روشهاي سازهاي را امتحان کنند. شناسايي مناطق خطرپذير، فاصلهگرفتن از حريم بستر، بيمه سيلاب و... جزء اين روشها بود؛ اما هيچ روش غيرسازهاي تا زماني که زيرساختهاي سازهاي وجود نداشته باشند، امکان اثربخشي ندارند؛ مثلا سامانه هشدار سيلاب بهعنوان روش نرمافزاري غيرسازهاي پيشبيني ميکند در بازه زماني چند روز آينده يک سيلاب بزرگ اتفاق ميافتد؛ ولي آيا جلوي خسارت مالي سيلاب را ميتواند بگيرد؟ اين هشدار سيل آن زمان خيلي مؤثر است که سازه بزرگي داشته باشيد و به اين سامانه هشدار سيلاب متصل شده باشد و يک مديريت هوشمند بستر و فضاي کافي را خالي کرده باشد تا بتواند حجم سيلاب را بگيرد. از حق هم نگذريم که هر يک ريالي که در روش غيرسازهاي هزينه ميکنيد، دهها برابر سود ايجاد ميکند. سود به هزينه آن خيلي از روشهاي سازهاي بالاتر است؛ ولي بايد حواسمان باشد که تا سازهاي نباشد، فرصت براي روش غيرسازهاي فراهم نميشود. نظري درباره صحبتهاي همديگر نداريد؟ معصومي: اين زيستکره ديگر جولانگاه فرايندهاي طبيعي، گياهان و جانوران نيست و يک عامل جديد به نام جامعه بشري که اول به حساب نميآمده است، توانسته با زادوولد تبديل به بازيگر و نقشآفرين مهم در اين محيط شود. يک مدعي و رقيب آمده که سر آشتي در دوران جديد ندارد. به خاطر شدتگيري نيازها و مداخلات گاه نادرست، دست به تعدي و تعرض ميزند. طرف مقابلش يعني محيط طبيعي واکنشهاي خود را نشان ميدهد. به نظرم وارد جنگي اعلامنشده با محيط طبيعي شدهايم؛ محيطي که خاموش بود؛ ولي الان فرياد ميکشد و گاهي اوقات آسيبهاي جدي به ما ميرساند. از مقطعي كه جرياني آمده است که با توسعه سرمايهداري در دنيا قدرت بهرهبرداري از اين منابع را دهها برابر کرده است، برداشت بيرويه از دشتها شروع شد. در مقاطعي در مسير توسعه و الگوهاي توسعه، اشتباه کرديم. آنجا که به تناسبها و به حقوق بازيگران و آخرين بازيگر - محيط طبيعي - توجه نکرديم و فکر کرديم همهچيز در خدمت من بهعنوان موجود نمونه و برگزيده اين جهان، بايد قرار داشته باشد. اينجا طبيعتي که به ما ميگفت برداريم و با ما مدارا ميکرد، ديگر ما را نميبخشد و با کمترين اشتباهي جوابهاي تند و فاجعهباري ميدهد. همه همنظر هستيم که سيل يک پديده است که با آن بايد سازگار شد. چه شد که سازگاري با سيل را فراموش کرديم و از اين ناسازگاري زيان ميبينيم؟ معصومي: در دادگاه خانواده وقتي زن و شوهري ميانشان اختلاف پيش ميآيد، معمولا تلاش ميکنند که بگويند من خوب بودم و او خوب نبود. به نظرم جامعه بشري و محيط طبيعي مقاطعي ميثاقها را شکستند و شروع به تغيير رفتار کردند. اين تغيير رفتارشان تعارض ايجاد کرد و کار را به عرصههاي مخاطرهآميز کشاند. ما از جايي به بعد به طبيعت بهعنوان یک منبع غارت نگاه کرديم يا دستکم اشتباهاتي در بارگذاريهاي جمعيت و اقتصادمان مرتکب شديم که در حد تابآوري محيط طبيعي نبود و مجبور به واکنش بود. زماني احتياط را از دست داديم. بهرهبرداري لجامگسيخته قاعده بازي را به هم زد. قاعده بازي در روابط با محيط طبيعي به هم خورده است. بايد به سمت رابطه عقلانيتري برويم که متضمن بقاي هر دو سو باشد. ما با اقدامات سازهاي و غيرسازهاي دست به ايمنسازي محيط زندگي خود ميزنيم، طبيعت هم نميپذيرد که ما معابر و فضاهاي تحرکش را بستهايم و ديوانهوار واکنش نشان ميدهد. بايد پذيرفت که سيل را چه مهار کنيم، چه نکنيم، فايدههايي براي انسان دارد. توصيه اين است که هم طبيعت به مکانيسمهاي دوام و بقاي خود برگردد و هم جامعه بشري. ما بايد منطق طبيعي را احصا کنيم و بعد در برنامهريزيهاي توسعه اقتصادي روابط خود را با طبيعت تنظيم كنيم. آقاي جمالي، به نظر شما خسارتهاي سيل در ايران مشابه بقيه کشورهاي دنياست؟ به طور ميانگين سيل به ديگر كشورها چقدر خسارت وارد ميكند و آيا ميزان اين خسارتها مشابه ايران است؟ جمالي: يک ابزار اندازهگيري درباره سيلاب که مشابه زلزله باشد، وجود ندارد. کلا جايي که آبراههها و رودخانههاي بزرگ داريم، پتانسيل وقوع خطر وجود دارد. فعاليتهاي ما ميتواند تشديدش کند. اتفاق ديگر اينکه شما بايد در خشکترين سالها هم احتمال وقوع سيل بدهيد؛ مثلا در سال آبي 95 و 96 سيلاب بزرگي در دز داشتيم. سال تقريبا خشک که نه؛ ولي زير نرمال بود. خيلي راحت نميتوانيم بگوييم که خسارت در ايران بيشتر است و در بخشهاي ديگر کمتر است. روش آمادگي در برابر سيلاب در ايران ضعيف است. در يک باره زماني چون منافع در مجاورت رودخانه زياد بود، انسان روشهاي کنترل سيلاب را تست کرد. عصر بزرگترين سازهها را وقتي نگاه ميکنم، ميبينم انسان انگار دوست داشته همهچيز را کنترل کند. سيلاب هم همينطور. اولين چيزي که به ذهنش رسيد، اين بود که اَبَرسازههايي بسازد که کاملا سيل را کنترل کند؛ اما سيل لزوما کنترلپذير نيست؛ بههميندليل با عبارتي مانند سازگاري آشنا شديم. سازگاري کنترل بخشي از سيلاب است و اينکه خودمان را با شرايط جديد سازگار کنيم. به نظر شما درحالحاضر خسارتهايي که در سيلابها ميبينيم منطقي و طبيعي و مطابق با ميانگين دنياست؟ معصومي: بگذاريد آماري را که از يک مرجع گرفتم ارائه دهم. اين آمار تلفات جاني را بررسي كرده و مراجع بينالمللي آن را تأييد کردهاند. ونزوئلا در 1999، 30 هزار نفر تلفات انساني در اثر سيل داشته است. چين در 1980 با شش هزار و 200 نفر تلفات، هند در 2013 با شش هزار و 54 نفر و چين مجددا در 1998 با سه هزار و 656 نفر تلفات به ثبت رسيدهاند. باز چين در 1996 با دو هزار و 700 نفر، هائيتي در 2004 با دو هزار و 600 و بنگلادش در 1998، دو هزار و 400 کشته در سيل داشتهاند. سومالي در 1997 با دو هزار و 300 کشته و بنگلادش در 1987 با تقريبا دو هزار و 50 کشته و هند در 1994 با دو هزار نفر کشته به ثبت رسيدهاند. ما به لحاظ خسارات جاني در ميان اين كشورها نيستيم. حداقل در دوران معاصر چنين تلفاتي نداشتهايم. ما هم رودخانههاي طغياني داريم، ولي کارهايي لابد ميکنيم که توانستيم تلفات را کنترل کنيم. در خسارات مالي تايلند رکورددار است. در 2011، 40 ميليارد دلار آمريکا خسارت ديده است. چين در 1998، 30 ميليارد دلار، در2010 ، 18 ميليارد و در 1996 6/12 ميليارد خسارت ديده است. هند در 2014، 16 ميليارد دلار، کره شمالي سال 1995، 15 ميليارد دلار، جمهوري فدرال آلمان 2012 و 2002 بهترتيب 13 ميليارد و 11 ميليارد دلار، ايالات متحده آمريکا در 1993 ، 12 ميليارد دلار و در 2008، 10 ميليارد دلار خسارات به تأسيساتش وارد شده است که ميدانيد اين كشورها صاحب مهار و کنترل آب هستند. در اين مقياس خواستم کنار آقاي جمالي قرار بگيرم. خسارات وارده به آنها فاجعهآميز است، اگر با اشل خود نگاه کنيم که جامعه شرقي و ايراني است و يک ضايعه براي همسايه را هم برنميتابد و وجدان عمومياش جريحهدار