|

جدال بر سر آینده دموکراسی

در سال 2013 ماهنامه فرانسوی «فیلوزوفی مگزین» گفت‌وگویی میان آلن بدیو و مارسل گشه، دو فیلسوف فرانسوی، برگزار کرد که ماحصلش شد کتاب «چه باید کرد؟» با عنوان فرعی «گفت‌وگو درباره کمونیسم، سرمایه‌داری و آینده دموکراسی». بدیو و گشه در این کتاب سیر تحول سیاسی و فکری و همچنین نحوه آشنایی‌شان را با کمونیسم و اندیشه مارکس تحلیل و با تشریح وضعیت سرمایه‌داری معاصر پیشنهادها و فرضیات خود را برای خروج از سرمایه‌داری جهانی‌شده و گذار به جامعه‌ای دیگر مطرح می‌کنند. از این کتاب سه ترجمه در فارسی موجود است: ترجمه عبدالوهاب احمدی (نشر آگه)، ترجمه فتاح محمدی (نشر هزاره سوم) و ترجمه احمد حسینی (نشر مانیا هنر). از همان آغاز گفت‌وگو مشخص می‌شود که بدیو و گشه کاملا در مقابل یکدیگرند. آنها بعد از بررسی پدیده توتالیتاریسم در اروپای قرن بیستم سراغ کمونیسم می‌روند. گشه علی‌رغم تفاوت‌هایی که بین فاشیسم و کمونیسم می‌بیند، می‌خواهد «زهدان مشترک رژیم‌های فاشیستی، نازی و کمونیستی» را دریابد. او ارزیابی خود را با مفهوم مدرنیته آغاز و مدرنيته را فرایندی سکولار و چندگانه و تاریخی تعریف می‌کند که طی آن انسان‌ها از مرحله «پیروی از دیگری» به «خودمختاری» می‌رسند. او تجلی گذار به مدرنیته را دموکراسی یا نظام‌های پارلمانی و استقرار حکومت‌های توتالیتر در اروپا را اقدامی علیه مدرنیته و نوعی احیاي «پیروی از دیگری» قلمداد می‌کند. او فاشیسم و کمونیسم را ادامه‌دهنده آخرین مقاومت‌های سنت در مقابل مدرنیته می‌داند. بدیو نیز ضمن اذعان به برخی وجوه مشترک فاشیسم و کمونیسم روسی می‌کوشد به وجوه مشترک آنها یک وجه مشترک دیگر هم اضافه ‌کند که برمی‌گردد به پیدایش تاریخی این رژیم‌ها: «همه این رژیم‌ها از یک بحران سر بر آوردند که همانا بحران غم‌انگیز پارلمانتاریسم آمرانه بود که نخستین جنگ جهانی به نمایش گذاشت». او انزجار از دموکراسی‌های پارلمانی را مهم‌ترین وجه مشترک شوروی و آلمان نازی می‌داند. بدیو به تفاوت‌های میان این نظام‌ها نیز اشاره می‌کند که فراتر از تفاوت‌های بدیهی‌ مدنظر گشه است، مثل فرق هیتلر با استالین. به نظر بدیو، برخلاف فاشیسم در آلمان، شوروی هرگز به سمت توتالیتاریسم نرفت و جامعه را یکدست‌ نکرد، چنانکه نتیجه همه تصمیم‌ها و اقدامات لنین و استالین تشدید تناقض‌ها، تضادها و نزاع‌های درونی جامعه شوروی بود. سپس بحث آنها مشخصا بر سر «کمونیسم» در می‌گیرد و این سؤال پیش می‌آید که آیا با شکست تجربه کمونیسم ایده آن نیز بی‌اعتبار شده؟ بدیو بر این باور است که تجربه تاریخی کمونیسم که ماهیتی گوناگون و متضاد داشته به‌منزله پایان ایده کمونیسم نیست و از فرضیه کمونیسم می‌گوید. او که فرهنگ خود را علمی معرفی می‌کند، «فرضیه» را نه چیزی خیالی و تخیلی بلکه دقیقا به معنای تجربی می‌فهمد و «فرضیه کمونیسم» را امکان‌پذیری و آزمون طرحی می‌داند که طرح کلی ایده کمونیسم را فراهم می‌کند. او در تعریف کمونیسم بر سه عنصر عام دست می‌گذارد: 1) کمونیسم نامی است برای اشاره به این باور که رهایی آینده همه بشریت از چیرگی زیان‌بار سرمایه‌داری امکان‌پذیر است 2) کمونیسم این فرضیه را در نظر می‌گیرد که دولت شکل طبیعی و گریزناپذیر ساختاربندی جوامع انسانی نیست 3) کمونیسم بر این نظر است که تقسیم کار به هیچ وجه برای سازمان‌دهی تولید اقتصادی ضروری نیست. او معتقد است «کمونیسم آن‌قدر ایده بزرگی است که نمی‌توان آن را به دست دولت سپرد». او