ژستِ نوشتن در آتش زندان
مجید پروانهپور
در رمان «آتش زندان»، کنشِ نوشتن همواره با مادیتِ آن گره خورده است. ژست نوشتن اما به کنشِ نوشتن محدود نمیماند. اگرچه کنشِ نوشتن، نوعی ساختاردهی به مصالح داستانی و تلاش برای تبدیل محتویات روزمره زندگی به مؤلفههایی داستانی است، اسماعیل دهقان، توجهی خاص به سرچشمههای کنشِ نوشتن نیز دارد و در نتیجۀ این توجه بهکرات ژستِ نوشتن را در کنار یا در سوی دیگر کنشِ نوشتن قرار میدهد و از آن به نفع پیشبرد جهان ذهنی و زبانی خویش بهره میبرد. فعلِ فارسیِ نوشتن و نگاشتن گویای نوعی نقرکردن، کندن، حککردن و فرود آمدن نیز هست، همچنان که مثلاً در تعابیر سنگنگاری یا کتیبهنگاری یا نگارگری شاهد آن هستم. نوشتن نیز گویا در بن خود از نوعی فرودآمدن و پایینآمدن حکایت میکند که چهبسا مقصود از آن نهادن قلم بر صفحه و برجای نهادن رَد و اثری بر صفحۀ سنگ، کاغذ، خشت، لوح، چوب و امثال آن است. میتوان گفت فعل نوشتن، در ریشۀ خود، متوجه ژستی است معطوف به نقر، حفر، کندهکاری و برجای نهادن رَد و اثر؛ نوعی ژست که با «فرو رفتن» و «فرو کردن» خویشی و نزدیکی دارد. نوشتن، درواقع، فرو رفتن یا فرو کردن ابزاری (ابزار نگارش) بر سطح چیزی است! اجرای چنین ژستی البته هماره با هوشیاری یا آگاهی صددرصدی «دهقان» همراه نیست. او که از نواحی مختلف ایران بهویژه خوزستان و خراسان بنا به سنت قدیم با نام «صفحه» یاد میکند طبعاً حرکت خود را بهعنوان ابزار نگارش (خودِ نویسنده در حکم ابزاری برای نگارش) بر این صفحات، نوعی ژست نوشتن مییابد. همانطورکه ما هنگام راهرفتن معمولاً به راهرفتن خویش فکر نمیکنیم و آن را بیآگاهی بدان انجام میدهیم، این ژست عمومی نویسندگی نیز غالباً با آگاهی کامل همراه نیست؛ ولی بهرغم راهرفتن، هرگز بهتمامی کنشی صرفاً مکانیکی و رهیده از بند التفات ذهنی نخواهد بود. نوشتن همچون هر فعل دیگری میتواند به شکل یک عادت درآید. اما در سکنات و رفتارهای «دهقان» نوشتن به چیزی بیش از یک عادت صرف بدل میشود. اگرچه او ابزار و ادوات نوشتن را همیشه به نحوی از انحاء با خود همراه دارد و اگرچه کموبیش همیشه نوشتهای از خود یا دیگران را یدک میکشد، بااینحال متوجه این موضوع هست که دست به قلم بودنش هرگز شبیه کنشی که از یک پرنده بههنگام لانهسازی یا از مرغی بههنگام خوابیدن بر تخم سر میزند، کنش غریزی محض نیست: نوشتن هرگز غریزی یا طبیعی نخواهد شد. مکزدن نوک قلم برای تراوش شیر سیاه، حتی آنگاه که این کنش به خوی ثانوی بدل شده باشد باز هم در سطحی از آگاهی غوطهور است که آن را به کل از کنش عزیزی محض سوا میکند. برای هر چه برجستهتر کردن این جدایی، «اسماعیل دهقان» از کنش نوشتن به جانب ژستِ نوشتن حرکت میکند. همینجا باید تمایز میانِ ژستِ نوشتن و کنش نوشتن را کاملاً صریح بیان کنم. کنش نوشتن، صِرفِ فعلِ نوشتن است آنگاه که قلم بر کاغذ میگذاریم و تلاش میکنیم آنچه را در ذهن داریم به کمک و میانجیگری کلمات بر صفحۀ کاغذ بنشانیم. ژستِ نوشتن در مقام قیاس، عبارت است از توجه ما به امکانات، کموکیف و ملزومات آغازین و غاییِ نوشتن در مقام کنشی تاریخی و کهن که به موجب آن باید همچون اجداد تاریخیمان، چیزی کموبیش مسطح را (لوح، سنگ، کاغذ...) با حفرهها، سوراخها، ردها و شیارها از یکنواختی و یکدستی خارج کنیم. پس ژست نوشتن بیش از آنکه معطوف به محتوایِ نوشته باشد معطوف به امکاناتِ نوشتن است. کنش نوشتن چهبسا بتواند به سطحی از طبیعیبودن دست یابد، اما ژست نوشتن هرگز به این سطح دست نخواهد یافت چراکه ژست نوشتن به نحوی رادیکال همواره رو به سوی ابعاد تصنعی، تحمیلی، جعلی یا متفکرانه کنشِ نوشتن دارد؛ لذا بهرغم کنشِ نوشتن که آن را در مراحل آغازین حیات آموزشی خود در سالها کودکی یاد میگیریم، ژست نوشتن مرحلهای متأخرتر از نوشتار است که با آن فقط در مراحل سپسین کنش نوشتار مواجه میشویم. با تکیهبر ژست نوشتنِ «اسماعیل دهقان»، میتوان گفت که او همواره متوجه حفرهها و کندهکاریها و سوراخهایی است که نویسندهبودن