چرا در دنیای امروز انتقامجویی بر بخشندگی غلبه دارد؟
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
مطالعات مغزپژوهی اجتماعی با همه نواقص آن در دو دهه گذشته نشان داده است مناطق عمیقتری از مغز هنگام احساس و عمل انتقامجویانه و رضایت از آن فعال میشوند. در حالی که فعالیت مناطق وسیعتر کنترلی در قطعات پیشپیشانی و پسآهیانهای مغز برای احساس بخشندگی و دست از انتقامشستن لازم است. بدیهی است انتقام و بخشش، اعمال قصدمندانه پیچیده اجتماعی هستند که در آینده مطالعات وسیعتر فعالیت مغزی در بستر جامعه و در محیط پرتلاطم زندگی را میطلبند. اما همین مطالعات محدود نشان میدهد مغز عضوی در بدن ماست که ما را مستقیما در رابطه با مسائل پیچیده اجتماعی و فرهنگی قرار میدهد و در این ارتباط است که معانی میسازد.
مدتها بود که فلاسفه و متفکران بزرگ در جوامع انسانی فکر میکردند احساس انتقام و بخشش و به همراه آن عدالتطلبی برابرجویانه، ویژه انسانی است که صاحب زبان و قدرت بیان احساسات، تخیلات و تفکرات در طول تاریخ شده است. اما مطالعات دو دهه گذشته روی حیواناتی که بقای آنها وابسته به جمعی زندگیکردنشان است، نشان میدهد آنها نیز رفتاری برابریطلبانه و عدالتخواهانه دارند. در ضمن در مقابل خشونت بیانصافانه میتوانند رفتاری انتقامجویانه یا بخشنده و همراه با گذشت داشته باشند. بنابراین منتقدانی که انتقامجویی در مقابل بخشش و آشتی را در انسان، عامل قصدمندانهای در ارتباط با عدالت و برابری دانسته و حیوانات را فاقد احساسات برابریطلبانه میدانستند، هماکنون با کارهای پژوهشگرانی مانند فرانس دووال معلوم شده است حیوانات نیز میتوانند احساس انصاف و برابریطلبی در جوامع کوچک خود داشته باشند. گرچه این حیوانات تواناییهای زبانی ما را ندارند که از احساسات درونی خود بگویند. در ضمن آنها در اجتماعات کوچکتر و سادهتر با توانایی مغزی کمتری زندگی میکنند و این رفتارهای از روی برابریطلبی، انتقام یا بخششجویانه آنها در مقابل خشونت، هم اشکال بدویتر و کمتر پیچیدهتری از انسان خلاق و ابزارساز تاریخمند دارد. ولی با توجه به یافتههای جدید، نباید فراموش کرد این تواناییهای انسانی ریشه در تداوم میلیاردها سال تطور زیستی در میان جانداران روی زمین دارد و از این نظر گسستی بین دنیای زیستی و اجتماع انسانی نمیتوان قائل شد. به عبارتی این خصوصیات ذکرشده همچون برابریطلبی و انتقامجویی و بخشش که بسیار انتزاعی و منفک از طبیعت بهنظر میرسند، پیوندی انضمامی و ملموس جسمانی با گونههای دیگر زیستی روی زمین دارند. نکته مهم دیگر در این موضوع این است که انتقام به عنوان هیجانی پیچیده اجتماعی که عناصر دراماتیک و پایدارمانده در خاطره دارد، در مقابل عفو، بخشش و رفتار آشتیجویانه برجستهتر ظاهر میشود و بیشتر جلب نظر میکند و معمولا رفتار همراه با بخشندگی و گذشت هم در حیوانات و هم در انسان نادیده میمانند، زیرا برجستگی دراماتیک پیدا نمیکنند و متأسفانه اغلب نشانه ضعف و زبونی و تسلیم در نظر گرفته میشوند. «فرانس