|

به بهانه اجرای نمایش «زمستان، داخلی، خانه عروسک» در مجموعه ایرانشهر

میان عشق، مکنت و مسکنت

محمدحسن خدایی. منتقد

پگاه طبسی‌نژاد بعد از نمایش «مدار بسته» که مفهوم هویت را به میانجی تصاویر و جایگاه نمادین هنرپیشه‌های معروف، برای اجراگران مسئله‌مند می‌کرد، این‌بار تلاش دارد اراده معطوف به موفقیت پنج شهروند را که در یک «شوی زنده» تلویزیونی شرکت کرده‌اند، به اشتراک بگذارد. گروه اجرائی در یک انتخاب سهل و ممتنع، جهان «ایبسن» و نمایش‌نامه‌ «خانه عروسک» را برگزیده‌ است. اینکه فیگور مهمی چون «ایبسن» واجد دلالت‌ها و مازادهایی است برای رؤیت‌پذیر‌کردن خلق‌وخوی مردمان طبقه متوسط شهری ایران امروز، امری است مشهود. اما همچنان باید ضرورت فرمال و محتوایی پگاه طبسی‌نژاد را در این شکل از بازنمایی به مداقه نشست. «فرانکو مورتی» در کتاب «بورژوا در میانه تاریخ و ادبیات» و در فصل «ایبسن و روح سرمایه‌داری» شرح می‌دهد که «ایبسن» را می‌توان نویسنده بلامنازع بورژوازی در قرن نوزدهم دانست که به تضادهای درونی بورژوازی می‌پردازد. یک جهان خاکستری که مرزهای اخلاق در آن کمابیش ناواضح است و مؤلفه‌هایی مانند کم‌حرفی، پیمان‌شکنی، تهمت‌زنی، بی‌مبالاتی و حرف‌های نیم‌راست و نیم‌دروغ، کلیت آن را می‌سازد. نمایش‌نامه‌هایی که فرم و محتوای آن، هنگامی به هماهنگی می‌رسد که این جمله را در نظر داشته باشد «اگر سرمایه‌داری همیشه نمی‌تواند اخلاقا خوب باشد، باید دست‌کم همیشه اخلاقا قابل فهم باشد». نوعی از اخلاق که فتح بازارهای جدید و سرکوب نیروی کار را برای انباشت ثروت توجیه کند.

پگاه طبسی‌نژاد در مقام ایده‌پرداز و کارگردان پتانسیل‌های «خانه عروسک» را برای تعین‌بخشی به اینجا و اکنون ما برگزیده است. با فرمی که «تنِ بازیگر» را از صحنه مألوف سالن سمندریان به اطراف و اکناف تبعید کرده و تنها از‌طریق تصاویر است که بار دیگر آنان را فراخوانده است. آیا این مجازی‌شدن حضور بازیگران، استعاره‌ای است از تفوق دنیای مجازی بر واقعیت روزمره زندگی؟ پاسخ البته که تا حدودی واضح است. بنابراین اجرا در این باب حرف تازه‌ای ندارد و اشارتی است به سوژه‌های مدرن شهری که میل وافری دارند برای بازنمایی هویت خویش به میانجی گجت‌ها، صفحات تلفن همراه و تلویزیون‌های هوشمند. از این بدیهیات که بگذریم، اجرا در باب هستی‌شناسی مکان پرسش‌ها و امکان‌هایی را به افتراق می‌گذارد. فی‌المثل مکان‌ از نو مفصل‌بندی شده و صحنه به مثابه میدان تجربه کردن امر مشترک میان تماشاگر و بازیگر، به پنج مکان مجزا تجزیه و تقسیم و به نوعی فاصله‌مند می‌شود. پنج بازیگر در پنج مکان مختلف از طریق امکانات صوتی و بصری، روایتی امروزی و دراماتورژی‌شده از «خانه عروسک» به اجرا درمی‌آورند. اجراگران هر شب به ایفای نقش خویش مشغول می‌شوند اما حضور فیزیکی بر صحنه ندارند و تنها از طریق دوربین‌های پرتابل امکان اجراگری می‌یابند. پیوستار صحنه تئاتر به محاق رفته و مکانیسم مونتاژ، اتصال مکان‌ها و بدن‌ها را ممکن می‌کند. اینجاست که بدن بازیگر از صحنه غایب می‌شود تا از طریق تصویر، این‌بار وهمناک، رنگ‌پریده و مجازی‌شده احضار شود. هر بازیگر امکان آن را می‌یابد که با انتخاب زاویه دوربین و به‌کار‌بستن تفاوت و تکرار، هویت خویش را به میانجی شخصیت‌های خانه عروسک برای تماشاگران بازنمایی کند؛ بنابراین اجرای هر شب، می‌تواند تفاوت‌هایی با دیگر شب‌ها داشته باشد، همچنان‌که واجد تکرارهای قابل حدس هم هست. پگاه طبسی‌نژاد به ایبسن وفادار است؛ بنابراین شخصیت دوران‌سازی چون «نورا» امکان آن را می‌یابد که در انتها دروغ‌ها را پس ‌بزند و یکی از بزرگ‌ترین صفحات فرهنگ بورژوایی را رقم بزند. اما گفتار مربوط به کارگردان گاه به‌مثابه یک نظریه‌پرداز به میدان آمده و در باب کنش‌ورزی‌های نورا، مداخلاتی نظرورزانه بیان می‌کند. چندان نباید مقهور این گفتارها شد؛ چراکه به‌نظر می‌آید گروه اجرائی با نوعی شیطنت و شوخ‌طبعی تلاش دارد شبیه برنامه‌های تلویزیونی عمل کرده و با تولید و به‌کار‌گرفتن شبه‌گفتارهای به اصطلاح عمیق، برنامه خویش را وجه تئوریک بخشد. اما فیگور نورا احتیاجی به این تفسیرها ندارد و همچون سوژه رادیکال زنانه، در نهایت اخلاقیات منحط قرن نوزدهمی سرمایه‌داری را با ترک‌کردن خانه، مسئله‌دار می‌کند. گو اینکه این حجم از تفسیر و توضیح درباره کنش شخصیت‌ها، حتی پخش قسمت‌هایی از شعرخوانی چارلز بوکفسکی، نوعی اسنوبیسم متکلفانه و از‌قضا مبتذل‌نماست. در نهایت اجرای نمایش «زمستان، داخلی، خانه عروسک» چالشی است برای بازیگران نمایش؛ چراکه مرز میان تئاتر و تصویر بار دیگر خاکستری شده و قرار است عواطف و احساسات بشری در غیاب تن دیگران و ازطریق دوربین انتقال یابد. بازیگران، در دو مرحله از خود فاصله گرفته و یک‌بار در جایگاه شهروند در «شوی زنده» و بار دیگر در جایگاه شخصیت‌های خانه عروسک به اجرا مشغول‌اند؛ وسوسه‌ای که ای‌کاش کنار گذاشته می‌شد و هر پنج بازیگر با نام و جایگاه واقعی خویش، جهان معاصر‌شده ایبسن را می‌ساختند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.