طبيعت خاموش
ارسطو شهابي. دانشجوي كارشناسيارشد مهندسي محيط زيست، دانشگاه اوکلند نيوزيلند
پرده اول: داستان «خر برفت و خر برفت» از دفتر دوم مثنوي حکايت مسافري است که شبي در خانقاهي در جمع صوفياني فقير به بزم مينشيند. آنها بدون هماهنگي، خر او را براي تهيه خوراک ميفروشند. البته به مسافر بيخبر بسيار خوش ميگذرد. صبح که متوجه ميشود خرش نيست، از خادم محل جويا ميشود. پاسخ ميشنود که خود مقصري که دوش در غفلتت بيش از همه شادي ميکردي و به تقليد از ديگران همآوا با ايشان ميخواندي که «خر برفت و خر برفت» پس چرا اينک ناراحتي؟ گرفتاري محيط زيست دنيا هم شبيه همين ماجراي خر برفت و خر برفت حضرت مولاناست. به قيمت پيشرفت صنعتي، اکوسيستم خود را به گرو گذاشتهايم و اگر همين امروز هم براي پسگرفتنش آستينها را بالا بزنيم متأسفانه خيلي دير شده است. بماند که هرگز قصد نداشتهايم به آن بينديشيم. در اين نوشتار از ميان دهها عاملي که حيات انسان و حيوان را تهديد ميکنند، صرفا اشارهاي به پلاستيکها خواهم داشت و چرايي اينکه از اين دشمن دوستنما نه گريزي است نه گزيري. در بياني ساده ميتوان هر آنچه را لاستيک و پلاستيک ميناميم، تحت عنوان کليتر پليمرها جاي داد. اينها دستهاي از مواد هستند که مولکول آنها عموما از مولکولهاي آشنا مثل اکسيژن و آب، سنگينتر بوده و از اتصال و تکرار واحدهاي تشکيلدهنده مشابه ساخته شدهاند. رنگهاي صنعتي، الياف، چسبها و فومها هم ديگر زيرشاخههاي صنايع پليمر هستند. اساتيدم در دانشکده اين تعريف نه جامع و نه مانع را بر من خواهند بخشاييد. پليمرها عناصر جداييناپذير و عجين با طبيعت هستند. از چوب درختان تا ابريشم و نيز DNA که واحد ساختماني موجودات زنده است همه با مفهوم پليمر تبيين ميشوند. ولي اينها ممد حيات هستند و دغدغه مدرني که از آن خواهم نوشت صرفا پليمرهاي بشرساخت و مصنوعات برآمده از نفت و گاز را شامل ميشود. داستان اوديسه پليمرهاي مصنوعي از ۱۸۶۹ آغاز ميشود که سالهاي اوجگرفتن بازي بيليارد بوده است. توپ بيليارد از عاج فيل ساخته ميشد و گسترش اين بازي شهري بلاي جان فيلها شده بود. با آغشتهکردن الياف کتان با نيترات سلولز اولين پليمر ساخته شد. اين دستاورد بيش از پيشبينيها جان فيلها را نجات داد زيرا تکمه لباس و شانه سر را نيز از عاج ميساختند. چهار دهه بعد به موازات رشد صنعت برق و براي عايقکاريها باکاليت توليد شد و بهقدري مؤثر افتاد که به ماده هزارکاره شهرت يافت. ولي آنچه انقلابي در ساخت پليمرها محسوب ميشود، دو جنگ جهاني و بهويژه دومي بود. پيروزي در جنگ همانقدر که مديون استراتژيستهاي داخل ميدان بود، به طراحان مواد مهندسي خارج از گود نيز وام داشت. براي سالها انواع پليمرها ساخته ميشدند، ولي آن بردي که انتظار ميرفت حاصل نشده بود. کمتر از يک هفته پيش از حمله ژاپن به بندر پرل هاربر آمريکا سازندگان مواد پليمري در جلسهاي صنفي در شهر ديترويت به دنبال روشهايي براي بازاريابي بهتر اين مواد بودند. با شتابي که جنگ ايجاب ميکرد، در فاصله کمتر از دو ماه انجمن مهندسي فروش پلاستيکها در آمريکا موجوديت يافت. در سالهاي جنگ دوم جهاني، توليد پلاستيکها در آمريکا 300 درصد رشد داشت. محاصره منابع کانيهاي فلزي و غيرفلزي توسط طرفين درگير، رقيب را در تنگنا قرار ميداد و آنها مجبور ميشدند کمبود