دووال» بهوضوح در میمونها این موضوع مهم را کشف میکند که اغلب درگیریهای همراه با خشونت گروهی در میمونها، به بوسه و نوازش و بغلکردن ختم میشود. در انسانهای شکارچی اولیه هم این احساس بخشش، گذشت، آشتی، با توجه به فراوانی، عادی بهنظر میرسد و مورد توجه پژوهشگران قرار نمیگیرد. بنابراین، به انتقام به صورت خونخواهی برای برقراری عدالت به اشکال و ابعاد مختلف در جوامع مختلف انسانی، در طول تاریخ توجه بیشتر شده است. با غلبه سرمایهداری و سیاست استعماری، کینهتوزی و انتقام در پناه قانون از سوی حکومتهای مدرن، به عنوان حربهای برای سرکوب فرودستان جوامع به کار گرفته شد. اغلب قانون در حمایت از فرادستان، اجازه انتقامگیری را به آنها میدهد. از طرف دیگر، به گروههای متفرق و از هم جداافتاده فرودست فقط اجازه میدهد از هم انتقام بگیرند تا به ساختار قدرت آسیبی وارد نکنند. امروزه در جوامع سرمایهداری شاهد رشد ژانر انتقام در فرهنگ عامه هستیم. نگاهی به تولیدات هالیوودی و صنعت بازیهای کامپیوتری، اینترنت، فیسبوک، توییتر و... نشاندهنده ترغیب رضایت و لذتجویی از انتقام در دنیای مجازی و خیالی است. برای مثال، در هالیوود، بر اساس انتقام، بهویژه از نوع جنسیتی آن، سریال بازی تاجوتخت با هزینه شش میلیون دلار ساخته میشود تا بتواند ۶۰ میلیون دلار سود تولید کند. انعکاس غلبه لذت از انتقام در هنر دورههای مختلف تاریخ انسان بهویژه در کشورهایی مانند ژاپن و چین موجب خلق آثاری ماندگار شده است. برای مثال، از دنیای هنر غرب، میتوان در موسیقی به اپرای دون ژوانی و عروسی فیگارو، هر دو از موتزارت و در ادبیات و تئاتر، به آثاری همچون اتللو و هاملت، بهویژه نمایشنامه کمتر مشهور شکسپیر، به نام تیتوس اندرانیکوس اشاره کرد که مملو از انتقامهای خونین، قتل، تجاوز، حتی آدمخواری است. در سینما کارهای کوئنتین تارانتینو همچون «بیل را بکش» را میتوان مثال آورد. چرا راه دور برویم، فیلم آغازین موج نو سینمای ایران، قیصر، ساخته مسعود کیمیایی، نمونهای از انتقام ناموسی است که موضوع مرکزی درام فیلم را تشکیل میدهد. بنابراین بهنظر میرسد در همه ابعاد زندگی در جوامع نابرابر سرمایهداری امروز که فرادستان بر فرودستان غلبه دارند، همچنان خشم و خشونت کینتوزانه همراه با مزه شیرین انتقام در همه ابعاد آن در مغز آدمیان کره زمین بر توانایی گذشت، بخشش، عفو و قطع چرخه تکرار خشونت، غلبه دارد. نکته مهم و قابل تأکید این است که بر خلاف تبلیغات نظام سرمایهداری با تکیه بر علوم طبیعی که اصرار دارد برتری خوی کینهتوزانه و انتقامجویانه و بالطبع خشونتطلبانه انسانها را امری اجتنابناپذیر و سرشتی اعلام کند، مطالعات مغزپژوهی اجتماعی امروز نشان میدهد در بستر و شرایط اجتماعی متناسب، انسان و حتی حیوان نیز این توانایی را دارد که از خود گذشت و بخشش نشان دهد و از لذتجویی موقت حاصل از انتقام دست بردارد و از تکرار تداوم چرخه خشونتهای خونین و مرگبار رها شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.