ديرينهشناسي ويروسها
ترجمه: سپنتا نوروزيان
اين روزها تقريبا همهجا صحبت از ويروس کرونا است؛ ويروسي که آمارهاي مبتلايان و تلفات آن سرخط خبرها را به خود اختصاص داده است. ولي شايد از خود پرسيده باشيد ويروس اصلا از کجا آمده است و چه فرقي با ديگر اشکال حيات بر روي زمين دارد؟ ما در اين نوشته قصد داريم مروري مختصر بر تاريخچه تکاملي ويروسها و فرضيههاي مورد مناقشه در باب خاستگاه آنها داشته باشيم.
زمين هيچوقت زير پاي آنها نلرزيد. ما نيز تا به حال اثري از آنها در سنگها نيافتيم و طبق بعضي معيارها، حتي شايد نتوان آنها را موجوداتي زنده ناميد. آنها فقط شامل مقداري پروتئين و اطلاعات ژنتيکي هستند که ميتوانند کاري کنند چند روز به عطسهکردن بيفتيد، يا شايد هم بدتر. با اين همه، آنها مدرکي بر اين مدعا هستند که حتي کوچکترين چيزها ميتوانند تأثيرات عظيمي در تاريخ حيات بر جاي بگذارند. ميخواهيم درباره سارقان کوچکي صحبت کنيم که آنها را «ويروس» ميناميم. هيچ فسيلي به مفهوم متداول از ويروسها وجود ندارد. آنها براي محفوظماندن در سنگها بيش از حد کوچک و ظريفاند؛ اما شايد بتوان گفت نوعي فسيل از ويروسها وجود دارد که درون دياناي ميزبان آلودهشده آنها محفوظ مانده است؛ ازجمله خودِ شما. اين ردپاهاي مولکولي از ويروسها ميتوانند به ما کمک کنند تا خاستگاه ويروسها را بفهميم و ببينيم چگونه همگام با ما تکامل يافتند. شايد بتوانيم به پاسخ بزرگترين پرسش در رابطه با آنها نيز برسيم؛ آيا ويروسها زندهاند؟ رمز موفقيت ويروسها در سادگي آنهاست. ويروسها عمدتا شامل قطعاتي از اطلاعات ژنتيکي مثل دياناي يا آراناي هستند که درون پوششي پروتئيني محصور شدهاند. بيشتر آنها کوچک هستند؛ چيزي در حدود 10 نانومتر، ولي بعضي ديگر فوقالعاده بزرگاند. همه ويروسها براي توليدمثل و بقا به آلودهکردن انواعي از ميزبانها متکي هستند. ما فکر ميکنيم قدمت ويروسها به اندازه خودِ حيات است؛ به اين دليل که آنها ميتوانند همه اشکال حيات مثل باکتريها، آرکيها و يوکاريوتها را آلوده کنند. از آنجايي که ويروسها بسيار سادهاند، بعضي دانشمندان گمان ميکنند آنها در کنار سلولهاي اوليه يا حتي پيش از آنها تکامل يافتهاند. اما بدون فسيلهاي واقعي، چطور ميتوانيم تاريخچه ويروسها را بررسي کنيم؟ اينجاست که علم ديرينهويروسشناسي وارد کارزار ميشود. اين علم، شاخهاي جوان در بطن علم ديرينهشناسي محسوب ميشود و خود بر پايه شاخهاي ديگر استوار است؛ يعني ژنوميک. براي يافتن سرنخهايي از ويروسهاي باستاني، دانشمندان بايد ژنوم ميزبانهايشان را مطالعه کنند. اگر به نحوه کارکرد ويروسها فکر کنيد، اين کار دانشمندان منطقي به نظر ميرسد. ويروسها بعد از آلودهکردن سلول ميزبان، به ابزارهاي توليدمثلي سلول دسترسي پيدا ميکنند. سپس آن ابزارها را در اختيار ميگيرند و براي تکثير خود استفاده ميکنند. با اين کار، سلول ميزبان مجبور ميشود ويروسهاي تازهاي بسازد. آنها نيز از سلولهاي آلودهشده خارج ميشوند و ميزبانهاي جديدي مييابند و همينطور ادامه پيدا ميکند، ولي در همه موارد رابطه ويروس و ميزبان کاملا به پايان نميرسد. بعضي وقتها، ژنوم ويروس با دياناي ميزبان ترکيب ميشود. اگر اين ترکيبشدن منجر به جهشي آسيبزا براي ميزبان نشود، آن قطعه ويروسي ميتواند تا زماني نامحدود در دياناي ميزبان باقي بماند. اگر اين اتفاق در سلول اسپرم يا تخمک رخ دهد، ژنوم ويروس ميتواند به نسل بعد منتقل شود و فرزندان ميزبان نيز آن قطعه ژنتيکي را در ژنوم خود خواهند داشت. به اين ترتيب، ژنوم ويروس به فسيل مولکولي مبدل ميشود. چنين قطعاتي از ژنوم ويروسهاي باستاني ميتواند ما را در فهم قدمت ويروسها ياري کند. چون ويروسها معمولا تغييرات خيلي