ميشود. جمالي: سازمان ملل با يکي از نهادهاي ايراني بررسي كرده و ديدهاند در شش دهه اخير بيش از پنج هزار و 500 سيل در کشور رخ داده است. البته سيلابها دسته کوچک و متوسط داشته و همه بزرگ نبودهاند. ولي ايران جزء مناطقي است که پتانسيل رخداد سيلاب در آن وجود دارد. رودخانههاي ايران به نسبت ديگر كشورها كوچكتر است و طبيعتا پتانسيل ايجاد خسارت در آن كمتر است، اما بهخاطر دسترسي كمتر به منابع، خسارتپذيريمان را افزايش دادهايم يا پتانسيل خسارتپذيريمان افزايش پيدا كرده است. چقدر افزايش پيدا کرده است؟ جمالي: خيلي کار سختي است. نياز به انجام مطالعات سنگين دارد. تغيير پوشش گياهي، افزايش برداشت شن و ماسه بهخاطر سود اقتصادي و مسائلي از اين دست پتانسيل سيلزايي را افزايش داده است. اينها بايد محاسبه شود. يكسري عوامل طبيعي و دستساز منجر به افزايش آسيبپذيري در برابر سيلاب شده و شدت سيلاب را افزايش داده است. منظور از عوامل دستساز چيست؟ جمالی: منظور عوامل انسانساز است؛ مثلا تغيير الگوي خاک و پوشش گياهي منطقه يكي از اين عوامل است. اگر اشتباه نکنم، سال 81 که سيل بزرگي در نکا اتفاق افتاد، تغيير پوشش گياهي باعث افزايش شدت سيلاب شد يا سال 67 سيلاب بزرگ تجريش و دارآباد که بخش عظيمي از تهران را تحتتأثير قرار داد، در اين گروه قرار ميگيرد. خيلي اوقات ما سيل را تشديد كرديم. هم قدرت سيل را بيشتر کردهايم و هم آسيبپذيري را بيشتر کردهايم. معصومي: ميپرسيد خساراتمان چه اندازه است. اگر ارزشگذاري مدنظرتان نباشد، در هر رودخانه در ايران وقتي پهنهبندي سيل را در مطالعات انجام ميدهيم، قطعا به کاربريهاي متعارض در معرض خطر برخورد ميکنيم؛ مثلا در سقز خانهها و تأسيسات شهري بهشدت به رودخانه خروشان شهر نزديك شدهاند. مگر نبايد در برنامههاي توسعه اين موضوع در نظر گرفته شود؟ معصومي: در بخش قبلي گفتم اشتباهاتي کردهايم که بن آن عبارتست از نوعي سوداگري و اينکه هرچه منفعت من است الزاما براي همه خوب است. مقداري هم بيدقتي فعاليتهاي بشري بوده که الان خودش ميتواند به ابعاد خسارت اضافه کند؛ مثلا تأسيساتي که پايداري لازم را ندارند و خودشان وقتي تخريب ميشوند، شدت خسارات را افزايش ميدهند. پل، ديوارهسازيها و بندهاي خاکي و معابري که ايجاد ميشود، به نظرم ردپاي بشر را در خسارات بيشتر بايد ديد. خيلي بيمحابا خود را در معرض خطر قرار داديم. اگر اين قدرت سازماندهي اجتماعي و ارتباطات اجتماعي را نداشتيم، ميتوانستيم خسارات انساني بالايي داشته باشيم. عمدهترين متعرض به رودخانهها زمينهاي کشاورزي و توسعه زراعي است که تلفات جاني مابازاي آن را نميآورد. ما شهرهاي رودخانهاي کمي داريم. جمعيت زيادي هم در روستاهاي رودخانهاي نداريم، به همين دليل خسارات کمتر است و آن مردم خيلي بهتر از مهندسان، رژيم رودخانه را ميشناسند. هوا که تغيير کند، از رودخانه فاصله ميگيرند. جامعه با همه ساختارهاي اقتصادي، اداري، مديريتي، فني، مهندسي و دانشي، بيمهابا خود را در معرض مخاطره سيل قرار داده است. چيزي که باعث شده دچار فاجعه نشويم، نظام ارتباطي، اطلاعاتي و تأسيساتي است که بنا شده است. از آقاي رئيسي ميپرسم، متوليان اعداد مختلفي را درباره خسارات سيل گفتهاند كه معلوم نبود كداميك درست است. به نظر شما برآوردهاي ما درست انجام شده است؟ آيا سود وامهايي که براي بازسازي خسارات سيل ميگيريم در هزينههاي سيل برآورد ميشود؟ بايد اين سود در خسارتهاي سيل بيايد؟ رئيسي: به نظر من سؤال قبلي شما يك خطاي راهبردي دارد و نميتوان به آن پاسخ داد. اين چقدري که درباره خسارت مطرح ميشود، از ديدگاه شما و کشور دو عدد متفاوت است. شما خانهتان را از دست ميدهيد و طبيعي است که بخواهيد خانهتان برگردد، ولي کشور خاکش را از دست ميدهد كه جزء تجارت شما نيست؛ بنابراين نگاهها متفاوت است. همانطورکه آمار دادم، بهطورکلي تعداد تلفات سيل و بلاياي طبيعي به علت تکنولوژي بالاي ما بهشدت کاهش پيدا کرده است. درصورتيکه خسارات مالي بهشدت افزايش پيدا کرده و 40 برابر شده است، چون انسان فکر ميکند که خسارتهاي مالي خيلي مهم است. ولي به نظر من واكنش آدمها نشان ميدهد جانشان مهمتر از مالشان است. مالش را داده که جانش را حفظ کنند. ما هنوز آدمهاي جاندوستي هستيم و ميگذاريم و ميرويم. مگر اينکه غافلگير شويم. ما يک خسارت مالي داريم و يک خسارت اقتصادي؛ اگر اينها از هم جدا نشوند، برنامهريزيها دچار اشکال ميشوند. خسارت مالي همين چيزي است که ميبينيم. زميني که از دست رفت يا خانهاي که خراب شد. خسارت جاني هم تکليفش مشخص است؛ اما هم خسارت مالي و هم جاني آثاري دارد که آن را نميبينيد؛ مثل يك تکه کوه يخ در زير آب است. بهعنوان فردي که قرار است سرمايهگذاري را بهعنوان موتور محرک رشد اقتصادي يک منطقه انجام دهم، اگر چند بار سيل بيايد، سرمايهگذاري نميکند. در اين صورت رشد اقتصادي و اشتغال پايين ميآيد و مهاجرت افزايش پيدا ميكند. در درازمدت اين اثري است كه خود را نشان ميدهد. عملا رشد اقتصادي منطقه محدود و مسائل اجتماعي شروع ميشود؛ در نتيجه در چنين منطقهاي دچار تبعيض اجتماعي به علت آثار اقتصادي سيل ميشويد. حلکردن اين مسئله حسابوکتاب دارد. پس اين آماري که درباره خسارات سيل ميدهند، از 35، 40 و 50 هزار ميليارد تومان، اولا در مملکتي که اين عدد معيار بودجهگرفتن از جاي ديگر است، نتيجه اين است که سرجمع ميزنيم و طبيعي است كه اول به صحت اطلاعات شک ميکنيد. به نظرم نظام جمعآوري اطلاعات و داده اساس هر تصميمگيري است. اگر اين نظام درست نباشد، همه حرفهايي که ميزنيم به نظر ميآيد نتايج ذهني انتقال يکسري مدل از جاي ديگر است و ممكن است نتيجهگيري ما دچار اشکال شود. درباره خسارتهای سيل مفهومي به نام خسارت حرفهاي وجود دارد. در تايلند ميگويند کارخانهاي كه در سيل خراب شد، چهار سال طول ميكشد كه ساخته شود. بعد از ساخت چهار سال ديگر طول ميكشد كه به نقطه امروز برسد. بازار چهار سال حركت ميكند و اين خسارتها بيشتر از سود وامي است كه ما ميگيريم و بايد پس بدهيم. در سيل يکسري دارايي نيست ميشود كه برگشت آن غيرممکن است؛ اولين دارايي برگشتناپذير سرمايه انساني است يا مثلا تفرجگاهي كه تجهيزات داخل آن بوده است و از اين تجهيزات درآمد كسب ميشد. اگر پاسارگاد يا سيوسه پل را سيل ببرد، يك دارايي ميراثي از دست میرود و ميراثي كه از آن سود اقتصادي ميبرديم، از بين رفته است. معصومي: هميشه بحث جذابي بين من و آقاي رئيسي وجود داشته است. اين نگاه مبتني بر اقتصاد بازارمحور است. من به عدالت اقتصاد و قدرت داوري آن باور ندارم و حس ميکنم چيزي بايد مراقبت کند. منظورم حذف بازار نيست. بازار کاركردهاي خود را دارد. ولي نهادهاي تکميلي بايد مراقبت کنند تا اتفاقي که ايشان ميگويد، بيفتد، وگرنه اگر رها کنيم، اتفاقا اين