|

آینده پیش‌بینی‌ناپذير بشر

معرفي و بررسي كوتاه فیلم «الیسیوم»

عبدالرضا ناصرمقدسی. نورولوژيست

فیلم «الیسیوم» محصول سال 2013 و به کارگردانی نیل بلومکمپ است؛ فیلمی علمی‌- تخیلی که می‌تواند در ژانر آخرالزمانی نیز دسته‌بندی شود. فیلمی که انسان را در روزهای آینده‌اش نشان می‌دهد؛ انسانی که به جان خودش افتاده، زمین را نابود کرده و حالا آن دسته که قدرت و پول دارند مکانی به نام الیسیوم را در مدار زمین ساخته و فارغ از رنج و عذاب مردم روی زمین، به‌خوشی در این بهشت مصنوعی زندگی می‌کنند. الیسیوم اشاره‌ای به نام یونانی بهشت است. آنچه فیلم نیز از این سرزمین مصنوعیِ قرارگرفته در مدار زمین به نمايش می‌گذارد، واقعا یک بهشت است. همه آن چیزي که سبب رفاه مردم شود در آن جمع شده است. انسان‌ها به بهترین شکل ممکن در آن زندگی می‌کنند. آنها از بالاترین خدمات درمانی و پزشکی برخوردار هستند و عملا هر بیماری‌ای می‌تواند در آنجا درمان شود، ولی این درمان و امکانات برای انسان‌های بخصوصی است؛ آنهایی که پول و قدرت دارند. فیلم در همان ابتدا سؤال بسیار مهمی را مطرح می‌كند؛ سؤالی که به گمانم همین الان نیز بشر با آن درگیر است. اگر زمانی که ظاهرا نه‌چندان دور هم نیست، بشر به وضعیتی برسد که زمین را قابل سکونت نداند و مجبور شود در جایی مثلا در مدار زمین یا در سیاره‌ای دیگر به حیات خود ادامه دهد، آیا این امکان را دارد که همه انسان‌ها را به آنجا منتقل كند؟ یا اینکه نه، فقط دسته خاصی انتخاب خواهند شد؟ و اگر این‌گونه باشد، این انتخاب بر چه اساسی خواهد بود؟