او و نویسندگیِ «ئو» را در صفحه یا سطح رابطۀ اسماعیل هم با کنش نوشتن و هم با جهان پیرامون رقم میزند: خواه این پیرامون پدر باشد، خواه خانواده، خواه استان، خواه تاریخ ادبیات، خواه کشور و الخ. بنا به این نگاه، اسماعیل کسی است که همواره مینگارد، حتی اگر چیزی ننویسد. او خود را در مرزهای میان رفتار طبیعی (همچون راهرفتن و خوردن) و رفتارهای فرهنگی همچون نوشتن، نگاشتن، کشیدن و ترسیمکردن شناور میسازد و مقولهبندیهای رایج را بر هم میزند. عمدهترین قدمی که او در این راه برمیدارد چکشکاری تاریخ ادبیات، اساطیر و فرهنگ به قصد زنگارزدایی از آنهاست. تمام متولیان و تالیان ادب کلاسیک کاری جز پیروی از قواعد نمیکنند و نوشتن برای ایشان کموبیش در حکم پیروی از خویی ثانوی است که بدون تفکر پیرامونی و رادیکال، بدون ژست نوشتن، لاجرم میتوان بدان دست یافت: چیزی در حد رونویسی و املاء. درواقع، ادبیات کلاسیک برای متولیان آن در حکم کلید رمزی است که نویسندگان اصلی و بزرگان ادب کهن برای رمزگشایی از این جهان و مافیها در اختیار ما نهادهاند. به باور این قوم، بهرغم آنکه صفحۀ جهان معاصر پُر است از پیچیدگیهای نوین و معماهای ریز و درشت، با تکیه بر متون کهن میتوان الگو و دستورالعمل شفاف و مبرهنی برای چگونگی درک و دریافت جهان معاصر، بیهیچ کموکاست یافت، و با تکرار الگوبردارانه از آنها دست به تولید متونی زد که گره از کار و نیاز امروزین ما بگشاید. ولی آنچه در عمل رخ میدهد و در ذیل کنش نوشتن میگنجد، تولید نسخههای درجۀ ده و چهل از همان متون کلاسیک است که به دلایل گوناگون ارزش یک بار خواندن را هم ندارند. در نگاه این طایفه نوعی بحرانِ معرفتشناختی موج میزند که امثال رضا براهنی و یدالله رویایی آن را دیده بودند و لذا به عوض رویآوری به شیوههای قدمایی یا مثلاً غزل نو، پیرو حرکتهای نیمایی و شاملویی شدند. «اسماعیل» نیز در حوزۀ حرکت از نظم (که حالا دیگر، کنش نوشتن محسوب میشود و برشمردن دلایل آن مقالهای مجزا میطلبد) به سوی نثر (که حامل ژست نوشتن است) مجموعۀ متون کهن و بیش از همه متن شاهنامه را بافتار یا سیاقی مییابد که عناصر و مؤلفههای آن را باید هم از منظری طبیعی (یعنی کنشِ نوشتن) و هم از منظری فرهنگی (یعنی ژست نوشتن) ملاحظه و بررسی کرد. درواقع، در چشم او ما دارای دو نوع متنِ کلاسیک نیستیم بلکه باید گفت تمام متون کلاسیک را میشود هم از منظر ژستِ نوشتن (منظری فرهنگی) و هم از منظری طبیعی (کنش نوشتن) خوانش کرد. تفاوت این دو منظر آن است که در منظر طبیعی، همۀ مؤلفهها و عناصر در قالب یک نشانگان (symptom) خوانده میشوند ولی در منظر فرهنگی، همۀ مؤلفهها و عناصر، حکم یک نماد یا سمبل (symbol) را دارند. از این حیث، رفتار و کردار و نوشتهها و رؤیاهای رستم برای اسماعیل هم با خوانش نشانگانی همراه است (نشانگان در مقام علائم و نمودارهای بیرونی و بروز و ظهور نوعی حالت یا مزاج یا بیماری) و هم با خوانش نمادین (در مقام بافتار یا سیاقی مغفول مانده یا از دست رفته که متعلق به فرهنگ یا زمانی دیگرگون بوده است). در این منطقه، لاجرم کنشِ نوشتار و ژست نوشتار هر دو با عملِ خواندن گره میخورند. در این میان، هر پدیدهای یا «طبیعی» خواهد بود (که میتوان آن را نشانهای از چیزی دیگر دانست: مثلاً تغییر نامها، تغییر کارکرد شخصیتها، تغییر نام یا منویات پسرعموی رستم از ابراهیم به یدالله والخ) یا فرهنگی خواهد بود که میتوان آن را نماد چیزی گرفت (سفر رستم به جهان باقی، روزآمدسازی داستان ارداویراف، هزارویکشبوارگی کلیت رمان و الخ). بااینحال، هر دوی اینها، چه طبیعی چه فرهنگی، در چرخهای گریزناپذیر مکمل و مقدمۀ فهم یکدیگرند. اگر مثلاً رفتارهای رستم در ماهشهر را بهعنوان نشانگان بخوانیم، پا به جهانِ علی نهادهایم و باید رد و سیرِ حوادث را به همین ترتیب پیگیر شویم چراکه نشانگان درواقع همان اثری است که شخص بیمار یا حامل نشانه از خود بروز میدهد و بر جای مینهد. پس سکتۀ رستم، رفتنش به جنگ، به خواب دیدنِ او رستم دستان