عاملان فرضیه کمونیسم را نیز کمونیست‌ می‌خواند، سوژه‌ای جمعی که فرضیه کمونیسم را به دوش می‌کشد و هویت از پیش تعیین‌شده‌ای ندارد و می‌تواند چندین شکل ممکن را بپذیرد. این بدان معناست که کمونیست‌ها هرگز در قالب یک حزب بسته و جدا از جامعه سازمان‌دهی نمی‌شوند، چون هر حزب سیاسی در نهایت به یک هسته یا اقتدار مرکزی تمایل دارد. بدیو تأکید دارد که نباید وجه انترناسیونال کمونیست‌ها را از فرایند جنبش‌های رهایی‌بخش محلی جدا کرد. اما گشه در نقد فرضیه کمونیسم بدیو می‌گوید که مطلقا نمی‌توان جذابیت فرضیه کمونیسم را مبنایی برای راست‌آزمایی خود فرضیه دانست. ازاین‌رو، مسئله خود را سروکله‌زدن با راست‌آزمایی دل‌فریب این فرضیه می‌داند. او نیز ایده کمونیسم را میراث طرح تجدد می‌داند و از همین لحاظ کمونیسم را از آن دسته اقدام‌های ارتجاعی جدا می‌کند که در قرن بیستم با فاشیسم و نازیسم صورت گرفت. او ضمن اذعان به ضرورت اشتراک و برابری، جذابیت نظری کمونیسم را انکار نمی‌کند ولی معتقد است مشکل از زمانی آغاز می‌شود که می‌خواهیم ایده کمونیسم را به اجرا بگذاریم. محل اختلاف او با بدیو نه بر سر ضرورت تغییر وضع موجود که بر سر نحوه تغییر آن است، یعنی «چه باید کرد». پاسخ بدیو به «چه باید کرد» خروج رادیکال از سرمایه‌داری و پیش‌فرض آن گذر به ضدسرمایه‌داری، یعنی کمونیسم، است. گشه با این پروژه به‌شدت مخالف است و آن را قاطعانه محکوم به شکست می‌داند و در عوض می‌گوید می‌توان بدون گسست از سرمایه اقتصاد را از نظر سیاسی کنترل کرد. او معتقد است «می‌توان در درون الگوی دموکراتیک سرمایه‌داری را مهار کرد و چیرگی بی‌بروبرگرد آن را در هم شکست». گشه از امکان‌هایی می‌گوید که خود دموکراسی به ارمغان می‌آورد. از اینجا جدل اصلی آنها بر سر ظرفیت‌ها و امکانات دموکراسی شکل می‌گیرد. بدیو می‌گوید اگر منظور از شکل دموکراسی مدرن دموکراسی پارلمانی است، این طرح محکوم به شکست است، چون دموکراسی پارلمانی اساسا تحت سلطه سرمایه است و نمی‌توان با آن از شر و سلطه سرمایه رها شد. در بحث آنها درباره بحران سرمایه‌داری و دموکراسی و نحوه خروج از سرمایه‌داری، مسئله مالکیت بسیار مهم می‌شود. هر دو مالکیت خصوصی را مهم‌ترین سد راه آزادی می‌دانند و تقریبا متفق‌القول‌اند که اگر نقطه مقابل مالکیت خصوصی را مالکیت جمعی در نظر بگیریم، نباید آن را به مالکیت دولتی تقلیل داد و باید دنبال اشکالی جدید بود. اما اختلاف نظرها از اینجا به بعد آغاز می‌شود. گشه این شکل جدید را تجربه و تلاش دموکراتیک می‌داند و بدیو مدرنیته غیرسرمایه‌داری را که نظیرش در دهه 1840 اروپا تجربه شد. بدیو در نقد پیشنهاد و راهکار گشه می‌گوید «برای دستیابی به آرمانی که شما می‌طلبید سازوکارهای ویژه دموکراسی پارلمانی می‌توانند کاملا ناکارا باشند و حتی ضد آن را به بار آورند». او در نقد راه‌حل گشه تأکید دارد «اگر دموکراسی با ایده عدالت متعین شود، هدف دموکراتیک واقعی هدفی کمونیستی است». در مقابل، گشه به سدهایی اشاره می‌کند که در برابر هدف دموکراتیک مد نظر او قرار دارد و در زنجیرهای سرمایه‌داری روزگار ما گیر افتاده. بدیو می‌گوید اگرچه در اصول برای ادامه تلاش دموکراتیکی که گشه تعریف می‌کند هیچ ایرادی نمی‌بیند، ولی به او و جریان سوسیال‌دموکرات گوشزد می‌کند که ناگزیر باید با اصل کمونیسم مواجه شوند تا بتوانند «به دموکراسی برابری‌خواهانه واقعیت بخشند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.