|

سوم اسفند 1299؛ کودتا يا نيمچه‌کودتا

سوم اسفند 1299 کودتا بود يا نبود؟ هرچه بود، بخشي از دستاوردهاي انقلاب مشروطه به مدد آن از بين رفت! ساعت يک بامداد، دو‌هزار‌و 500 قزاق به فرماندهي رضاخان که از قزوين حرکت کرده بودند، وارد تهران شدند و بدون هيچ‌گونه درگيري تهران را تصرف و دولت فتح‌‎الله خان اکبر معروف به سردار منصور و سپهدار اعظم را سرنگون کردند. چهره‌هاي سياسي توقيف و احزاب سياسي تعطيل شد. آنچه برخي تحليل‌ها را به اين سمت‌و‌سو برده که رخداد سوم اسفند آن سال را يک کودتاي تمام‌و‌کمال ندانند، اين بود که آن روز هيچ‎کس مقاومت نکرد؛ جز کلانتري‎ها که آنها هم کوتاه آمدند. مثلا گفته شد که پس از کودتاي نظاميان، بازار تهران تعطيل و شهر کاملا آرام بود و تهران اولين شب پس از کودتا را در آرامش نسبي گذراند. گشتي‎هاي مرکب از قزاق‎ها و پاسبان‎هاي نظميه در تمام طول شب مشغول حراست و حفاظت از شهر بودند و فقط گاهي صداي شليک گلوله به گوش مي‎رسيد. سه‎شنبه، چهارم اسفند 1299 هم بعدازظهر اين روز، احمدشاه سيدضياءالدين طباطبايي را به قصر فرح‎آباد احضار کرد و در فرماني او را به سمت رياست وزرا منصوب کرد. اعلاني هم با عنوان «حکم مي‎کنم» از سوي رضاخان روي ديوارهاي تهران نصب شد. متن اعلان به اين شرح است: «ماده اول - تمام اهالي طهران بايد ساکت و مطيع احکام نظامي باشند. ماده دوم - حکومت نظامي در شهر برقرار و از ساعت هشت بعدازظهر، به جز نظاميان و پليس مأمور انتظامات شهر، کسي نبايد در معابر عبور کند. ماده سوم - کساني ‎که از طرف قواي نظامي و پليس مظنون به مخل آسايش و انتظامات واقع شوند، فورا جلب و مجازات سخت خواهند شد. ماده چهارم - تمام روزنامه‎جات و اوراق مطبوعه تا موقع تشکيل دولت، به کلي موقوف و بر حسب حکم و اجازه‎اي که بعد داده خواهد شد، بايد منتشر شوند. ماده هفتم - تا زمان تشکيل دولت، تمام ادارات و دواير دولتي، غير از اداره ارزاق تعطيل خواهد بود. پست‌خانه، تلفن‌خانه و تلگراف‌خانه هم مطيع اين حکم خواهند بود. ماده هشتم - کساني‎ که در اطاعت از موارد فوق خودداري کنند، به محکمه نظامي جلب و به سخت‎ترين مجازات‎ها خواهند رسيد». پس از انتصاب سيد‌ضياءالدين طباطبايي به رياست دولت، او بيانيه‎اي خطاب به ملت ايران صادر کرد و پس از اشاره به اينکه در 15 سال پس از مشروطيت هيچ‎گاه اوضاع ايران به اين نابساماني نبوده، برنامه‎هاي دولت خود را تشريح کرد. جلوگيري از اسراف و تبذير، اداره مملکت با عوايد داخلي، بهبود اوضاع عدليه، تقسيم خالصجات و اراضي دولتي ميان دهقانان، بهبود وضعيت زندگي کارگران و دهقانان، جلوگيري از هرج‌ومرج ماليه، بهره‎مندسازي عموم طبقات از نعمت تعليم و تربيت، رونق‌دادن به اوضاع تجارت و صنعت، ايجاد تشکيلات وسيع‎ بلديه و... موضوع‎هايي بودند که سيدضياء به‎عنوان برنامه‎هاي دولت خود به آنها اشاره کرد. او در اين بيانيه لغو قرارداد 1919 را به اطلاع مردم رساند. حميد احمدي، استاد علوم سياسي دانشگاه تهران، اعتقاد دارد که همه مسئولان مملکتي؛ از شاه تا ديگران، در جريان رخداد بوده‌اند؛ پس آنچه رخ داده، نه