را، و غیره کارکردی نشانگانی مییابند. کارکرد نشانگانی، همان کارکرد مألوفِ علوم طبیعی نیز هست: سکته نشانگان ایستادن قلب و نفس نکشیدن نشانگان ایستادن ریه و مرگ است. کارکرد نشانگانی شعر و عروض کلاسیک نیز همین است: وزن غزل، وزن قصیده، قالب مثنوی، قالب رباعی. کنش نوشتن کلاسیک و مألوف نیز یعنی از نقطۀ سمت راست بالای صفحه شروع به نوشتن کنیم و آنقدر ادامه بدهیم تا به پایان سطر برسیم، آنگاه دست خود را بلند کنیم و به ابتدای سطر بعد در سمت راست صفحه و زیر سطر بالا ببریم و دوباره نوشتن را از سر بگیریم. از سوی دیگر، چنانچه چیزی از این «مکتوب» عظیم و فراگیر کهن را در مقام نماد یا سمبل بخوانیم، برای آن نوعی رمزگان یا کد فرهنگی نیز قائل شدهایم که برای پی بردن به معنای آن باید از آن مطلع و بدان وارد و آگاه باشیم. ژست نوشتن، معطوف به همین بخش است و خوانش نمادین اسماعیل از مشاعره و شعر کلاسیک و یا تلاشش برای سطربندی نامهاش برخلاف قاعدۀ معمول نامهنگاری و یا اصولاً تمام رفتارها، گفتارها، کردارها، خیالها و رؤیاهای نامعمول او در مواجهه با این «مکتوب» کهن، گویای همین است. پس، وجه نمادینِ متونِ عظیم جهان (خواه متون کلاسیک باشد خواه مواجهه با متن نوشته رمانی از «مریم» که در پاسخ به رمانی است از خودِ اسماعیل یا خواه متنی ناقص دربارهی مناظرهی شتر با ماهی) همگی مستلزم آگاهی به رمزگانهای نمادین ادبیات و جهان کهن و امروزیاند. اشاره به شتر، صحرا، دشت، بیابان و امثال آن به عنوان پارهای از این رمزگانها نیز به همین سبب است. لیک هر دوی این حالات، خواه خوانش طبیعی خواه خوانش نمادین، بر نوعی از مفروضات مبتنی است که نادیده انگاشتن آن کار هر دو نوع خوانش را دشوار میکند و این خود بخشی از دلیل دشوارخوان بودنِ رمان «آتش زندان» است. اولین قدم آن است که بپذیریم چیزی به اسم نوشتن یا نگاشتن غیرعالمانه نداریم. بدین معنا که گرچه بشر از دیرهنگام تاریخ رد و نشانههایی از خود بر جای نهاده، رد و نشانههایی تعامدی و نه اتفاقی، مادامی که ما در رمزگانهای این نمادهای فرهنگی شریک نباشیم قادر به خواندن یا فهم آنها نخواهیم بود. در اینجا طبعاً مراد از خوانش، روخوانی صرف نیست. این شراکت در رمزگانها، در ظریفترین مرحله، میان آدمی و خودش هم در جریان است؛ بدین معنی که ما برایِ و به هنگام نوشتن، به نوعی میانِ خودمان در مقام صدایی در سرمان که با خودمان حرف میزنیم و خودمان در مقام کسی که قلم بر صفحه مینهد و آن اصوات ذهنی را به حروف عینی و مجسم روی کاغذ ترجمه میکند، پل میزنیم. نقش حساس صدا و صدای ضبطشده در رمان نیز از همین پلزدن مایه میگیرد. ساختارِ نوشتار، ساختاری خطی است ولی ساختار صوت الزاماً اینگونه نیست. ساختار صوت به ژست موردنظر اسماعیل نزدیکتر است و به همین دلیل او، در عین آنکه مینویسد و صفحه سیاه میکند، همراه خود همیشه یک ضبط صوت کوچک هم دارد. نوشتن، با گفتن در پیوند است. هنگامی که مینویسم، میخواهیم چیزی بگوییم ولو اینکه آن چیز برای خودمان هم چندان روشن نباشد. به تعبیری دیگر، ما دارای صدایی درونی و افکاری درونی هستیم که تا پیش از نگاشتن آن، در ذهن ما حضور دارند و خود را بر ما تحمیل میکنند. این تفکرِ بیصدا مادامی که نه به قالب اصوات درآید (یعنی بر زبان رانده شود) و نه شکل نوشتاری به خود بگیرد، طبعاً در محدوده ذهن و مفهوم باقی خواهد ماند و گفتوگویی در ذهن خواهد بود و بس. با این حال، برای مادیتدهی و تجسم این افکار راهی جز گفتن یا نوشتن (البته گفتن و نوشتن به وسیعترین معنای کلمه که شامل تمامی انواع تجلی (شعر، رمان، رقص، مجسمه، فیلم، نقاشی، ...) و همچنین شکلهای آتی و هنوز از راه نرسیده بیانگری هم میشود) نداریم. کنش نوشتن، بهعنوان کنشی مادی که این تفکر درونی را برونی میکند بخشی از فعلِ اسماعیل دهقان در تمامی اثر است؛ آنچه او را از نقطهای به نقطه دیگر، از بخشی به بخش دیگر میکشاند همین سیر خطی است. علیرغم همهی اینها، به تجربه میدانیم یا درمییابیم که فعل یا کنش نوشتار