سبزینگی فعال - ژاپن
عليرضا تغابني
فکر میکنم مدتی است میتوان از دوگانه جعلی معماری خودبسنده یا معماری اخلاقی فاصله گرفت، چراکه به نظر میآید این دوقطبی در فضای معماری معاصر تقلیلدهنده و ناکافی است؛ یعنی هم از لحاظ تئوریک نسبت به بسیاری از لایهها و ایدههای بینابینی یا ایدههای متفاوت، نابیناست و هم اینکه نمیتواند بسیاری از جریانها و تمرینهای عملی معتبر را در درون خود جای دهد.
با همین منطق، خواندن معماری سبز، به شکلی از معماری که صرفا مسئلهای اخلاقی و بروندیسیپلینی باشد و مسائل بنیادی معماری را به درجات دو و چندم اهمیت تقلیل دهد، هماکنون چندان دقیق به نظر نمیرسد و با این دوقطبی نمیتوان به آن پرداخت. قبلا در مقاله معماری خیر عام که در سایت اتووود منتشر شد، سعی کردم درباره معماری آراونا و پروژه المنتالش به این مضمون بپردازم که طبقهبندی این اثر به یک معماری که صرفا خیر اخلاقی دارد و تهی از ارزشهای دروندیسیپلینی معماری است، برداشتی سادهانگارانه است چراکه مفاهیم غنی هنری مثل «ناتمامی» و «قرارگیری اثر در مرز کنترلشدگی و فیالبداهگی» و همچنین «درگیرکردن مخاطب در کاملشدن اثر» از مفاهیم و ارزشهای هنرمندانه پروژه به حساب میآید. با همین دیدگاه هماکنون سبزی و سبزینگی هم در بسیاری از جریانهای مهم معاصر، به عنوان یک عنصر معماری وارد پروژه شدهاند، به عبارت دیگر عناصر سبز و زنده، نه صرفا به عنوان یک جریان اخلاقی و دوستدار محیط زیست، بلکه به عنوان عنصری زیباییشناختی و فضاساز توانسته به یک جریان درونی معماری تبدیل شود. به عبارت دیگر «سبز» توانسته از یک عنصر تزیینی، ثانویه و درجه دو که بعد از طراحی پروژه به آن اضافه میشده است، به عنصری ماهوی، بنیادی و اصلی معماری تبدیل شود؛ چیزی شبیه به سازه یا سقف یا مثل رابطه درون و بیرون، به یک مسئله استراتژیک در طراحی معماری ارتقا پیدا کند. برای مثال در معماری ژاپن، درخت عنصر فعال معماری است و مانند دیگر عناصر معماری در ژاپن مثل کف و دیوارها، قوانین کلی زبان معماری ژاپنی را میپذیرد: عموما از یک نوع گیاه در آن استفاده میشود و همانطور که ژاپنیها در انتخاب و استفاده از متریال وسواس و خست به خرج میدهند و عموما به یک نوع متریال اکتفا میکنند، سبزینگی هم از چندزبانی میپرهیزد. همچنین مفهوم نازکی و لاغری که در معماری ژاپن نقش دارد، در مورد درختها و فضای سبزش هم مشهود است گاه مانند کارهای فوجیموتو این درختهای نازک به تنهایی تشخصبخش پیکسلهای تلنبارشده روی هم هستند، گاهی هم این شکنندگی در کنار هم جنگلوارهای از ستونهای نازک در فضا میآفریند، مانند کارهای ایشیگامی، انگار که با قلمی بسیار نازک مثل نوک قلممو در مینیاتورهای ژاپنی، روی سطح سپید ترسیم شدهاند. قرارگیری درختان درون پروژه عموما از پیش اندیشیده و با وسواس انتخاب شده است مثل کلمات درون یک هایکو و عموما در تضاد با سپیدی فراگیر دیوارها و سقف قرار میگیرد که تنها رنگ موجود در فضاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.