نجات كره زمين نقش علم در مديريت محيط زيست
ترجمه: شايان صولتي
مديريت محيط زيست موضوعي فراتر از استفاده صرف از علم بهعنوان ابزاري براي حل مشکلات مربوط به محيط زيست است؛ برای مثال اگر درياچهاي بهدليل کشاورزي در نزديکياش دچار هوپروري شود، به اين معنا که آنقدر از نظر مواد مغذي غني شود که باعث رشد خزه و ساير گياهان آبزي میشود و اين موضوع آنقدر ادامه مييابد که مانع از رسيدن اکسيژن به ماهيها شده و در نهايت آنها را دچار خفگي ميکند. تصميم ساده و راحت اين است که استفاده کشاورز از کودهاي مختلف را محدود کنيم، اما آيا توانستهايم مشکل را حل کنيم؟ مسلما پاسخ خير است، بهدليل آنکه کشاورز بهاحتمال زياد خودش استفاده حداقلي از کود را بهدليل صرفهجويي در هزينهها در نظر دارد يا آنکه اساسا اين موضوع جزء دغدغههاي او محسوب نميشود؛ بنابراين چه بايد کرد و اساسا تأثير علم در مديريت استفاده صحيح و بهينه از محيط زيست کجاست؟
مديريت محيط زيست بهدليل پيچيدگيهايي که دارد نيازمند استفاده از دانش حوزههاي متفاوتي مانند روانشناسي، جامعهشناسي، سياست و علوم پايه است، چراکه مديريت محيط زيست در واقع يعني مديريت رفتاري که انسانها با محيط اطرافشان دارند. ضمن اينکه علم بهتنهايي براي انجام اين کار کافي نخواهد بود؛ اما بهراستي نقش «علم» در کجاست؟ آيا دانشمندان فقط تأمينکننده اطلاعات هستند يا بايد نقش بيشتري در اين موضوع ايفا کنند؟ قبل از پاسخدادن به اين پرسش بايد به اين نکته توجه کنيم که چه چيزي علم محسوب ميشود. بنا بر نظريه دانلد استک سه مدل تحقيق وجود دارد که ميتوان با جدول چهارگانه پاستور آن را تصويرسازي کرد؛ نوع اول که به آن تحقيق پايه يا علم خالص گفته ميشود، با توجه به آنچه فيزيکدان مشهور نيلز بور در نظريه کوانتوم انجام داد، نامگذاري شد. مدل اين تحقيق بهگونهاي است که از بخشي از آن براي ايدهپردازي استفاده ميشود. معمولا تحقيق نوع اول براي دانشمندان ديگر مناسب است که بتوانند از آن در جهت اهداف کاربرديتر استفاده کنند؛ کاري که لويي پاستور با استفاده از تحقيقات پايهاي انجام داد. او از فرايند تخمير توانست باکتري را کشف کند و بعد از کشف باکتري بود که واکسيناسيون به وجود آمد و در نهايت مدل نهايي و کاربردي که فردي از نتايج دو مدل تحقيقات قبلي استفاده ميکند و از علم محصول يا خدماتي کاربردي خلق ميکند، مانند توماس اديسون که لامپ برقي را اختراع کرد. اين مدل تحقيق، راز جديدي از علم را آشکار نميکند، بلکه فقط از دانش بهدستآمده استفاده ميکند تا آن را بهصورت کاربردي در زندگي به کار گيرد. با توجه به توضيحاتي که بيان کرديم، اگر تحقيقات علمي فقط براي پيشبرد علم انجام شود، مانند آنچه مدل بور يا تحقيقات پايهاي نامگذاري کرديم، علم جايگاهي در مديريت محيط زيست نخواهد داشت و فقط بهعنوان تأمينکننده اطلاعات ميتوان به آن تکيه کرد؛ اما اگر علم براي اين موضوع که ماهيان قزلآلا چگونه نسبت به هوپروري آبشان پاسخ خواهند داد و راهحلي هم براي آن ارائه کند، ميتوان گفت بايد براي علم کاربردي نقشي در مديريت محيط زيست کنار گذاشت. مسائلي که هر روز از مديريت محيط زيست با آن مواجه هستيم، فقط به دست علم حل نخواهد شد. بايد قادر باشيم از منابع بهدرستي استفاده کنيم. مديريتمان بايد بهگونهاي باشد که به زندگي خصوصي، اعتقادات و حتي کسبوکار ديگران آسيب نرساند و دخالت محسوب نشود؛ اما از طرفي ممکن است نگاه علم با نگاهي که سياستمداران به مسئله دارند، متفاوت و حتي گاهي در تضاد باشد يا فرهنگ جامعه در آن شرايطِ بهخصوص، پذيراي آن نوع نگاه نباشد. در آن زمان چه بايد کرد؟ آيا دانشمندان بايد توضيح دهند که چرا بايد چنين کاري انجام شود و بهخاطر آن به مبارزه بپردازند؟ چهار مدل براي پاسخ به اين پرسش وجود دارد که البته به يکديگر نزديک هستند، اما بههرروي چهار مدل مختلف محسوب ميشوند. دانشمنداني که به علم خالص يا «علم بايد براي پيشرفت علم باشد» (Pure scientist) اعتقاد دارند، هيچگونه تمايلي براي استفاده از نتايج تحقيقاتشان و ربطدادنش به سياست ندارند. گروهي ديگر از دانشمندان (Science arbiter) نيز علاقهاي به درگيرشدن با سياستمداران براي وضع قوانين جديد ندارند و اعتقادشان مانند گروه اول است، با اين تفاوت که ميپذيرند تصميمگيران به توضيحات بيشتر و شفافتري از دانشمندان نياز دارند که در جلسات خود درباره آن به گفتوشنود بپردازند. گروهي از دانشمندان (Issue advocate) که خودشان نيز دغدغههاي اينچنيني دارند، علاقهمند به بحث و گفتوشنود هستند تا بتوانند علم را بهعنوان ابزاري کارآمد در دسترس تصميمگيران قرار دهند. اين گروه از دانشمندان در وضع قوانين خود نيز نقش دارند. در نهايت گروه چهارم که با نام «Honest broker» شناخته ميشوند، تمامي تلاششان بر اين است که تا جايي كه ممکن است از علم و دانشي که دارند استفاده کنند تا گزينههاي بيشتري در دسترس تصميمگيران قرار دهند. موضوعي که بايد به آن توجه کرد اين است که آنها براي هدف خاصي تلاش نميکنند و صرفا بر اين باورند که قابليتهاي علم را به راهحل تبديل کنند تا مجريان آن را بررسي کنند. آنها ميپذيرند که ممکن است تصميمگيران و مجريان لزوما هيچکدام از گزينههايي را که آنها پيشرويشان گذاشتهاند، انتخاب نکنند. به نظر ميرسد گروههای سوم و چهارم يعني issue advocate و Honest broker از نظر علمي کار علمي انجام نميدهند، اما حتي گروه Honest broker که تمامي راهحلهاي علمي را در اختيار تصميمسازان و مسئولان قرار ميدهند، در واقع میکوشند آنها را متقاعد کنند که به علم نگاهي مسئولانه داشته باشند. اما چگونه ميتوان اين کار را انجام داد؟ راهحلي ساده و کارآمد وجود دارد. بايد در موضوعي اين کار را انجام دهند که مسئولان به آن علاقه دارند و ميتوانند از آن درآمد کسب کنند. آيا هميشه اين امر امکانپذير است؟ آيا ميتوان هم حمايت و نظر تصميمسازان را جلب کرد و هم تمامي حقايق و راهحلها را ارائه داد؟ اين سياستي است که گروه issue advocate در پيش گرفتهاند که تمرکز اصليشان بر تحقيقات علمي است و از طرفي اميدوارند بتوانند تأثيرگذار باشند. در نهايت بايد گفت که مديريت محيط زيست موضوع اجتماعي و گستردهاي است و علم تنها ميتواند يکي از ابزارهاي کمککننده براي مديريت بهتر محيط زيست باشد. اما اين موضوع نبايد منجر به اين شود که نقش آن را دستکم بگيريم و از اهميت آن غافل شويم. علم اطلاعاتي فراهم ميکند که بتوانيم تصميمهاي بهتر و با آگاهي بيشتري بگيريم؛ اما اينکه چگونه بتوانيم ناآگاهان را نسبت به تمامي امکانات و بايدهاي علمي آگاه کنيم، موضوعي است که پاسخ مشخص و روشني براي آن پيدا نشده است. https://ian.umces.edu
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.