هرگز به تمامی گویایِ سیرِ ذهنی و افکارمان نیست. ما حتی هنگامی که با صدای بلند فکر میکنیم و افکاری را که همان لحظه از ذهنمان میگذرد بر زبان میآوریم باز هم بارها و بارها حس میکنیم کلمات به ما خیانت میکنند و از عهدۀ افاده دقیق و بیکموکاست معنای ما یا آنچه در ذهن داشتهایم برنمیآیند: حال یا حس میکنیم خودمان واژگان درستی نیافته یا نگزیدهایم و یا حس میکنیم درست گزیدهایم و درست بر زبان آوردهایم ولی آنچنان که مطلوب ما بوده، فهم نشده است. این، بخشی از همان منطقِ غیرخطیِ ژستِ نوشتار است. ژست نوشتار، دستکاری ارادی و خودخواستۀ ساختارهای خطیِ نوشتار است. صفحۀ سفید کاغذ پیشروی شماست و باید افکار خود را در قالب حروف و کلمات بر آن بنهید. الگوی لازم برای این کار، یکی از همان پیشفرضهایی است که از آن سخن گفتیم. باید شعری بنويسد، رمان بنویسید. اما الگوها و عرفها معلوماند. کنشِ نوشتن، موجب پیشرفتنِ کار میشود (مثلاً اسماعیل نامهای مینویسد) ولی ژست نوشتن مانع از ادامۀ کار میشود (اسماعیل درصدد پسگرفتن نامه برمیآید). حروف، اصوات، کلمات، گرامر، ساختار، خودِ صفحۀ کاغذ، جنس کاغذ همه و هر چیز میتوانند هم کارکرد نشانگانی خود را پس بگیرند هم کارکرد نمادین خود را؛ اسماعیل ضمن تَندادن به کارکرد نشانگانی درصدد راهیابی به کارکرد نمادین و کشاندن آن به حوزههای نامألوف است. درواقع، او ما را به آشنایی با جهان خود فرا میخواند و برای این کار باید با جهانِ ژستِ نوشتنِ او آشنا شد و قواعد آن را دریافت. نمادها و نشانگانهای این جهان در گوشه کنار متن «آتش زندان» پراکنده شدهاند. در هر حال، گوشکردن به این صدای درونی که در ژست نوشتار رخ میدهد، خود بخشی از نوشتار و نوشتن است. گوشکردن، اگرچه کنشی است فاقد حرکت، بهرغم نوشتن که مستلزم تحرک است، خواهناخواه در زمرۀ خصایص لازم برای نوشتن قرار میگیرد. اگر ما تجارب درونی خود را که محصول شنیدن یا گوشدادن به صدای درون است در قالب ترجمه و تجربۀ بر کاغذ نگاشتن آن به شکلی نوشتاری درنیاوریم، این صدای درونی میتواند شکل یک گفتوگوی ابدی یا بیپایان را به خود بگیرد بیآنکه هیچ انعکاسی در بیرون بیابد. بااینحال، ما مینویسیم. اسماعیل مینویسد. نوشتن، ایجاد وقفه در این سیر شنیداری است، همچنان که «ژستِ نوشتن»، ایجاد وقفه در کنشِ نوشتن است. از اینرو، ژست نوشتن با آن گفتوگوی درونی خویشی و پیوند دارد. هنگامی که میگوییم نویسنده به صدای درونی خود گوش میدهد، صدایی که به او میگوید چه بنویس، چه بگو و از کدام حروف و چه نحو و کدام دستور به کدام صورت تبعیت کن، داریم میان ریختنِ اللهبختکیِ مشتی از حروف بر صفحه کاغذ و نوشتن به عنوان فعلی ارادی و همراه با فکر فرق میگذاریم. تمام مشغلۀ اسماعیل، ثبت و ضبط جهانِ ذهنی پدرش است. منتها، اسماعیل بنا به تجربۀ نوشتاری خودش میداند که میان آنچه در سرش میشنود و آنچه در نهایت بر کاغذ میراند فرقی شگفت هست. همین فرق میان ذهن او به عنوان ناظر بیرونیِ جهانِ پدرش و ذهن پدرش به عنوان کسی که جهان خاص خود را میزید هم وجود دارد و او به این تمایز واقف است و توجه دارد. ما به هنگام نوشتن، به نوعی، همواره یک متن در کنار خود داریم. گاه این متن، ذهنی است. گاه متنی است که کسی به ما داده تا آن را بازنویسی کنیم. گاه این متن، یک شخص، یک منظره، یک تابلو، یک فیلم و بسیاری چیزهای دیگر است. بهنظر میرسد در هر حال، متنی دیگر که از پیش موجود است در کنار ما قرار دارد. هنگامی که متنی مجسم یا عینی در کنارمان نیست، همان هنگامی است که به عوض نوشتن، به ذهنِ خود گوش میسپاریم و با گوش درون و چشم درون، ذهن خود را میخوانیم و میشنویم. پدر اسماعیل، رستم، در مقام یک متن، همین کارکرد دوگانه را دارد او هم متنی است که اسماعیل میخواهد از روی او بنویسد و استنساخ کند و جهان ادبی رمانش را خلق کند و هم هر گاه که میخواهد حقیقتاً به او گوش کند از خلق و پیشبرد این جهانِ ادبی باز میماند. ناگفته پیداست که برای ضبط این متن که در کنار او قرار گرفته