ضرورت همدردی با جوجه پنبهای
علی ورامینی
نمیدانم، شاید هم آدمی پیدا شود که در زندگی هیچ کاری نکرده باشد که از آن شرم کند. اگر چنین چیزی امکانپذیر باشد، خوش به حال آنان که بخت یارشان بود. من که از بخت بدم چنین اقبالی نداشتم و بیشمار کارهایی از همین دیروز تا آن هنگامی که به خاطر میآورم، سراغ دارم که از انجام آنها شرمسار ابدیام. بعضی از آنها را بهمرور پیش خودم یا بعضا دیگری اعتراف کردم، درباره بخشی از آن تازه شهامت صحبتکردن یافتهام و بعضی شاید زمانی دیگر و شاید هم هرگز.
گاهی به رفتاری که در کودکی و حتی اوایل نوجوانی، نسبت به حیوانات و مشخصا گربههای محلمان داشتم فکر میکنم و دچار شرم میشوم. با خودم فکر میکنم حتی اگر به این موجودات مهربانی هم نمیکردم، میتوانستم کمتر نسبت به آنها نامهربانی کنم. همیشه غذادادن به حیوانات را دوست داشتم و از دیدن غذاخوردن آنها لذت میبردم اما وقتی گربه محل به حریم خانه تجاوز میکرد، با خشونت میراندمش. این رفتار را هرچند نه به دفعات اما هر از گاهی انجام میدادم تا یک روز پسر جوانی را دیدم که برای تفریح دوستانش با زنجیر ساچمهای که آن روزها مد بود، به گُرده گربهای بینوا زد. من که به همه صحنه با دقت نگاه میکردم، چنان از دردکشیدن حیوان زبانبسته منقلب شدم که انگار زنجیر بر تن خودم نشسته است. از پس این حادثه جایی در ناخودآگاهم تجربه درد با حیوانات مشترک شد و از آن به بعد سعی کردهام کمتر موجودی را آزار و اذیت کنم. این خاطره و فکر از پس گفتوگویی با یکی از دوستان به من هجوم آورد. او از اقوامی میگفت که برای بچه کوچکشان حیوانی مانند مرغ میگیرند و به دست کودک میدهند که آنقدر با او ور برود تا بمیرد. وقتی به خودم، این کودک و امثالهم
میاندیشم، میبینم حداقل دو عامل آشکار و فارغ از ناخودآگاه، این اجازه هنجاری را به ما میداد و میدهد تا از این نهفقط احساس انزجار کنیم که حتی لذت هم ببریم. اولین نکته این است که به من یاد نداده بودند آن حیوان مانند من (که در بهترین حالت، به قول ارسطو، تفاوتم با دیگر موجودات تنها ناطقبودن است) درد میکشد؛ اگر مانند من رنج هم نبرد. در حقیقت در ساختاری که ما در آن رشد کردیم هیچ جایش وقت تربیت به من یاد نداد تخیل خود را آنقدر قوی کنم که بتوانم خودم را جای آن موجودی که قرار است به او ضربهای وارد کنم، بگذارم تا ببینم او هم مثل من درد میکشد. برای همنسلان من که بریدهشدن سر گوسفند در پیش چشمانمان و غرقاب خون شدن حیاط بچگیهایمان منظرهای است که حداقل یکی، دو بار آن را تجربه کردهایم، دردکشیدن موجودی دیگر عادی میشود. رویکرد حیات صلحآمیز با دیگر موجودات هم که هرگز در نظام آموزشی ما جا نداشت. اما نکته تأثیرگذار دوم این است که از کودکی علاوه بر اینکه در ذهن ما انسان ارزشمندترین گونه جانوری نقش بسته است، این هم رسوب کرده که این برتری اجازه هر رفتاری را با دیگر موجودات میدهد. برای همین است که پدران و
مادران دیروز بیشتر و امروز کمتر جوجه پنبهای برای فرزندان خردسال خود میگیرند تا فرزندانشان با زجردادن آنها سرگرم شوند. این تربیت و این نوع رویکرد به حیوانات، فارغ از مسائل اخلاقی به صلاح جامعه نیست. کودکی که با رنجدادن موجودی دیگر اُخت شود و قوه تخیلش را برای همدردی با موجودی دیگر قوی نکند، امکان اینکه در بزرگسالی انسان خشنتری نسبت به کودکی که در یک نظام تربیتیای با رویکرد زندگی صلحآمیز در کنار دیگر حیوانات رشد کرده است باشد، بیشتر است. به نظر میرسد امروز نسبت به دهههای قبلتر بیشتر امکان گفتوگو در اینباره وجود دارد و باید اندیشید این مباحث را چگونه به همه لایههای اجتماع برد. شاید اگر این مباحث در نظام تربیتی ما غالب میشد، امروز کمتر شاهد این حجم از شلوغی دادگاهها بودیم و پروندههای مربوط به نزاع کمتر مشاهده میشد؛ هرچند این فقط همه علت خشونت موجود در جامعه ما نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.