فیلم‌هایی که آینده بشریت را به تصویر می‌کشند منبعی بسیار بزرگ و مهم برای تفکر در این باب هستند. درواقع این فیلم‌ها جهان‌های ممکن را به تصویر می‌کشند. ما نمی‌دانیم که جهان آینده به چه صورتی خواهد بود؟ شاید بتوانیم حدس‌هایي بزنیم. فرضا آلودگی محیط زیست یکی از چالش‌های مهمی است که آینده بشر را تحت‌تأثیر خود قرار خواهد داد. بحران کاهش منابع غذایی، افزایش جمعیت، هوش مصنوعی، رشد رایانه‌ها و سفرهای فضایی فقط بخش کوچکی از مسائلی هستند که آینده بشر را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. ترکیب این مسائل با هم می‌توانند جهان‌های ممکن بسیاری را بسازند. گاه در یک جهان ممکن، همه این عوامل بر ضد بشر فعالیت می‌کنند و گاه ترکیبی متوازن بین آنها و نوع بشر به‌ وجود می‌آید. حتی ممکن است بشر در آنها ادغام شده و نوع جدیدی از گونه انسان به‌ وجود آید. اینها همه احتمالاتی است که بیشتر از آنکه تکنولوژی و محیط زیست در آن دخیل باشند، خود گونه ماست که آن را می‌سازد و به‌ وجود می‌آورد. کتاب‌های آینده‌نگر زیادی در این باب به رشته تحریر درآمده‌اند، اما به‌ گمان من این فیلم‌های علمی‌- تخیلی هستند که منبعی غنی برای تفکر در این زمینه را در اختیار دانشمندان قرار می‌دهند. این فیلم‌ها نه‌تنها راه‌حل‌های جدیدی را مطرح می‌کنند، بلکه بحران‌های ممکن پیش‌آمده از این راه‌حل‌ها را نیز بررسی می‌كنند. ازاین‌رو توجه به این منابع لایزال تخیل آدمی، برای ادامه زندگانی وی بسیار مهم و ضروری است. فیلم «الیسیوم» نیز یکی از این فیلم‌ها با راه‌حل مخصوص به خود و بحران‌های ناشی از این راه‌حل است. همان‌طور که گفته شد، فیلم «الیسیوم» یکی از این فیلم‌هاست که با قسمت کردن مردمان به دو بخش بر اساس قدرت، ثروت و تکنولوژی، پاسخی ساده، اما درعین‌حال محتمل به بحران آینده انسان داده و نشان می‌دهد که این راه‌حل چگونه خود به بحرانی بزرگ‌تر منجر می‌شود. علم و تکنولوژی به جایی رسیده است که توانسته در مدار زمین یک بهشت مصنوعی بسازد؛ بهشتی که تمام عناصر یک زندگی خوب و رؤیایی را در خود مستتر دارد. اما این کار به قیمت نابودی زمین و نیز بیگاری‌گرفتن انبوه مردم بیچاره‌ای است که روی زمین زندگی می‌کنند. ربات‌ها سربازانی بسیار خشن هستند که توسط ساکنان الیسیوم ساخته و برای نگهبانی مردم زمین به کار برده می‌شوند. هر انسانی روی زمین این آرزو را دارد که به الیسیوم مهاجرت و در آنجا زندگی کند. اما تمهیدات الیسیوم از نظر امنیتی آن‌قدر شدید است که عملا مانع ورود هر انسان دیگری به این بهشت مصنوعی می‌شود. آنها با بی‌رحمی، سه سفینه‌ای را که از زمین به‌ سوی الیسیوم رفته بودند، نابود و بازماندگان آنها را دستگیر کرده و به زمین بازگرداندند. باید درِ بهشت به روی این‌همه انسان گیرافتاده روی زمین بسته باشد. اما نکته مهم اینجاست که انگار انسان هیچ‌گاه نمی‌تواند برای خود بهشتی بسازد. انسان هرجا که برود و تا هر اندازه که رشد کند باز انسان است؛ با تمام نقطه قوت‌ها و ضعف‌های روانی و درونی‌اش. همین است که حتی در آن بهشت مصنوعی نیز اختلاف بین سران می‌تواند برای آنها خون‌بار باشد. جاه‌طلبی بخشی از سران الیسیوم عملا به نابودی ساختار آن منجر می‌شود. پسری روی زمین از کودکی آرزوی رفتن به الیسیوم را دارد، اما حالا که بزرگ شده، بر اثر یک حادثه فجیع در محل کار و آلوده‌شدن به رادیواکتیو این آرزو به یک ضرورت بدل شده است. او باید برای حفظ زندگی خود از طریق دستگاه‌های بسیار پیشرفته پزشکی، به الیسیوم برود، اما فقط یک راه برای رفتن وجود دارد؛ راهی که البته بهایی سنگین دارد. او باید اطلاعات بسیار مهمی را از مغز یکی از مهم‌ترین افراد الیسیوم که مسئول کارخانه ربات‌سازی روی زمین است، برباید. او این کار را می‌کند، ولی بعد متوجه می‌شود که این اطلاعات به‌‌نوعی برهم‌زننده ساختار الیسیوم است: نوعی کودتا علیه سران فعلی که ناشی از اختلافاتی است که بین سران این بهشت مصنوعی اتفاق افتاده است. همین است که این جوان بیمار در مرکز توجه همه قرار می‌گیرد. همه می‌خواهند او و درواقع اطلاعات موجود در سر او را به ‌دست آورند. فیلم با صحنه‌های اکشن که مخصوص چنین ژانرهایی است، ادامه می‌یابد و در نهایت آنکه پیروز می‌شود، نه سران ثروتمند و قدرتمند الیسیوم، بلکه انسان‌هایی هستند که روی زمین گیر افتاده‌اند و به امکانات مختلف الیسیوم نیازی مبرم دارند. فیلم عملا نشان می‌دهد که ایجاد تبعیض بین مردمان در استفاده از تکنولوژی‌ها و امکانات عملا به کجا ختم می‌شود. اما در اینجا طنزی تلخ نیز وجود دارد. این تبعیض در تمام طول تاریخ بشری با قدرت و حدت وجود داشته و حتی موتور محرک تاریخ نیز بوده است. این است که شاید واقعیت با آنچه فیلم به نمایش می‌گذارد، فرق داشته باشد. آنها که قدرت و علم و ثروت دارند مابقی را پشت‌سر خواهند گذاشت و درحالی‌که بقیه انسان‌ها در فقر و بیچارگی به‌سر می‌برند، آنها برای خود بهشتی نوین را تأسیس می‌کنند. با کمال تأسف، این داستان همیشگی انسان در طول تاریخ بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.