گفتوگو با اشکان خطيبي، طراح و کارگردان تئاترهاي «پزشک نازنين» و «چخوفخواني»
براي خودم نيز معمايي بود
رضا آشفته
نمايش «پزشک نازنين» و «چخوفخواني زير نظر نماينده فدراسيون روسيه» اين روزها در تالار سپند دارد اجرا ميشود. «پزشک نازنين» براساس نمايشنامه نيل سايمون با طراحي و کارگرداني اشکان خطيبي براي دومين بار است که از سوی او و هنرجويانش هر شب ساعت 18:30 روي صحنه ميرود. انجمن منتقدان خانه تئاتر در هجدهمين جشن سالانه خود از اشکان خطيبي براي آموزش اصولي هنرجويان قدرداني کرد. «چخوفخواني زير نظر نماينده فدراسيون روسيه» نيز براساس نمايشنامههايي از مايکل فرين، اميد سهرابي و اشکان خطيبي با طراحي و کارگرداني خطيبي دومين نمايشي است که او با هنرجويانش هر شب ساعت 30:30 روي صحنه برده است. اين نمايش دوم در حد و اندازه يک نمايش حرفهاي است و فراتر از چهارچوبهاي آموزشي نتيجه کار اين گروه جوان را مقابل تماشاگران به داوري نهاده است. با اشکان خطيبي درباره اين اجرا گفتوگو کردهايم.
فکر ميکنم نمايش «چخوفخواني زير نظر نماينده فدراسيون روسيه» به قلم مايکل فرين، اميد سهرابي و خود شما باشد؟ بله. آنچه مايکل فرين نوشته، براساس متون خود چخوف است. آنچه شما نوشتهايد؟ من آنچه نوشتهام، متون اورجينال است. براساس شيوه چخوف است؟ بله، فضا متأثر از چخوف است؛ مثلا در بازرس کل اول از متن فرين داديم براي شروع تمرين و بعد در کليت مجبور شديم در آن تغييراتي بدهيم و در طراحي هم ديديم اصلا نميتوانيم به آن پايبند باشيم. در متن عروسي امانتدارترين بوديم و کمي از آن ويرايش کرديم و آن را کوتاهتر کرديم تا در يک صحنه 18 دقيقه اجرا شود و بقيه متنها را که در مطب روانپزشک ميگذرد، خودم نوشتم و چند گفتوگو براساس متن فرين نوشته شده است. بقيه هم از متنهاي خود چخوف است. چرا اين تلفيق انجام شده و اين بالانسها متفاوت است؛ چون در صحنه روانپزشک ما با تراژدي هم مواجه ميشويم و درعينحال کمديها نيز با هم متفاوت هستند و با لحنهاي متفاوت؛ اما در کنار هم اجرا ميشوند؛ علتش چه ميتواند باشد؟ علتش ميتواند نوع نگاه خودم باشد و شيوه آموزشياي که دارم. بعدش هم متعهدبودنم به هنرجويانم هست که هرکدام نقشي داشته باشند و فقط همينطوري در کار حضور نداشته باشند. من سال گذشته هم در پزشک نازنين، يکي، دوتا کاراکتر اضافه کردم که در متن نبودند و در سال جاری هم آنها را نگه داشتم. من بخش زيادي از متنهايي که نوشتهام؛ از خود بچهها گرفتهام. بعد از يک شناخت نسبي و دوساله که از اين بچهها پيدا کردهام. در جلسات طولاني دونفره با آنها صحبت کردهام و حتي فرستادهام به جلسات روانکاوي و آمدهاند حاصل آن جلسات را به من گزارش دادهاند. اينها را از دل زندگي خودشان بيرون کشيدهام. در آن صحنه واقعي که اندوه غالب ميشود بر نمايش، درباره زندگي همان دختري است که دارد اجرايش ميکند. حتي در يک گروه 24، 25نفره، حتي يک نفر هم او را فالو در اينستاگرامش نکردهاند. چرا اين لحظات را کمدي نگرفتهايد؟ در مطب روانکاوي، پس از خروج ژنرال روسي اين بچهها نمايش دلخواه خودشان را اجرا ميکنند. در اينجا مقدار زيادي وامدار شش شخصيت در جستوجوي نويسنده (پيراندللو) هستم. من به اين بچهها به چشم آدمهاي اخلالگر نگاه کردهام که وقتي چشمشان کارگردان را دور ميبيند، تا ميتوانند اخلال ميکنند در نظم و شيوه اجرائي. در آنجا ژنرال به مترجمش ميگويد که آيا همه اوقات اين آدمهاي ايراني در مطب روانپزشکي ميگذرد و جواب ميدهد فقط در اوقات عزا و او ميگويد خيلي غمانگيز نيست؟ و اين يکطورهايي طعنهزدن به اين اوضاعي است که جوانهاي ما که بايد پر از شور، اشتياق و انرژي باشند، اسير اندوهاند؛ حتي بدتر از ما. فرق ما اين است که آنقدر تلخي ميبينيم که پوستمان کلفت و سِر ميشود. اينها با هر اندوه کوچکي روحشان درد ميگيرد. تا دو هفته پيش اين سه تا قطعه در مطب روانکاوي لحن کمدي داشت و ميچسبيد به بقيه شيوه اجرائي. حس کردم چيزي کم دارد و سعي کردم آن حال و هوا را تزريق کنم که تماشاگرها فکر نکنند که فقط يکسري جوان سرخوشاند؛ درحاليکه اينها در سنوسال خودشان هم اندوه دارند و از درون اذيتشان ميکند و اگر در صحنه بازي نکنند، در جاي ديگر هم نميتوانند بيانش کنند. کليت اين کار يکطورهايي حالت تئاتر درماني دارد؛ برخي از اينها اعتماد به نفس نداشتند و نميتوانستند در حضور جمع حرف بزنند يا لکنت گفتاري داشتند؛ بنابراين هر جايي که حس کردم اين تئاتر درماني به خودشان کمک ميکند، از آن استفاده کردهام. بنابراين شما به يک نسل ميپردازي که ضمن کمدي، تراژديها و مصائب خاص خودشان را هم دارند؟ بله. خيلي وقت برد تا بفهمم که صرف يک اجراي کارگاهي و گروتسک چخوف برسم به جايي که حرفهاي ديگري را هم بزنم و چارهاش هم خودشان بودند و حرفهايشان را زدهاند. در نسخه دوم پزشک نازنين نيز اين قضيه رخ داده است. يک بازيگر به دليل بيانضباطيهايي که داشت، من نقش را از او گرفتم، اما او به حضورش در سر تمرينها ادامه داد بيآنکه حتي من اجازه بدهم که در تمرينها خودش را گرم کند. از دل همين واقعه يک نمايش کوتاه کشيدم بيرون و اين همان صحنهاي است که دختري ميگويد: «وقتي من مردم، روي سنگ قبرم بنويسید بازيگري که از نقشش جا ماند». خودشان اين خطوربطها را دادهاند که وصلشان بکنم. آن هم حتما دلايل خودش را داشته است؟ بله مثل يک طور شناخت ميماند که تو بعد از يک رابطه زناشويي چهار، پنجساله متوجه ميشوي چيزهايي را ميفهمي راجع به همبازیات که قبلا نميدانستي و اين يک نوع شناخت عميقتر است. هرچه به زمان اجرا نزديکتر ميشديم خودشان اين راهها را نشان ميدادند و بعدش هم من يک دوره يکماهونيمه ايران نبودم و تمرين را به امير پاکدل سپردم. بين من و بچهها يک پرده ضخيمي هست که بچهها اين را رعايت ميکنند، اما آنها با امير راحتترند. عدم حضورم سر تمرينها باعث شد که رنگهاي تازهاي به کار اضافه شود که پيش از اين نبود. دادههاي بيشتري افزوده شد؟ بله، بهخصوص در چخوفخواني امير خيلي کمک کرد و در «پزشک نازنين» هم هرچه جلوتر ميآمديم اتفاقات تازهاي به کار اضافه ميشد، بنابراين همهچيز از دل خود بچهها، تمرينها و ارتباطات آمده است. با توجه به تئاتردرمانيبودن چقدر امر بداهه مؤثر است؟ هيچ. براي اين قطعات مرتبط با خودشان؟ آنها فقط از مشکلات و مسائلشان و از خانوادههايشان حرف زده و برونفکني کردهاند. از ترسهایشان گفتهاند که ترسهاي زيادي دارند و احتمالا ترسهاي ماست که به آنها منتقل شده. اينها برونريزي کردند و حرف زدند؛ من هم همه اين صحنههاي مطب روانپزشک را در يک شب تا دو، سه صبح نوشتم و فردايش سر تمرين آوردم. هيچي ربطي به بداهه ندارد، چون اجازه بداهه به بچههاي اين سن را نميدهم و امکان دارد از دستشان دربيايد. بچهها هنوز به آن تجربهاي که از بداهه انتظار ميرود نرسيدهاند، نهاينکه بداهه را نفهمند و ندانند، اما وقتي قرار است که اجراي چخوفخواني يک ساعت و 45 دقيقه اجرا شود و آن را بخواهي بسپاري به نوجوانها، اين را نميفهمند. هرآنچه در صحنه اتفاق ميافتد طراحيشده است؛ بازيها و حتي حرکات و ميميکها. همهچيز درواقع مانند اجراي کلاسيک است. از کارگرداني که از بازيگرانش اين بازيها را خواسته است. در ساختار اجرائي چنين چيزي نبوده است و ما طي دو سال به آن رسيدهايم. چقدر از اين دو سال صرف اين اجراها شده است؟ يک سال. يک سال به آموزشهاي مقدماتي پرداختهايم و يک سال هم صرف تمرينها براي رسيدن به اجرا شده است. ما آموزشمان را با بهرام بيضايي شروع ميکنيم و همينطور هر نويسندهاي را معرفي ميکنم، از او هشت تا 10 تا متن خوانده ميشود و بعد اتودزدن، تحليلکردن، تفسيرکردن و يادداشتنوشتن روي نمايشنامهها انجام ميشود. برخي از اين اجراها به صورت آنلاين يا ويدئويي ديده ميشوند. الگوي فرنگيمان هم ويليام شکسپير است و بعد شروع ميکنيم ديگر نويسندگان جهان را معرفي ميکنيم. وقتي ميرسيم به ديويد ممت ديگر حس ميکنم حالا ميتوانند، چون متنهايش ريتم عجيبي دارند و بچهها ديگر به راحتي نميتوانند بازي کنند، اما همين که توانستند ميگويم خب حالا ميتوانند روي صحنه بروند. تقريبا نيمي از دو سال صرف آموزش هدفمند ميشود و هفتهاي هم يکي، دو تئاتر ميبينند. اما در مورد چخوفخواني تمرينها بيش از يک سال طول کشيد، چون من اين متن را قبلا کار نکرده بودم. شروع کردم به اتودکردن و بچهها را مشخص کردم. من در ابتدا تصوري از اجرا نداشتم و برايم حالت معمايي داشت و تقريبا داشتم عطسه فرين را کار ميکردم، کمکم ايده ژنرال بين راه آمد. بعد احساس کردم فرين در مقايسه با سايمون انگار درنيامده و حق مطلب را ادا نکرده است، بهخصوص وقتي رجوع ميکني به اصل مطلب که چقدر براي اجرا توانمندتر شده و به همين دليل يکسالو دو، سه ماه چخوفخواني لحنش را پيدا کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.