|

درباره نمايش‌ «باق وحش» به کارگرداني امير بهاور و اکبر پور‌دهکردي

بي‌سبب

محمد اوحدي‌حائري: ويکتور هوگو در شعر «در پهنه دريا» روايتي از یک کشتي‌ را بيان مي‌کند با نام کاملا نمادين لوياتان که آب از تخته‌پاره‌هايش عبور مي‌کند و مشخص نيست که او در آب پيش مي‌رود يا آنکه صرفا در آب غوطه‌ور است. باق وحش نيز اين‌چنين حکايتي دارد. مشخص نيست که چه چيزي را به پيش مي‌برد. زيباست. دکوري جالب دارد. بازي‌ها چشمگير و تأمل‌برانگیزند و ميزانسن‌ها با چرخش‌هاي متناوب، حظي بصري به مخاطب مي‌دهد که او را در ميانه از‌دست‌دادن کلاف نمايش و دقت به جزئيات نگه مي‌دارد؛ اما حيرت آن است که درباره هيچ چيز سخن نمي‌گويد! صرفا چند فرم سردرگم در نمايش پديد آمده‌اند که ظاهرا هندسي هستند؛ ولي کارگردان هيچ برنامه‌اي براي آنها ندارد. حکايت کشتي شعرِ «در پهنه دريا» براي جامعه‌اي که در آن زيست مي‌کنيم، نيز صادق است. ما چه مي‌خواهيم؟ به معنايي دقيق‌تر از تئاتر چه مي‌خواهيم؟ داستاني ساده و پيش پا افتاده؟ بازنمايي امرِ بيروني؟ پس تئاتر به‌مثابه امري مستقل و خودبنياد چه مي‌شود؟ وقتي به سمت تحليل محتوا برويم، چيزهايي پيدا مي‌شود تا سازندگان راضي باشند. چيزهايي مانند زن‌هايي بدون مردان و ظلم اجتماعي در حق زنان و مسئله طلاق عاطفي و سايه سنگين نگاه جامعه به خانواده‌هاي از‌هم‌پاشيده؛ اما آيا پرداخت بصري مناسب انتخاب شده است؟ باق وحش متأثر از سايه سنگين نگاه اميررضا کوهستاني به تئاتر است. کوهستاني براي يک دکمه، کت مي‌سازد و مسئله‌اي کوچک را بسط مي‌دهد و به بزرگي‌اي مي‌رساند که سخن از ارزش‌هاي انساني به ميان مي‌آيد؛ اما بحران خانوادگي و مسائل ديگري که در باق وحش مطرح مي‌شود، دکمه نيست! کتي بسيار گشاد است که روي تنِ نمايش زار مي‌زند. از‌اين‌رو است که کارگردان راهي براي گريز از اين کت بزرگ نمي‌يابد و با خشونتي افسارگسيخته آن را پايان مي‌دهد. ترفندي مبتديانه براي پرت‌کردنِ حواسِ مخاطب از ضعف‌هاي کليدي اجرا. هيچ‌گاه نمي‌توان در پايان نمايش، براي خشونت بي‌سبب و دمِ‌دستي باق وحش دست زد. خشونتي که کل اثر را در بر مي‌گيرد تا از چه بگويد؟ زني که زيرِ ضربه‌ها مانده، قرار است سکوت اجباري زنان را فرياد بزند؟ آيا اين پرداخت نخ‌نما نشده است؟ اين پرداخت از اين نظر بسيار ساده و از جهتي ديگر يعني نوع ميزانسن‌ها بسيار پيچيده‌نماست و نوع چرخش و استحاله شخصيت‌ها و شدت و ضعف بسيار نامحسوس نور و نقش صداي محيط به صورتي است که شش‌دانگ بايد حواس‌مان به نمايش باشد که نخ از دست‌مان خارج نشود؛ اما در انتها ذهن‌مان به هر سويي خيز بر‌مي‌دارد و اتصالِ خود را با نمايش قطع مي‌کند. بازيگران از کنار يکديگر رد