سريعي دارند، ما هر سال به نوع تازهاي از آنفلوآنزا مبتلا ميشويم. سرعت جهش در ويروسها آنقدر زياد است که تنها پس از گذشت چند صد سال تقريبا اثري از ژنوم اوليه باقي نميماند؛ اما اگر دياناي ويروس با ژنوم ميزبان يکي شود، سرعت تغييراتش به اندازه سرعت تغييرات ميزبان ميشود و از آنجايي که سرعت تکثير سلولهاي ميزبان از ويروسها کمتر است، سرعت جهشيافتگي ويروسها نيز کمتر ميشود. اين به آن معني است که ژنوم ويروس تا حد زيادي محفوظ ميماند، خيلي بهتر از زماني که خود ويروس [با آن تغييرات سريعش] به تنهايي به بقا ادامه دهد. دانشمندان با کمک اين موضوع ميتوانند عمر فسيلهاي ويروسي را مشخص کنند. روش اين کار مانند روشي است که براي مطالعه تکامل ژنهاي ديگر به کار ميبرند. آنها اين کار را با کنار هم قراردادن تواليهاي مشابه از ژنوم جانداران مختلف و مقايسه آن تواليها انجام ميدهند. اگر قطعهاي از ژنوم ويروسي در دو حيوان مختلف يافت شود، ميتوان نتيجه گرفت که احتمالا هر دو آنها اين ويروس را از جد مشترکي به ارث بردهاند. اين به آن معني است که ويروس نيز عمري [حداقل] به اندازه آن جد مشترک دارد. براي مثال، سيرکوويروسها، گروهي از ويروسها هستند که علت بروز مشکلات معده در سگها شناخته ميشوند. زماني دانشمندان فکر ميکردند سيرکوويروسها کمتر از ۵۰۰ سال قدمت دارند؛ اما ردپاي اين ويروسها در ژنوم سگها، گربهها و حتي پانداها يافت شده است. پس قدمت اين ويروس بايد به زماني برگردد که آن پستانداران جد مشترکي داشتهاند؛ زماني در حدود ۶۸ ميليون سال قبل در کرتاسه پسين. اما قديميترين شواهد از ويروسها کدام است؟ در سال ۲۰۱۱ مطالعهاي براي بررسي تاريخچه گونهاي ويروس به نام براکوويروس انجام شد؛ ويروسي که مشخصا گونهاي از زنبورها را آلوده ميکند. معلوم شد اين ويروس به گروهي تعلق دارد که قدمتي به اندازه خود حشرات دارند. زماني در دوره کربونيفر، در ۳۱۰ ميليون سال قبل. پژوهشهاي ديگري هم انجام شدهاند که تاريخچه ويروسها را در جانوراني نزديکتر به گونه ما بررسي کردهاند. در مطالعهاي در سال ۲۰۰۹، دانشمندان ژني به نام سيجيآيان را در پستانداران شناسايي کردند که به دوران اوليه تکامل پستانداران، يعني بين ۱۲۵ تا ۱۸۰ ميليون سال قبل برميگشت. گمان ميشود اين ژن از يک ويروس آمده است، چون بخشهايي از آن شبيه به نوعي ويروسِ آراناي دار به نام رتروويروس است. در واقع، اين رتروويروسها ميليونها سال قبل اسپرم يا تخمکي از اجداد ما را آلوده کردند و امروز ژني که حاوي آنهاست در بدن ما وجود دارد. به عقيده دانشمندان اين ژنها کارايي خاصي در بدن ما ندارند اما به نظر ميرسد اين يکي از موارد بيشماري است که نشان ميدهد ويروسها اثراتي از خود در دياناي ما بر جاي گذاشتهاند. در واقع، تخمين زده ميشود که ۸ درصد از ژنوم انسان حاوي تواليهاي ژني برآمده از ژنوم ويروسهاست. ديرينهويروسشناسي به ما کمک ميکند تاريخ تکاملِ صدها ميليون ساله ويروسها را بررسي کنيم اما درباره منشأ پيدايش ويروسها در ميلياردها سال قبل چيزي به ما نميگويد. اکنون چند مدل براي توضيح خاستگاه ويروسها وجود دارد که در بين دانشمندان بهشدت مورد بحث و مناقشه است. يکي از اين مدلها مدل «تقدم ويروس» نام دارد. از آنجايي که ويروسها خيلي سادهتر از سلولهاي ديگرند، پس باید ابتدا تکامل يافته باشند. اين به آن معني است که ويروسها حتي از قديميترين جانداران تکسلولي هم قديميترند. آنها بازماندگانِ دورانياند که کل حيات روي زمين صرفا از واحدهاي تکثيرشونده سادهاي حاوي آراناي تشکيل شده بود که با تکاملِ حياتِ پيچيدهتر طعمه آنها ميشدند. مدل يا فرضيه ديگري هم هست به نام «فرضيه رهايي». اين فرضيه ميگويد ويروسها بعد از تکامل