است، اسماعیل باید بنویسد و ثبت کند. معیار او در انتخاب واژگان از همان متن پدر میآید. این بخش، همانی است که اسماعیل با کنشِ نوشتارِ خود بدان معطوف میشود. اما بخش دیگر، محصول گوشکردن او به صدای درون خویش بهعنوان یک شخص مستقل است. او بههنگام مواجهه فردی و مستقل خود با جهان بیرون و انسانهای پیرامون، چهبسا همان تجربهای را دارد که پدرش رستم در مواجهه با شخص او. رستم در این مقام، برای او بدل به نوعی متن نامرئی درونی یا متنی علیالبدل میشود که او بدون خواندن یا دانستنِ آن و صرفاً با آگاهیِ شهودی و علمی حضوری، دست به نگارش و نوشتن آن میزند: ژستِ نوشتار. به همین دلیل است که ما در نهایت نمیفهمیم داریم صدای درونی اسماعیل را میشنویم یا داریم نوشتههای او را میخوانیم یا داریم تصمیمات احتمالی او را و سبک سنگین کردنهای خاموش درونیاش را برای نوشتن چیزهایی که در ذهن دارد مطالعه یا ملاحظه میکنیم. با همۀ این احوالات، در نهایت «آتش زندان» اثری است مکتوب که چاپ شده است. در نتیجه باید وضعیت نخست را حتمی شمرد: چراکه اسماعیل بالاخره دارد از روی یک متن دیگر (خواه خوانش خودش از پدرش، خواه خوانشاش از صدای ضبطشدۀ پدر، خواه کپیبرداری او از گفتار و کردار ابوی) متن خود را (خواه در ذهن، خواه بر صفحۀ کاغذ) تولید میکند و در معنایی عام، چیز مینویسد. وضعیت دوم که وضعیتِ ژستِ نوشتن است اما همیشه بحرانی است و هرگز حتمیت نمییابد. عملِ حقیقیِ نوشتن چنانچه بخواهیم آن را کپیبرداری ندانیم و نام «نوشتنِ اصیل» را برای آن برگزینیم در نهایت باید معطوف به همین صدای درونی باشد: چراکه در غیر این صورت، اسماعیل چیزی جز مکتوبکردنِ پدرش انجام نمیدهد: پدری که پیشاپیش آنجاست. در نتیجۀ همۀ این پردازشها، هنگامی که پدر حرف میزند و آنها میشنوند، ما در حال خواندن هستیم و آنچه را اسماعیل میشنود ما میخوانیم. شنیدن معطوف است به رخدادِ ژستِ نوشتن. ژستِ نوشتن، در مقام صدایی درونی خودش را تحمیل میکند. نوشتن اصیل و حقیقی همواره نوشتاری است معطوف به این صدا و متن شنیدنی/ناشنیدنی و دیدنی/نادیدنیِ درونی. از همین حیث است که مسئلۀ ترجمه یعنی انتقال این صدای درونی به صدا/زبان/خط/ و یا بهطورکلی انتقال آن به جهان دیگران در کانون توجه رمان قرار میگیرد و به همین دلیل هم اسماعیل غالباً احساس میکند باید خود را ترجمه کند. آزادیِ سوبژکتیوِ او در مقام یک انسان که میتواند فارغ از فهمِ دیگر انسانها، هر چه خواست بگوید و هر چه خواست بنویسد، طبعاً برخاسته از پیشینهای فرهنگی است و بر رمزگانهای نمادین فرهنگی استوار است، ولی اسماعیل طی مواجهات تفسیریِ خویش، از تفاسیر معمول سرباز میزند و کنش نوشتارِ خویش را دچار وقفه و سکته میکند تا به این صدای درونی که مرجع و منبعِ حقیقیِ ژست نوشتار است، وفادار بماند. این وفاداری، گرچه صددرصد یا حتی حداکثری هم نیست در خواندن رمان سکته میاندازد و سختیِ خواندن را با ناممکنیِ شنیدنِ صدای درونی اسماعیل گره میزند. شک ندارم دربارۀ ارزش این کار و مخاطرات بومی ماندن یا محدود ماندن به ذهنِ بومی یا لهجۀ ذهنی میتوان بحثهای بسیار کرد. با این حال، بهگمان من مسئلهمندی اسماعیل به نحوی دقیق و نوآورانه پرداخت و عرضه شده است. مسئلۀ روششناختیِ اسماعیل در ترجمۀ ذهن و زبانِ خویش روی دیگر سکۀ تلاش او برای ثبتِ ذهن و زبانِ رستمعلی، پدرش، است. در اینجا، ژستِ نوشتن مستلزم فراخوانیِ صدایی است که به ما تعلق دارد اما در اختیار ما نیست. برای اینکه این صدا به گوش دیگران برسد ما باید از جبهۀ ژستِ نوشتار به جانب کنش نوشتن حرکت کنیم و خود را در قالب الفاظ و کلمات برای دیگران ترجمه کنیم. به همین دلیل هم هست که حسِ عدمِ تکافو بر تمام آنچه اسماعیل میگوید یا به اصطلاح مینویسد، سایه افکنده است. پاره پاره، راپسودی در راپسودی، رمان در سیر خویش هرگز از این تودرتویی و سکته و وقفه رهایی نمییابد. ناظر بیرونی، در ابتدای رمان و در قطار، خواه ناخواه باید به سمت ناظرِ درونی حرکت کند و بدان بدل