مس، آلومينيوم، فولاد و روي را به طريقي به کمک پلاستيکها جبران کنند. در ميانه ۱۹۴۲ که ژاپن به منابع کائوچوي طبيعي در جنوب شرق آسيا چنگ انداخته و دست متفقين از تأمين اين ماده اساسي براي حرکت موتور جنگي کوتاه شده بود، آمريکا به اصلاح فرايند توليد کائوچوي مصنوعي SBR اقدام کرد. البته پيش از اين در ۱۹۲۹ آلمانها براي ساخت چنين مادهاي دست به کار شده بودند. از ديگر سو خطر حمله زيردرياييهاي آلماني به کشتيهاي حامل بوکسيت، ماده اوليه توليد آلومينيوم، هم به کشف منابع داخلي اين ماده در داخل آمريکا و هم به تلاش براي اختراع پليمر جايگزين انجاميد. نيازهاي جنگ حکم ميکرد براي مواد معمولي ارزشي افزوده تعريف شود. به عنوان نمونه، به جاي آنکه فولاد باارزش در بدنه اتاقک ارابهها مصرف شود، آن را براي تبديل به تانک به ميدان جنگ فرستادند. در سال ۱۹۴۳ رقم خيرهکننده ۳۵۰ هزار تن فولاد از اين طريق صرفهجويي شد. يا اينکه با جايگزيني آلومينيوم با پليمر در بعضي وسايل برقي، بيش از ۱۵ هزار تن از اين فلز سبک براي خطوط هواپيماسازي مهيا شد. گاهي هم نقش پليمرها فراتر از ارزشافزوده بود. در جريان انزواي کرهشمالي در نيمه دوم قرن بيستم، الياف Vinylon کارخانه ژاپني بهجايمانده در کرهشمالي بار تمام بافتنيها را به دوش کشيد. از تور ماهيگيري و طناب و کيف و روکش صندلي گرفته تا تمام لباسهاي مردانه و زنانه از اين الياف ساخته ميشد. به مرور سياست خودکفايي کرهشمالي (Juche) بر پايه مدل برگرفته از اين ماده شکل گرفت. در آسايش بعد از جنگ، همان پليمرها از ميادين پرتنش نورماندي و العلمين به خانههاي آرام مردم راه يافتند و از آنها محصولاتي سبک، ارزان و بادوام ساخته شد. اين صفت بادوام را به خاطر بسپاريد. به مرور ميز و صندليهاي چوبي قافيه را به PVCهاي رنگي باختند.
نامهاي تجاري تفلون و نايلون بخشي از ادبيات زندگي شهري شدند. از کفپوش تا پاپوش و تنپوش همه پليمري شدند. اسباببازي و وسايل آشپزخانه فلزي رقيبي قدر يافته بودند. رنگهاي صنعتي چهره شهرها و حتي قابليتهاي هنري را دگرگون کرد. فناوري توليد رنگ با گرانروي پايين به جکسون پولاک و رنگهاي آکريليک به موريس لوئيس اين توانايي را دادند تا تکنيکهاي بديعي براي دنياي هنر پس از خود به ارث بگذارند. لولههاي پلاستيکي آبرساني در پايان قرن بيستم سرانجام به سيطره دههاساله لولههاي سيماني پايان دادند. حتي شرکت سوني وزن واکمنهاي محبوب سري TPS-L2 خود را با استفاده از پليمرها به ۴۵ گرم کاهش داد. پرده دوم: اين مصرف روزافزون به جايي رسيد که در سال ۲۰۱۶ توليد جهاني پلاستيک به بيش از ۳۲۰ ميليون تن رسيد که اين عدد 600 درصد نسبت به ۱۹۷۶ رشد داشت. بياييد روي اعداد متمرکز شويم. از سال ۱۹۵۰ پلاستيکها در صنعت کفش به کار گرفته شدهاند. بنا بر گزارش مجله نشنال جئوگرافيک، فقط در سال ۲۰۱۸ تعداد ۲۴ بيليون جفت کفش ساخته شده! اين کفشها بعد از پايان عمر مصرفشان کجا ميروند؟ احتمالا همانجايي ميروند که سه تريليون تهسيگار حاوي فيلتر پلاستيکي و کوه بطريهاي نوشابه PET ميروند. بطريهاي شفافي که در هر دقيقه يک ميليون از آنها در دنيا به فروش ميرسند، احتمالا همانجايي ميروند که پلاستيکها در صد سال گذشته رفتهاند. سناريوي کمتر فاجعهآميز و درعينحال پارادوکسي آرمانشهري اين است که همه زبالههاي پلاستيکي به گورستانهاي پسماند شهري (خاکچال، Landfill) سرازير شوند که آن هم مسائل خود را دارد و آغاز مسير دشوار دفع مهندسي زباله محسوب ميشود. ولي اگر اهمالکاري کنيم و همان مسيري را برويم که شوربختانه عموما هم ميرويم، اين ضايعات از ابتدا به آب و خاک و در پايان به اقيانوسها راه مييابند. اين روند مخرب به آنجا رسيده که در سطح هر کيلومترمربع از اقيانوسها به طور ميانگين بالغ بر 18 هزار تکه کوچک و بزرگ پليمري شناور هستند. روايتي بسي تلختر مدعي است که 99 درصد از تمام زبالهها در اقيانوسها به اشکال مختلف گم ميشوند! حال يا در کف اقيانوسها تهنشين شده يا در ضيافت خود حيوانات دريايي به مصرف ميرسند. بيشتر ما تصوير رقتانگيز گيرکردن سر لاکپشت در کيسه زباله و نيز امعا و احشای ماهياي که بيشتر انباشته از پلاستيک است تا روده و گوشت را ديدهايم. شايد جالب باشد بدانيد دانشگاه نيوکاسل استراليا با حمايت صندوق جهاني طبيعت نشان دادهاند خود ما انسانها هم در طول هفته حدود دو هزار تکه کوچک پلاستيکي - جمعا معادل تقريبا پنج گرم، چيزي به وزن يک کارت بانکي- ميل ميکنيم. اين ريزپلاستيکها در تعريف به هر ذره پلاستيکي با ابعاد کمتر از پنج ميليمتر گفته ميشود. دقت کنيد که عامدا حد پاييني براي اندازه آنها مشخص نشده است. مثلا لفاف يک شکلات کوچک يا يک عروسک پارچهاي ممکن است تحت شرايط محيطي يا سايش يا پارگي چندين ريزذره با ابعادي متفاوت ايجاد کنند. اين ريزذراتي که اتفاقا متأسفانه همه در تکثيرش نقش داريم، به عجيبترين جاها هم نفوذ کردهاند. مطالعه روي دهها نمونه از برندهاي معتبر آبمعدني که مستقيما از چشمههاي زلال اروپا پر ميشوند نشان داده همه حاوي ريزپلاستيک هستند. وضع آب لولهکشي شهري بهتر نيست. همين امسال تحقيقي در کانادا مقدار چهار ذره در ليتر را نشان داد. اين با وجود تلاش تصفيهخانهها اتفاق ميافتد که با انواع روشهاي مکانيکي و شيميايي آلودگيها را شکار ميکنند. ديگر اينکه ۹ مقاله منتشرشده در مجلات علمي معتبر طي چهار سال گذشته به وجود پلاستيک در نمک طعام توليدي در تمام قارهها اشاره كردهاند. افزونبراين، ريزپلاستيکها به زنجيره غذايي وارد شدهاند. چندي پيش لحظه ورود پلاستيک به بدن پلانکتوني فيلمبرداري شد که خود از حلقههاي آغازين اين چرخه محسوب ميشود. يا مورد ديگر آن گاو نگونبخت در ايالت آندراپرادش هند بود که از شکمش ۸۰ کيلوگرم پلاستيک خارج کردند. پرده آخر: در اين نمايش، بازيگران ديگري هم هستند که نقشهاي بد و خوب مهمي دارند که در اين مجال به آنها پرداخته نشده. ذرات کوچکي که از اصطکاک تاير خودروها با سطح خيابان به وجود ميآيند خود مصيبتي ديگر است يا محققاني که اميدوارانه ساخت پليمرهاي زيستتخريبپذير را پيگيري ميکنند. ولي ميتوان خيلي هم سخت نگرفت! همانطور که شايد تکهاي از يک دمپايي دور انداختهشده در برزيل نصيب من شود، شايد تکهاي از انبوه کيسههاي خريد ميوه من هم به کسي در نروژ برسد. هيجانانگيز نيست؟ مانند کساني که منکر گرمايش زمين هستند، ميتوان به مصرف خفهکننده پلاستيکها بهشدت ادامه داد و مثلا به قصد رئيسجمهور فيليپين براي ارسال دهها کانتينر زباله پلاستيکي توريستهاي کانادايي به کشورشان با نيشخند واکنش نشان داد. انتخاب با ماست. هنوز فرصت هست، کمي.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.