کودتا؛ بلکه يک شبه‌کودتا بوده است. او در گفت‌وگويي مي‌گويد: «سند قاطعي در کار نيست تا نشان دهد کودتاي سوم اسفند 1299 هجري شمسي کار آنهاست. بيشتر بازيگران عرصه سياسي ايران از هرج‌ومرج و ناامني به ستوه آمدند و با يک اجماع به يک حرکت نظامي شبه‌کودتا دست زدند». او مي‌گويد که در تاريخ، کودتاي بدون خونريزي يا با خونريزي کمتر هم داشته‌ايم. کودتا محرمانه است و دولت موجود را سرنگون کرده و يک دولت نظامي را سر کار مي‌آورد؛ اما چه در آن زمان و چه امروز خيلي‌ها توجه نمي‌کنند که اصولا با توجه به تعاريف مشخص‌شده «کودتا»، اقدام سوم اسفند 1299 کودتا نبوده است؛ زيرا اين اقدام محرمانه نبود و همه خبر داشتند. با احمدشاه قاجار توافق شده بود. اين عمليات عليه دولت خاصي نبود. با اين کار سپهدار اعظم کنار رفت؛ اما او ديکتاتوري نبود که ملت بخواهد با او بجنگد و نظاميان بخواهند او را سرنگون کنند. آن حرکت نظامي کودتا نبود؛ بلکه يک برنامه جمعي و اجماعي سياسي بوده است که نخبگان سياسي با همکاري نظاميان براي مقابله با تهديد خارجي عمدتا انجام دادند. اين استاد دانشگاه اضافه مي‌کند: «در خاطرات نخبگان سياسي مانند بهار که نماينده بودند، آمده است که اصولا چند سال قبل از کودتا شرايط نامساعد بود و خطر ملي فروپاشي کشور را تهديد مي‌کرد. به گفته بهار، آيت‌الله مدرس، سيدضياءالدين طباطبايي، رضاخان و نصرت‌الدوله فيروز، وزير خارجه وثوق‌الدوله، همه براي دگرگون‌کردن اوضاع دنبال کودتا بودند تا نظم و ثبات در کشور برقرار شود. اين برنامه توطئه‌اي براي سرنگوني دولت نبود. اگر خواهان سرنگوني بودند، بايد پادشاهي از بين مي‌رفت. بهار مي‌گويد که رضاخان نزد او آمده و مدعي شد با مدرس درباره اقدام نظامي براي نجات کشور صحبت کرده؛ اما از او پاسخ روشني دريافت نکرده است. ديدي که آن زمان درباره کلمه کودتا داشتند، با نگاه امروز ما به آن به‌عنوان يک توطئه نظامي تفاوت داشت». او معتقد است که درباره نقش انگليس در رخداد سوم اسفند 1399 هم تنها مستند موجود حرف‌هاي آقاي آيرون سايد است: «خاطراتش مي‌گويد که رضاخان را در قزوين ديده است و بعضي‌ها همين را مستند مي‌دانند. اصولا سند متقن و دقيقي مبني‌بر اينکه انگليس در کودتا دخالت داشته به دست نيامده است. اگر هم بود تا امروز پيدا شده بود. طراحي کلا داخلي است. اين يک اجماع داخلي بود که حرکت نظامي انجام شود. البته هر کس تلاش کرد تا به نام خود آن را تمام کند. دربار، رضاخان و رجال بودند اما بخش عمده با رضاخان بودند. چون يک حرکت نظامي بود و آنها قزاق بودند و بايد دربار اول هواي آنها را مي‌داشت زيرا نيروي ديگري براي اين برنامه موجود نبود. انگلستان از اين برنامه خبر داشت زيرا سفارت فعال بود و اولين خبرهاي درباره کودتا را دولت انگليس در روز بعد از کودتا دريافت کرد. چرا که اختلاف‌نظر بين سفارت و لندن وجود داشت». با وجود اينها نه اين سال‌ها، بلکه از همان زمان، رخداد سوم اسفند 1299 به‌عنوان يک کودتا در ذهن مردم و نخبگان شکل گرفت تا جايي که محمد مصدق در دو نطق تاريخي ۱۶ و ۱۷ اسفند ۱۳۲۲ بر پنج موضوع انگشت