مي‌شوند و به ناگهان لايه عوض مي‌کنند. بازيگر نقش پدر، در ميانه (پدر) و (کسي که اداي پدر را در‌مي‌آورد) چرخ مي‌خورد. مادر و دختر نيز بين دو نقشِ ديگر چرخ مي‌خورند. اين مهم باعث مي‌شود که در لحظه اول، مخاطب دچار شگفتي شود؛ اما ديري نمي‌پايد که عادت مي‌کند و به‌مرور چهره اصلي اثر رخ‌نما مي‌شود: همه اين تصاوير جالب است و از نظر زيبايي‌شناسي قابل تحليل؛ اما سؤال بنيادين اين است که آيا از اساس، باق وحش بايد زيبايي‌شناسي داشته باشد؟ باق وحش با چرخش‌هاي خود، نظم روايي را به هم ريخته؛ اما در جاي‌ خود درجا مي‌زند تا قصه بگويد. اين تعارض دروني در فرم پويا و قصه‌گويي، اثر را دوپاره مي‌کند. فرايند قصه‌گويي، باق وحش را به سمت نوعي تأکيد بيش از حد و زياده‌گويي مي‌برد. صحنه کتک‌خوردن مادر به دست پدر صرفا تأکيدي است که مخاطب دريابد که چرا دختر و مادر وارد چرخه انتخاب فرد جايگزين براي پدر شده‌اند. آيا ما خود اين مهم را در پنج دقيقه اول نمايش نفهميده‌ايم؟ اين شيرفهم‌کردن‌ها رنگ‌و‌بوي دست‌کم‌گرفتن مخاطب را دارد که به سمت توهين نيز مي‌رود؛ اما واقعيت آن است که همه اين موارد ضعف اصلي را پوشش مي‌دهند: اينکه باق وحش پيش نمي‌رود و در دورنمايي کلي هيچ گشايشي، نه در فرم بصري و نه در موضوع ايجاد نمي‌کند؛ حتي دکور چشم‌نواز آن که با موضوع نسبتي دارد و (درگاه) و (محل عبور بودن ماجرا)، کانسپتي گل‌درشت در نمايش است؛ پيش‌از‌اين در کارهاي بسياري آزموده شده است. بگذريم از اينکه بارها منطق دکور نقض مي‌شود و مناسبات درون خانه به بيرون مي‌آيد؛ بدون آنکه وجهي پيش‌برنده در نمايش داشته باشد. اينها ملغمه‌اي است که حتي نوع نوشتار متفاوت عنوان نمايش را نيز با گنگي روبه‌رو مي‌کند. باق وحش، صرفا ايده است و ارج‌گذاشتن ايده امري تکراري و عبث شده. بايد اثري را ارج گذاشت که کمي جلوتر برود. اين اثر از کار قبلي گروه يعني آنشرلي با موهاي خيلي قرمز به‌مراتب عقب‌تر است. ايده‌هاي اجرائي مانند نوع گفتن ديالوگ‌ها، نوع ايست صحنه، مناسبات کاراکترها و نقش صداي محيط در درون صحنه، همگي در کار قبلي آزموده شده‌اند و قدمي به جلو ندارند. مي‌ماند اندکي محتواي اجتماعي که در کار تزريق شده و مايه تحليل‌ را فراهم کرده که آن هم فاقد ارزش است. آيا باق وحش با اين تحليل‌هاي جامعه‌شناسانه باقي مي‌ماند؟ آيا با مرور دايره‌وارِ قصه باقي مي‌ماند؟ اگر کشتي‌اي که در جايي ثابت مانده و آب از تخته‌پاره‌هايش عبور مي‌کند، غرق نمي‌شود، اين نمايش نيز باقي خواهد ماند! اما کشتي بي‌سبب ايستاده، به پايين مي‌رود. هر آنچه سخت و استوار است، غرق مي‌شود و به زير آب خواهد رفت!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.