نگاه تيشه به ريشه خودش ميزند و چون زورش ميرسد، به ريشههاي بقيه هم تيشه ميزند و جلو ميرود. بحثهاي اين روزها پر از باكتري و ويروس است. بحثهايي در اين مورد كه آبخيزداري ميتواند جلوي اين سيل را بگيرد يا الزاما سدسازي ميتواند این کار را انجام دهد، منطقي نيست. بايد همه كارها را وارسي کنيم و بهترينهايش را بايد در سبدي بريزيم و انجام دهيم. کار سازهاي و غيرسازهاي، آبخيزداري و مهار آب بايد انجام دهيم. همه اين مسائل در تاريخ کشور بوده است و همينطور به تعادل رسيدهايم. ما نميتوانيم مانع از توسعه اقتصادي شويم. نميتوانيم مانع گسترش شهرها شويم. ولي ميتوانيم عقلانياش کنيم. بايد بازي را به وضعيت رعايت انصاف برگرداند. اين انصاف دهههاست كه به زيان محيط زيست بوده است. اصولا در برنامههاي توسعه ايران بهصراحت نوشته شده است که توسعه اقتصادي بر بنيان بهرهبرداري حداکثري از منابع آب و خاک است. الان بيش از 70 سال است که وفادارانه توسعه را معادل بهرهبرداري از آب و خاک ميدانيم. اين توسعه هيچ منفعتي ندارد. ظاهرش شيکتر شده و پيوستهاي محيط زيست و آمايش سرزمين به آن اضافه شده است. براي همين آمايش سرزمين در اين کشور افسانه است. طرح آمايش سرزمين توليد ميشود تا در طاقچهها گذاشته شود؛ براي اينکه بگوييم ما اين طرح را داريم. وقتي دکترين يك كشور را هنوز براساس بهرهبرداري حداکثري از منابع ميگذاريد و دنبال اين هستيد که جايي يک قطره آب دارد، زمين کلاس ششاش را هم كه بايد پوست خود را بکني تا قابل زراعت شود، زير كشت ميبريد، از اين رويكرد چه كسي نفع ميبرد؟ من که سرمايهگذار خصوصي هستم يا اقتصاد ملي ما؟ اين دو مفهوم همانطور كه آقاي رئيسي گفتند خلط شده است؛ اين تعارض که بهشدت به نظر من بهويژه در اين چند دهه اخير به سود اقتصاد تجزيه شده، به منافع افراد و بنگاههاي خاص تبديل شده است و منفعت ملي بهمنزله ادبياتي است که به درد سخنراني خواهد خورد. بايد درباره اين مسئله تصميم بگيريم و به جايي برسيم که منفعت فرد در گرو و سايه منفعت جمع قرار بگيرد و منفعت جمع مطلقا روي منفعت فرد سايه نيندازد. به نظر ميرسد متأسفانه اقتصاددانهاي ما به اين دو بخش تقسيم شدهاند؛ گرايشهايي که به اين سمت ميروند که همه چيز دولتي شود و دست بخش خصوصي قطع شود، زيرا فقط سوداگري ميکند و گرايشهايي که بخش خصوصي را تقديس ميکند. بايد با دانش و عقلانيت خود طوري از طبيعت بهرهبرداري و با آن تعامل کنيد که به حيات خود ادامه دهد و شما هم به حيات خود ادامه دهيد؛ وگرنه اين گرايشهاي افراطي که نسازيم و بسازيم و آن کار را نکنيم و تو تقصيرکار بودهاي و... پاسخگو نيست. ما همه تقصيرکار بودهايم. آن فردي که در زندگياش سد نساخته ولي بهجاي آن با افزودن بر جمعيت گوسفندان خود پوشش گياهي را از بين برده است نیز در رخداد سيل و اينکه پرشمار و سهمگين ميشود، مقصر است. اينکه ما چيزي از آبخيزمان باقي نگذاشتهايم، اين مدل غارت را بايد جايگزين مدل بهرهبرداري کنيم. رئيسي: آنکه سوخت اضافه مصرف ميکند و گاز گلخانهاي توليد ميکند و... همه با هم اتفاقي را رقم زدهايم؛ اما به نظر ميآيد سادهترين راه، اين است كه همه به هم حمله کنيم. ولي بايد بدانيم كه اجزا از من شروع ميشود تا به همه برسد. من را برنداريم. ما هفتمين کشور منتقلکننده گاز گلخانهاي هستيم. اينکه هرکسي از خود حرفي بزند، منطقي نيست. يک نفر بايد بالاتر باشد که بگويد اينها ربطي به هم دارند. افزايش گاز گلخانهاي و تغيير اقليم از در خانه ما شروع ميشود؛ از وقتي همبرگر ميخوريم تا به کسي که هر کاري ميکند كه باعث افزايش سيل و خسارت میشود. مشکل اساسي اين است که استراتژي واحد نداريم. آقاي جمالي، با توجه به اينکه مدلسازي کار کردهايد، شرايط تکرار سيلاب در ايران به کدام سمت پيش ميرود و آيا به نقطهاي رسيدهايم که سرمايهگذاري اقتصادي در ايران با تکرار سيلاب به خطر بيفتد؟ جمالی: نميشود ايران را از دنيا جدا کرد. کلا تغييرات اقليمي چيزي نيست که پايبند به مرزهاي سياسي باشد؛ جهانشمول است. اما ايران تکهای از پازل دنياست که از اتفاقهای جهانشمول تأثير ميگيرد و ممکن است تأثيراتي كه ميپذيرد حتي شديدتر از ديگر مناطق باشد. جمالي: اين مسئله را بايد با راهکارهاي آماري بررسي کنيم يا بر اساس شرايط اقليمي و پيشبيني اقليمي جلو برويم. تحليلهاي آماري تعداد را گزارش ميکنند و ميبينيم تعداد سيلاب در مقايسه با قبل افزايش پيدا ميکند. مدلسازيهاي اقليمي هم که نشان ميدهد چه کارهاي داخلي و خارجي انجام شده و شرايط رو به بدترشدن است. اين وظيفه ماست که چه نسخه شفابخشي براي اين چالشهاي جديد داريم. مسئله اين است که مجموعهاي از فعاليتها بايد صورت بگيرد. سبد متنوعي از کارها، چه سازهاي و چه غيرسازهاي بايد انجام شود. در منطقهاي بايد سد بسازيد تا سيل را کنترل کنيد، در جايي بايد آبخيزداري کنيد و در جاي ديگر آبخوانداري و جايي هيچکدام جواب نميدهد. بايد آموزش محلي بدهيد. ما آموزش مناسبی به مردم ندادهايم و بدتر از همه به مديران نیز آموزش ندادهايم؛ بنابراين فقط فکر ميکنند يک روش وجود دارد که مانند عصاي جادويي است که اگر بزنند همه چيز درست ميشود. رشته من مهندسي منابع آب است و کار دانشگاهي ميکنم و در کنارش در شرکتهاي سدسازي فعال هستم. اگر نگاه کنيد به سدسازي متمايلم؛ اما سد يکي از دهها روش مواجهه با سيلاب است. بااینحال، متأسفانه بسیاري از نهادهاي محلي قدرت دستشان است و نمايندگان، مخصوصا بعد از سيلاب، فکر ميکنند اين تنها نسخه شفابخش جوامع محلي است. انعکاسي که در جامعه محلي ميدهد، توقعها را به اين سمت ميبرد. اين خطاي بزرگي است که خدا را شکر چون منابع مالي زيادي نداريم، اين اتفاق نميافتد. سد را بايد در جا، مکان و زمان مناسب خودش بسازيم؛ وگرنه به فاجعه تبديل ميشود. صحبت آخر؟ جمالي: نکتهاي که خيلي مهم است، منافع سيلاب 98 است. اتفاق بدي در جامعه افتاده است. مردم خيلي وقتها به گزارشهايي که داده شده است، اطمينان ندارند و اين هم به خاطر نحوه بيان طولانيمدت است. برای مثال، هيچوقت در رخداد سيلاب هيچ تقديري از سازههاي خاکستري نشد؛ سازههاي خاکستري که همراه با راهکارهاي غيرسازهاي و استفاده از سامانه هوشمند به جرئت ميتوانم بگويم به سازههاي سبز تبديل شدند. در جايي با شما موافق نيستم. من ميگويم سيستم هوشمندي که ما را تشويق ميکند که 14 روستا را قرباني کنيم، سيستم هوشمند نيست. جمالي: اين سيستم هوشمند و رهاسازي که صورت گرفت، سبب شد نزديک به يک ميليارد مترمکعب در بازه سيلاب، 12 تا 13روزه به کارون 4 آمد. يک قطره سرريز اتفاق نيفتاد. دبي ورودي پيک سيلاب کارون 4 از سههزارو300 مترمکعب بر ثانيه گذشت. رهاسازي سد در پاييندست در بدترين شرايط نزديک 600 مترمکعب بر ثانيه بود. سدهاي بالادست سيلاب را گرفته