مي‌گذارد تا با اعتبارنامه سيدضياءالدين طباطبايي در مجلس مخالفت کند که يکي از آنها اشاره به کودتاي اوست: «سيد ضياء عامل کودتا نمي‌تواند جايي در مجلس ملي داشته باشد. او آزادي‌خواهان را به حبس انداخته و نمي‌تواند مدافع آزادي و حقوق ملت باشد. اقدام او به ديکتاتوري انجاميده و در اين ۲۳ سال ثروت هنگفتي به‌هم زده است در اين مدت کجا بوده که دوباره سروکله او پيدا شده است؟!» او در بخشي از نطق خود خاطرات خود از شب کودتا را چنين نقل مي‌کند: شب سيم حوت ۱۲۹۹ سيم تلگراف شيراز و تهران قطع شد و قريب سه روز کرسي يکي از ايالات مهم از مرکز بي‌خبر بود و هر کسي اين پيش‌آمد را به نوعي تعبير مي‌کرد تا اينکه پرده از روي کار برداشته شد. تلگراف سلطان احمدشاه به اين شرح رسيد: «از تهران به شيراز - شب ششم حوت - حکام ايالات و ولايات در نتيجه غفلت‌کاري و لاقيدي زمامداران دوره‌هاي گذشته که بي‌تکليفي عمومي و تزلزل و آسايش را در مملکت فراهم نموده ما و تمام اهالي را از فقدان يک دولت متأثر ساخته بود مصمم شديم که با تعيين شخص لايق خدمتگزاري که موجبات سعادت مملکت را فراهم نمايد به بحران‌هاي متواليه خاتمه دهيم بنابراين به اقتضاي استعداد و لياقتي که در جناب آقاي سيد ضياءالدين سراغ داشتيم اعتماد خاطر خود را متوجه به معزي‌اليه ديده ايشان را به مقام رياست وزرا انتخاب و اختيار تامه براي انجام وظايف خدمت رياست وزرا به معزي‌اليه مرحمت فرموديم. شهر جمادي‌الآخر ۱۳۳۹». مهم‌تر اينکه خود سيدضياء هم مي‌پذيرد که کودتا رخ داده و در آن شراکت داشته است. او در پاسخ سؤالات مصدق گفت: «کودتا را به قصد نجات مملکت انجام داد و اتفاقات بعدي به او مربوط نيست و ديکتاتوري سال‌هاي ۱۳۱۰ تا ۱۳۲۰ را نبايد ناشي از اقدام او بدانند... ادعايي که با اعتراض دکتر مصدق روبه‌رو شد و از اساس اين قياس را مردود دانست. درباره حبس رجال نيز ادعا کرد حبس نکرده بود بلکه تنها تحت نظر نگاه داشته بود تا اوضاع آرام شود!». گفته شده کودتاي سوم اسفند ۱۲۹۹ نخستين کودتا به معناي مدرن آن در تاريخ معاصر ايران است که کشور را به سمت يک حکومت ميليتاريستي سوق داد که رضاخان و سيدضياء دو ضلع اصلي شکل‌گيري آن بودند. محمدعلي کاتوزيان در کتاب «مصدق و مبارزه براي قدرت در ايران» مي‌گويد شايد بتوان کودتا را اقدامي به جبران شکست لرد کرزن در پيشبرد قرارداد ۱۹۱۹ دانست. او همچنين در کتاب «دولت و جامعه در ايران: انقراض قاجار و استقرار پهلوي» اين فرضيه را با قاطعيت مطرح کرده است. داريوش رحمانيان، پژوهشگر تاريخ و استاديار گروه تاريخ دانشگاه تهران، در مقاله‌اي با عنوان «کودتاي سوم اسفند» مي‌نويسد: «انگليسي‌ها براي ساقط کردن کابينه مشيرالدوله، در اولين قدم مساعده ۳۵۰ هزار توماني را که براي پرداخت حقوق قزاق‌ها از مدت‌ها پيش مي‌پرداختند، قطع کردند و سپس شروع به زمينه‌سازي براي اخراج افسران روسي کردند و مشيرالدوله که از مدت‌ها پيش تحت فشار انگليسي‌ها قرار گرفته بود استعفا داد و سپهدار اعظم رشتي به‌جاي او مأمور تشکيل کابينه شد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.