شود. اسماعیل برای ترجمۀ پدر خویش، راهی ندارد جز آنکه نخست خودش را به نحوی برای ما ترجمه کند. اما او برای توصیف تجربۀ خود از صدای درونش، از ژستِ نوشتارش، نیازمند اصوات و واژگان است. این الفبا و این قراردادها همه در زمرۀ دادههای از پیش موجود اسماعیلاند. بهنظر میرسد رستم پیشاپیش قانع شده است که این دادهها از عهدۀ ایفای نقش ترجمانیِ خویش بر نمیآیند، لذا او از آنها ناامید شده و دست شسته است. رستم، در بهترین وضعیت روانی میتواند به نقالی و نقلِ مجلسی که حالتی بیواسطهتر از و نزدیکتر به آن صدای درونی است اکتفا کند. لیک نکته اینجاست که اسماعیل نمیتواند فقط به این بیواسطگی تکیه یا اکتفا کند زیرا او بهرغم پدر حس میکند چیزی برای گفتن دارد که ولو به قیمت فقد پارههایی از آن یا سکتههای ناقص زبان، ارزش گفتن و ترجمان دارد. به همین دلیل هم هست که او در همه احوال اظهار نظر میکند و معمولاً هم کنایه و سرکوفت نصیبش میشود. آنچه ارزش گفتن دارد، در بخش اعظم رمان شکل فاکت یا واقعیت را به خود نمیگیرد. اسماعیل در کندوکاوی مداوم برای دستیابی به فاکتهایی از زندگی پدرش که ارزش بازگویی داشته باشد مدام سرخورده میشود. گویا چیز خاصی در زندگی پدر نیست. پس او فاکتهای خودش را میسازد و پا به مرزِ وهم و فانتزی مینهد. زین پس، نوشتار برای او بدل میشود به ثبت آنچه «میتوانست» فاکتی از زندگی خودش، یا یکی از مریمهایش، یا پدرش باشد. بخش پایانی داستان که فاکتهایِ عینیِ جهان بیرون است، شکلی بیرمق و سرد به خود میگیرد. فاکتهای زندگی خالی از خیال و بیارزشند. حس آشوبناک و خیالزدۀ بخش پایانی رمان از همین تقابل (که از سنخِ تقابل کنش نوشتار با ژستِ نوشتار نیز هست) نشئت میگیرد. ملاحظۀ روزمرگی و پیشپاافتادگی روابطش با خانوادۀ احتمالی پدر در خراسان، او را به سمت ساختن و چه بسا جعلِ این روابط در جهانی موازی یا بالقوه سوق میدهد. اما همین پیشپاافتادگی است که او را هر چه بیشتر به صرافت دریافت پنهانیات ارزشمند پدر میاندازد، ولو که این پنهانیات را خود آفریده و در دهان پدر نهاده باشد. اگر چیزی برای گفتن نباشد، اگر آن صدای درونی چیزی نیابد یا نگوید، تمام دادههای زبان نوشتار از کارایی ساقط میشوند. علاقۀ وافر رستم به نادیده گرفتن سوادش، برای اسماعیل گویای نعل واروی این وضعیت است و از آنجا که چنین وضعیتی غالباً برای همه پیش میآید، حتی برای آنها که به واسطۀ شغل یا تجارب خاصِ خود گمان میکنند زندگیشان سراسر ماجرا و تجربه است (مثلاً رانندگان یا پزشکان)، میتوان دریافت که چرا نویسندگانِ نوشتههای جعلی نمیتوانند کاری را که اسماعیل میخواهد به پیش ببرد، به سرانجام برسانند. رستم از نوشتن دست میکشد و نوشتارِ پسر را هم پس میزند. اسماعیل نمیتواند به تجارب خویش یا پدرش دل خوش کند و آنها را در مقام چیزی برای گفتن، در مقام فاکت، بر روی کاغذ بیاورد چراکه صدای درونی او، در مواجهه با ادبیات کلاسیک، این رویکرد را به شدت میکوبد. در عمل، همۀ اینها به دلایل مختلف، از جمله کمبود زمان، نبود تجربۀ شخصی یا دست اول یا دسترسناپذیریِ حسی به کناری افکنده میشوند. ثمرۀ این حالت، خستگی، فرسودگی و ازکارافتادگی است، تا حدی که اسماعیل، ولو در جهان خیال، به روی تخت بیمارستان ولو میشود و نفسش به شماره میافتد. با این حال، مادامی که ژست نوشتن حضور دارد، مادامی که این ژست، ژستِ بنیادین و کانونیِ حیات اسماعیل است، او نمیتواند از نوشتن (به هر دو معنای آن) دست بکشد. اگر او به ژستِ خود اکتفا کند و از کنش نوشتن سر باز بزند، باید پرسید کیست که دارد او را مینگارد؟ اشارههای مختلف به اسم نویسندۀ حقیقی اثر، ابراهیم دمشناس، در جای جای رمان و با رمزگذاریهای گوناگون، محصول توجه به این پرسش و شکاف میان ژست نوشتار و کنشِ نوشتار است. اما سؤال دیگری که بلافاصله روی مینماید این است: معنیِ «نویسنده حقیقی» چیست؟ اسماعیل دهقان است که دارد ذهن ابراهیم دمشناس یا ژستِ نوشتارِ ابراهیم دمشناس را مینگارد یا که بالعکس؟ آنکه میخواهد ژستِ نوشتارِ خود را به کنشِ نوشتن ختم کند، لاجرم با تراژدی نوشتن مواجهه خواهد شد: هیچ چیز برای گفتن نیست. دلیل اینکه چرا چیزی برای گفتن نیست در اینجا اهمیتی ندارد. چنین حالتی در موارد حاد (مثلاً مورد همینگوی) چه بسا به خودکشی منجر شود. اما اسماعیل دهقان مینویسد تا دریابد. دریافتن یا اندریافتن، یافتنی است در درون. او از صدای ذهنی خویش (یا ابراهیم دمشناس) به سمت تفکری بر زبان نیامده حرکت میکند. از باب مثال، اگر جمله «او به آخر ما میرسد» را شکلی یا تصحیفی دیگرگون و چه بسا مغلوط از «او آخر به ما میرسد» بدانیم میتوان این حرکت را بهتر درک کرد. تفکر درونی من که بر لوح درونم ثبت میشود با تفکر بیرونی من که در قالب نوشتار و به صورتی کانکریت بر صفحۀ کاغذ ثبت میشود اگر تفاوتی فاحش نداشته باشد، شباهتی موحش خواهد داشت. لغزشهای زبانی و گفتنِ ناگفتنیها از خلال نگفتن گفتنیها، همان دیالکتیکی است که اسماعیل مدام در ذهن خود حس میکند و با آن کلنجار میرود. اسماعیل که دستکم به ابزار دو زبان فارسی و عربی مسلح است و حتی انگلیسی را هم اندکی میداند هرگز به راحتی نمیتواند به هر زبانی که خواست بنویسد. او به راحتی به هیچ زبانی نمینویسد ولو به زبان مادرش. وقتی میگوییم به راحتی، یعنی تمام جوانب فهم کردنِ خویش و فهمپذیرسازیِ خویش برای دیگران را مد نظر داریم. دلیلِ این امر هم البته ناگفته پیداست. هیچ قابلیتِ همارزی میان آنچه او در ذهن و ژستِ نوشتاری خویش مییابد و آنچه او نهایتاً طی کنشِ نوشتن بر صفحه کاغذ ثبت میکند، وجود ندارد. نمونۀ اعلای این تلاش، تلاش او برای ثبت دستور پخت قلیه ماهی است. زبانی که او در حافظۀ خود خیره دارد هرگز «یک» زبان نیست. او مدام در حال ترجمۀ یکی به دیگری است. مفردات، دستور زبانها، و تمام ذخایر ذهنی/زبانیِ او کارکردهای خود را دارند و گرچه در این کارکردها گاه و چه بسیار با هم همپوشانیهایی نشان میدهند، تکنیکی و خاصبودنِ این ذخایر ذهنی هم محصول خصایص عینی، فرهنگی و نمادین آنهاست، هم محصول خصایص نشانگانی و بینیازیشان از رمزگان. ثمرۀ این وضعیت یا «مندکۀ» ذهنی آن است که او بعضی از افکار خود را اگر بخواهد راحت حرف بزند در این زبان میگوید، بعضی را در آن زبان بعضی را در این گویش و بعضی را در آن لهجه. مفهوم راحتی در بیان، خودبهخود گویای ساختار یا امکانات فکری یک زبان، گویش و حتی یک لهجه است. همانطور که اندیشیدن نزد خویش و درون ذهن خویش، در مقام صدا یا مکالمهای درونی، امری مستمر و راحت است و آدمی در ذهن خودش، حرفش را به قدر فهمِ خودش با خودش در میان مینهد (حال هر چقدر هم که ترجمان آن به واژگان صوتی یا نوشتاری موجب فهم یا کجفهمیِ آن برای دیگران شود) گویشها و زبانها نیز دارای امکاناتی خاص هستند که بر ذهن، فکر و زبانِ شخص حاکم میشوند. ازاینرو، زبان زنجیری است بر پای نوشتار و گفتار شخص و او را با خود به دنبال میکشد. تاریخ ادبیات، فارسی معیار، فارسی محلی، گویش پایتخت، و غیره، همه همین نقش را ایفا میکنند و از این حیث هیچ برتری جز یحتمل در تعداد کسانِ گویشور نخواهند داشت که این مورد اخیر نیز خود منوط بدان است که تعداد را نشانه برتری و کمیت را عیار کیفیت کنیم. کنشِ نوشتن، ماندن در قیدِ این زنجیر است و گسستن از آن، البته با قیدها و شروطی، گسستن از کنش و تنزدن به رودخانه «ژست» است. در کنشِ نوشتن، رشد افکار از رشد نوشتار پیشی میجوید و شخص مداوماً بر رشد افکار لگام میزند و آن را با قید «نوشتن» مهار میکند چراکه رشد بیش از حد افکار نقض غرض و مانعی استوار بر سر راهِ «کنشِ نوشتن» خواهد بود. تلاش برای ثبت جریان سیالِ ذهن، بخشی از تلاش نویسندگان قرن بیست برای رهیدن از مهار و کنترلِ نوشتار بر چرخۀ ذهنی افکار و تصورات بود. در هر حال اما، گریزی از فوران افکار نیست. ابراهیم دمشناس به عوض تکیۀ صرف بر جریان سیال ذهن، به ژست نوشتار تکیه میکند تا هم کنشِ نوشتار را داشته باشد، هم جریان سیال ذهن را و هم ژستِ نوشتار را و این بیسابقهترین تجربۀ رماننویسی