بودند و حجم آبی که بالاييها گرفته بودند. اين سازهها سيلاب را پنج، شش روز به تأخير انداخت که زمان و فرصت طلايي فرار است. بيشترين ميزان رهاسازي به هزارو 500 مترمکعب بر ثانيه رسيد. چه قدرتي ميتوانست سيلاب را کاهش دهد. فقط افزايش توليد برق ناشي از عدم سرريز کارون 4، دو تا چهار ميليون دلار در بازه زماني مشخص افزايش داشت. با اينکه سامانه خيلي خوب است، موافقم؛ ولي در اينکه آن سامانه ما را بدون توجه به 14 روستايي که در سيمره هستند، هدايت به سمت آبگيري كرده و همه چيز روستاييان را در آب ببريد، با شما موافق نيستم. اين سامانه در راستاي منافع چه كسي حركت ميكند؟ جمالی: من در آن 16 روز لحظه لحظه درگير بودم. وظيفه من پيشبيني بود. بههرحال در بهرهبرداري مخازن هم اظهار نظر ميکردم تا تصميمگيري بالايي انجام شود. ورودي به کرخه در بيشترين حد به 9 هزار مترمکعب در ثانيه رسيد. بيشترين رهاسازي کرخه با سه- چهار روز تأخير 2400-2500 تا بود. اگر از جايي تصميمگيري ميشد که سيمره ديگر آبگيري نکند و هرچه ورودي پيدا ميکرد، خارج ميشد آن 14 روستا حفظ ميشدند. احتمال اينکه آبگذري از کرخه اتفاق بيفتد و خسارات ناشي از اينکه دبي 2500 تايي کرخه به پنج- شش هزار برسد، وجود داشت. اينجاست که با تنوعي از چالشها مواجه هستيد و تصميمگيري كار دشواري ميشود. معصومي: صورتمسئله را بايد كمي ساده كرد. فكر ميكنم وقتي ميپذيريد مسئله را اينگونه مطرح كنيد كه سيلهاي قدرتمندي ميآيد و تعدادشان زيادتر ميشود، قطعا بايد با دلايل عقلاني بپذيريد كه اگر سازههايي باشند كه از قدرت و حجم اين سيلابها را كم كنند، به كاهش خسارات كمك ميكنند. اما اگر يكجور ديگر به موضوع نگاه كنيم، ميتوان گفت كه اين نشد كار، مثل اين است كه من بگويم جلوي فرزندم را كه رژيم غذايي بدي دارد، نميگيرم اما من يك بيمه تكميلي دارم و ميتوانم برايش پزشك بياورم و هر موقع لازم بود بسترياش بكنم. ولي باز اين روند ادامه پيدا كند. به همين دليل موضعي كه از اين جمع بيرون آمد اين بود كه ما پيامدها را مديريت ميكنيم و خير موضوع را تا حدودي برداشت ميكنيم و این ممكن است يك مقداري هم زيان ايجاد كند. كسي حسابداري اين قضيه را ندارد و كسي حساب نكرده است حالا كه سيلاب دشتهاي ما مانند گذشته تغذيه نميشوند و ريزگردها بهوجود ميآيد و خاك انسجامش را بر اثر رطوبت از دست ميدهد، اين ريزگردها را در فهرست هزينهها ميبينيد؟ حذف ريزگردها خيري بود كه سيل با خودش ميآورد. خبط بزرگ نظريهپردازي اين است كه مسائل را سياه و سفيد كنيد. اين اشتباهي است كه نه زمينه را براي آشتي و نه براي حل مسئله فراهم ميكند. همينطور مسائل روي زمين ميماند. هم بايد آبخيز را مديريت كرد و هم سد ساخت تا قدرت مهندسي خود را به رخ بكشي، اما بايد مراقب هزينههايي باشيد كه بر اثر اقدامات مهندسي شما بهوجود ميآيد. خير اين اقدامات را افزايش و شرش را كاهش دهيد. بايد كمك كنيم مسئله درست مطرح شود. در سيلابها مقصر فقط سدسازها نيستند. در بحث سيلاب بايد به اين نكته هم توجه كرد كمكهايي كه جامعه به مردم آسيبديده ميدهد و مواد غذايي ارسال ميكند، در خسارتهاي سيل به حساب نميآيد. استرس ناشي از سيلاب را با هيچچيز نميتوان از بين برد. به نظر من چيزي كه سبب شد فاجعه انساني در سيلاب ايران رخ ندهد، تحرك جامعه بود. اين مسئله را بايد جدي گرفت. بايد نيروهاي داوطلب هم جزء