سلولهاي اوليه و با کمک ژنومِ آن سلولها تشکيل شدند. ژنومِ ما حاوي قطعاتي است که ميتوانند خود را از بخشي از دياناي به بخشي ديگر کپيپِيست کنند. به همين دليل، بعضي دانشمندان معتقدند اگر آن تکهها قادر بوده باشند پوششي پروتئيني براي خود بسازند، بهراحتي ميتوانستند از سلول فرار کرده و به ويروس تبديل شوند. سومين مدل به کشف غولويروسها ارتباط دارد. اولين غولويروس در سال ۲۰۰۳ يافت شد و ميميويروس نام گرفت؛ ويروسي که از ميکروبها تقليد ميکرد. اين ويروسها در مقايسه با استانداردهاي ويروسي غولپيکر محسوب ميشوند. طول بعضيهاشان به ۷۵۰ نانومتر ميرسد. اين اندازه از بعضي باکتريها هم بزرگتر است. خوشبختانه آنها فقط آميبها را آلوده ميکنند. ميميويروسها ژنهاي خيلي بيشتري از ويروسهاي معمولي درون ژنوم خود دارند، ازجمله ژنهايي براي توليد پروتئين؛ کاري که طبيعتا ويروسها نبايد قادر به انجامش باشند. اما ميميويروسها نيز براي توليدمثل به ميزبان احتياج دارند، پس آن همه ژن به چه کارِ آنها ميآيد؟ برخي دانشمندان گمان ميکنند آن ژنها بقاياي دورانياند که در آن گروهي از ويروسها بزرگتر، پيچيدهتر و بسيار شبيهتر به حيات سلولي بودهاند. اين مدل توضيح ميدهد که ويروسها زماني زندگي آزاد داشتند، سپس نوعي رابطه همزيستي را با ارگانيسمي ديگر توسعه دادند؛ رابطهاي که با گذشت زمان به رابطه انگلي تبديل شد، اتفاقي که گهگاه رخ ميدهد. ويروسها هر چقدر بيشتر به ميزبانان وابسته ميشدند، پيچيدگيهاي بيشتري را نيز از دست ميدادند. اما پژوهشهاي جديد سايه ترديد بر اين مدل که «مدل قهقرايي» نام دارد افکنده است، حداقل تا جايي که پاي ميميويروس در ميان باشد. برخي دانشمندان ميگويند آن ژنهاي اضافه در ميميويروس تنها قطعاتي تصادفي از ژنوم ميزبانها هستند که ويروس در ادوار طولاني با خود آورده است. با وجود اين مدلهاي گوناگون، سؤال اصلي همچنان پابرجاست: آيا ويروسها زندهاند؟ در ابتداي صحبت گفتيم که ديرينهويروسشناسي به ما کمک ميکند با اين پرسش روبهرو شويم. اما بههرحال مهم است که اين سؤال را از چه کسي بپرسيد. خيلي از دانشمندان ويروسها را در ناحيهاي خاکستري مخصوصِ جاندارانِ نيمهزنده قرار ميدهند. از سوي ديگر، برخي مصمماند تا در درخت حيات جايي براي ويروسها بيابند. اگر موفق شوند، ويروسها در کجاي درخت حيات جاي ميگيرند؟ براي پاسخ به اين پرسش که آيا ويروسها زندهاند يا نه، بايد به توافقي بر سر تعريف حيات دست يابيم. ميدانيم که موجود زنده ميتواند توليدمثل کند، انرژي مورد نيازش را تأمين کند، محيط داخلي بدن و سلولها را پايدار نگه دارد و در کنار بقيه موجودات قادر به تکامل باشد. اما ويروسها چطور؟ ما قبلا درباره نحوه تکامل ويروسها صحبت کرديم و ديديم که ميتوانند در زمان تکامل پيدا کنند. ولي ويروسها به تنهايي قادر به توليدمثل نيستند. آنها نميتوانند انرژي مورد نيازشان را تأمين کنند و همچنين قادر به کنترل محيط داخل سلولي نيستند. به همين دليل است که ويروسها را در ناحيه خاکستري قرار ميدهند، چون پاسخ به بعضي از پرسشها مثبت و به برخي ديگر منفي است. از اين رو، گفته ميشود با اينکه ويروسها شاخهاي اختصاصي بر روي درخت حيات ندارند ولي ميتوان آنها را مانند پيچکي تصور کرد که سرتاسر درخت حيات را در بر گرفتهاند؛ تصويري زيبا و شايد هم کمي عجيبوغريب! بههرحال، ويروسها وجود دارند. آنها در دياناي ما جا خوش کردهاند. گاهي نيز ما را بهشدت بيمار ميکنند. پس نميتوان انکار کرد که ويروسها جايگاه ويژه خود را در تصوير بزرگتري دارند که حيات بر روي زمين ميسازد. https://www.pbs.org/video/where-did-viruses-come-from-rc0f7r/
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.