در زبان فارسی است. او به رغمِ آگاهی به لذتِ رهاساختن خویش در افکار و گویش بومیاش، رها ساختن خود در رودخانه زبانیاش، در برابر این وسوسه مقاومت میکند و تصمیم میگیرد صورتبندیِ خاموشی ـ فارغ از بلوا و طمطراق رئالیسم جادویی یا جریان سیالِ ذهن ـ به همنشینیِ افکارش در چند زبان بدهد. بنابراین، او در عوض نوشتنِ «کنشِ نوشتاریِ» اسماعیل دهقان، ژستِ نوشتاری او را مینویسد: چراکه فقط در ژستِ نوشتار است که میتوان زبانی را که با آن سخن نمیگوییم بل میاندیشیم، وادار به نوشتن و سخنگویی کرد. متنی که از این نوع نگرش حاصل میشود متنی است نوشته بر متنهای پیشین چراکه زبانش متکی است بر زبانهای پیشین. گفتههای اسماعیل دهقان به اندازه ناگفتهها یا در لفافه گفتههای اوست. رد و نشان افکار او همانقدر که دیده میشود نادیده میماند. متن نهایی، نوعی پالیمپسست (palympsest) است که رمزگشایی مطلق از آن یا محال است یا در دم رخ نمیدهد و با این حال، متن نهایی هیچگاه از ارائه متنهای پیشین و رمزگانهای نودرنو باز نخواهد ماند. اینکه اسماعیل در نهایت تصمیم میگیرد با این زبان و با این ادات به بیان خویش همت بگمارد محصول نوعی تناقض نیز هست: اگر آنچه در ذهنِ من با من سخن میگوید را به سیاق «کنش نوشتن» بازگویم ارزشش را از دست خواهد داد و مرا همواره متوجه فاصله آنچه نوشتهام با آنچه در ذهن داشتهام خواهد کرد و چنانچه آن را به سیاق «ژست نوشتار» بازگویم باید تا ابدلآباد مشغول گفتن باشم چراکه حد یقفی بر آن متصور نیست مگر با مرگ: فرآیند ترجمه، بازترجمه و بازترجمه. لذا انتخاب زبان غایی برای گفتنِ آتش زندان، همانا همچون انتخاب میانِ یکی از دو سنگ زندان است: انتخابی در کار نیست. اگر هم انتخابی در کار است یا انتخاب و گزینشی هم به رخ کشیده میشود نباید آن را محصولِ کارکردِ خودِ ذهن دانست بلکه اینها همگی نتیجهی تن دادنِ به دو جهانِ نشانگانی و نمادین است. اگر جز این میبود، اسماعیل باید سکوت اختیار میکرد و هیچ رمانی یا ناسخالرمانی هم نباید نوشته میشد. در هر حال، همین رفت و برگشتها، همین به سکوت واداشتن زبان و به زبان آوردنِ سکوت و حفظ مرجعیت ذهنیِ اسماعیل است که ژست نوشتار را شکل میبخشد. متن نهایی او که میتواند متن نهایی «ئو» هم باشد، همواره در حال شدن و دگرگونی است و لذا متنی است «شَوا»: متنی که هم «میشود» هم «وا میشود». متن «ئو» ـ مریم، میتواند روی دیگر یا متنهای رویی، زیرین یا پالیمپسستِ متن او ـ اسماعیل ـ باشد و او ـ اسماعیل ـ نیز به نحوی همواره در حال بازنگری یا بازنویسیِ متن «ئو» ـ مریم ـ است. این «ئو» و «او» (که پیشنهاد ابراهیم دمشناس برای دو ضمیر زنانه و مردانه در زبان فارسی است) در عین آنکه تلفظی واحد دارند در نوشتار یکی نیستند و گویای وفاداری متن به ساختار ذهنی اسماعیل و ژست نوشتاری او در عین تندادن به کنش نوشتار به عنوان کنشی تاریخی و گریزناپذیر است. با این حال، حس ناامیدی که حس تراژیک و نهایی حاکم بر هر کنش فرجامپذیری است و گویای عدم تکامل و عدم تکافوست (نوشتن در نهایت باید تمام شود و رمان به آخرین صفحه برسد) در حوزۀ ژست نوشتار محلی از اعراب نمییابد. لذا، بخشی از شرایط ذهنی و روانی اسماعیل همانا پذیرفتن این شکست و عدم تکافو در عین توجه به امکانات رهیدن از این شکست در حوزۀ ژست نوشتار است: نوشتن هرگز نمیتواند حقیقی باشد. نوشتنِ حقیقی هرگز رخ نمیدهد. نوشتار، در بهترین حالت شکلی از بلند فکر کردن است با این تفاوت فاحش که بلند فکرکردن یا بلند حرفزدن با خود مانعِ چندانی پیش روی اندیشه نمینهد ولی نوشتن به راحتی میتواند به اندیشه خیانت کند. جهانِ ادبیِ اسماعیل، از همین رو، دائماً در حال خیانت به اندیشۀ او و به رخکشیدنِ عدمِ تکافوی کنش نوشتن برای ثبت و ضبط چیزهاست. این عدم تکافو، محصول تلاش مستمر برای یافتن آن یگانه واژه است؛ همانی که دقیق و درست آنچه را که در ذهن دارم بگوید. بعید است کسی هرگز این واژه را بیابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.