برنامهريزي ما براي مديريت سيلاب قرار بگيرد. بايد بدانيم جامعه محلي چه كارهايي نبايد بكند و چه كارهايي بايد بكند. مهندسان ما چه كارهايي بايد نكنند و چه كارهايي بايد بكنند. ميزان توسعه شهري و روستايي و صنعتي ما چه كارهايي بايد بكنند. اگر هركس بگويد تمام كارهايي كه ما كرديم خوب بود و بقيه اشتباه كردند، به نقطه مطلوب نميرسيم. رئيسي: از فروردين 97 تا فروردين 98، 15 هزار گيگاوات برق بيشتر ازطریق نيروگاههاي برقابي توليد شده است؛ اين يعني 909 ميليون دلار سود ارزي براي ما ايجاد شده است. اين مسئله چيزي حدود 10 ميليون تن كاهش گاز گلخانهاي به همراه دارد و اين اعداد نشاندهنده منافع سيل بهخاطر وجود سدها است. در انگلستان روي ابعاد بهداشتي و اجتماعي سيل كار كردند. آنها به سيل نگاه جالبي داشتند. مطالعات بعد از سيل براي آنها خيلي مهم بوده و مطالعات خود را براساس استانداردهاي سازمان بهداشت جهاني ازطريق گفتوگو سه ماه بعد از سيل با جامعه هدف انجام دادهاند. در اين مطالعه با تشكيل گروههاي گفتوگو احساس، استرسها و عملكرد مردم سيلزده در دو بخش جامعه و مسئولان گردآوري شده است. مردم به اين گروه مطالعاتي گفتهاند رسانهها با ما بيعاطفه برخورد كردند و ما را فقط در قالب مسئله توليد خبر ديدهاند. اخبار ضدونقيض به ما دادهاند و ما نميدانستيم كه آب آلوده است، دست بزنيم يا نزنيم، مسئولان آمدهاند و فقط گفتهاند كه همهچيز چقدر خوب است. نديدند كه ما فقط لباس نميخواهيم و گلولاي خانههايمان هم بايد جمع شود. اين مسئله را نديدهاند. براساس اين مطالعه روشن ميشود كه اگر قبل از سيل روي سلامت افراد سرمايهگذاري كنيد، موقع سيل هزينه اضافهتر پيدا نميكنيد زيرا در موقع سيل بیماری افراد تشديد ميشود و افراد سالم بیمار ميشوند بنابراين بهطور غيرمستقيم در برنامهريزي سيل بايد به وضعيت فعلي افراد توجه داشته باشيد كه در آن مقطع هزينه و فايده كنترل شود. مطالعات كيفي هم به مسئله مثل سيل كمك ميكند. معصومي: نكتهاي را بايد اضافه كنم. ساختار حكمروايي ما بخشي است. خوبيهاي سيل را از يك جا ميشنويد و بديها را از جاي ديگر. اين غيرقابل جمعكردن است. بايد سازوكاری حكمروايي در زمينه مديريت سيل داشته باشيم كه همان موقع كه ميگويد زمين كشاورزي خسارت خورد، بگويد آبخوان تغذيه شد و اين ميزان برق توليد شد. بدون اين ساختار حكمروايي، كاملا فضا قطبي ميشود و صداهاي مربوط به منافع سيل از يكجا به گوش ميرسد. اين نشان ميدهد كه خود سيل بايد تحت عنوان يك فرهنگ نهادي جمع شود. جامعهشناسان ما نميتوانند مدام نق بزنند كه سرمايه اجتماعي از دست ميرود و نيروهاي داوطلب و كمكرسان در سيلها را نبينند. درحالحاضر حسابداري ما جانبدارانه است. برخيها سمت هزينههايشان سفيد است و فايدههايشان پر است و برخي برعكس. به نظر ميرسد كه رسانههاي ما رسالت مهمي دارند. كسي جز رسانه نميتواند اين آگاهي را بالا ببرد. كار بشري بدون اشتباه غيرممكن است. الگويی از پيش تعيينشده اصلا وجود ندارد. كشورهاي ديگر هزاران بار خطا كردند كه امروز به اين نقطه رسيدند. در سيل خانوادههاي خسارتديده منزلت اجتماعيشان از دست ميرود. آدمي كه هرگز دست دراز نكرده است، بايد دست دراز كند و از آن بالا غذايي را كه برايش پرتاب ميشود، بگيرد. منزلت اجتماعي جوري نيست كه با دارو خوب شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.