چشمانداز ضريب آينگي در ايران
پيام غياثي . دانشآموخته علوم اجتماعي
امروزه سنجش اصولي توسعه در حوزههاي مختلف با شاخصهاي کمّي متعدد و متفاوتي انجام ميشود: درآمد سرانه، ضريب جيني، نرخ تورم، ميزان شفافيت، ميزان ماليات، اميد به زندگي، ميزان پوشش درماني، آزادي رسانهها و... . در اين ميان در يک پرداخت عام به مسئله توسعه بهويژه در حوزه اجتماعي- سياسي ميتوان به شاخصهاي کيفي (در مقابل شاخصهاي کمي) نيز متوسل شد. ضريب آينگي ميتواند شاخص کيفي جديد، کاربردي و راهگشا در بحثهاي حوزه توسعه اجتماعي-سياسي باشد. ضريب آينگي به زبان ساده و همانگونه که از عنوانش پيداست، نشانگر ميزان همپوشاني جامعه و حکومت است. به عبارتي به هر نسبت که شهروندان قادر باشند با نگاه به ارکان حکومت و سياستهايش آينهوار تصوير خود را در آن بازيابي کنند، ضريب آينگي نيز تعيين ميشود. هر چقدر ضريب آينگي بزرگتر باشد، جامعه و حکومت بيشتر آينه يکديگرند و اين همپوشاني، فارغ از ماهيت و جهتگيريهاي آن، از منظر توسعه اجتماعي- سياسي امری مقبول و پسنديده ست. به عبارت ديگر، ارزيابي ضريب آينگي در پي پاسخ به اين سؤال اساسي است: جامعه، نظام مستقر را در امتداد خود ميبيند يا در مقابل خود؟ با اين تعريف، ضريب آينگي در ايران با توجه به 40 سال فراز و فرودهاي پسِ پشت چه روندي را ميپيمايد؟ مدعاي اين نوشته، عليرغم همه اصطکاکها و تنشها در چهار دهه گذشته، درمجموع روند رو به افزايش و پيشرونده اين ضريب در سه حوزه (نهاد نمايندگي، سبک زندگي و ترکيب جمعيتي مديران) و نوسانات ممتد در دو حوزه ديگر (حاملان نمايندگي و رسانه) است. نظام اجتماعي-سياسي ايران با سازوکاري پيچيده و درهمتنيده که شامل مجموعهاي از روابط انداموار، ابزارگونه و همچنين نوعي حس غريزي براي بقاست، تا به امروز توانسته در مواجهه با تنشهاي مختلف و متعدد سياسي و اجتماعي، آنها را - هر چند گاهی با تأخير فاز و پرداخت هزينه - در ساختار خود هضم و منعکس کند؛ امري که بدون نوعي بههمپيوستگي و درامتدادبودگي جامعه و نظام حاکم و بدون حداقلي از ضريب آينگي در سطوح مختلف ناممکن به نظر ميرسد. به عبارت ديگر، جامعه ايران در نوعي ازهمگسستگي در عين بههمپيوستگي بهسر ميبرد.از طرفي، مهندسي ضريب آينگي در فرايند بالا به پايين و مصنوعي و براي مدتزمان طولاني به دليل درهمتنيدگي و جنس مناسبات اجتماعي-سياسي بسيار دور از ذهن و ناشدني است. به همين دلیل، در توضيح درامتدادبودگي نسبي جامعه ايران و حکومت، توسل به روابط انداموارِ جاري ميان بدنه جامعه و ساختار مستقر و درنتيجه نزديکي معدل فرهنگي-رفتاري طرفين بسيار راهگشاتر است: نهاد نمايندگي: انتخابات در بُعد نهادي خود سادهترين حوزه براي برآورد ضريب آينگي است. در دهه 70 شمسي، گستره انتخابات از نهادهاي معمولِ رياستجمهوري و مجلس به شوراهاي شهر و روستا و در اواخر دهه 90 به شوراياريها تسري پيدا کرده است. به عبارتي نهادهايي که آينهوار وظيفه انعکاس نبض جامعه را به ساختارهاي تصميمساز دارند، بهمرور از شاهرگها به مويرگهاي جامعه رسيدهاند و از اينرو نهاد نمايندگي ضريب آينگي آشکارا رو به افزايشي داشته است.سبک زندگي: جامعه ايران، بعد از انقلاب، تغييرات نسلي سريع و جدياي را از سر ميگذراند و يکي از نمودهاي آشکار آن در سبک زندگي است. وجهه نيمهمذهبي ساختار مستقر نيز متأثر از همين تغييرات است. ايران داراي جامعهاي است که از يکسو طبق آخرين آمارهاي سازمان ثبت احوال، حدود 60 درصد از تازهمتولدان آن اسامي کاملا مذهبي دارند (بر اساس 50 اسامي پرکاربرد دختر و پسر) و از سوي ديگر، سبکهايي از موسيقي که گوشدادن به آنها در دهه 60 امري مجرمانه تلقي ميشد، سه دهه بعد بهوفور در کنسرتهاي مجوزدار، تيتراژ فيلمها و صداوسيماي آن شنيده ميشوند؛ سبکهايي که دو دهه پيش زيرزميني محسوب ميشدند، امروز کموبيش روي زمين به گوش ميرسند. به همين منوال، نوع پوشش بازيگران زن و مرد در فيلمها و مجريان تلويزيون در انتهاي دهه 90 حتي در نوجواني متولدان دهه 60 هم تصورناپذیر بود. به عبارتي پوستاندازيهاي اجتماعي، هر چند با تأخير فاز، پرداخت هزينه يا حتي دستکاري، نهايتا در سطوح مختلف ساختار مستقر منعکساند و در حال نوعي سخت-هضمي هستند؛ انعکاسي که علاوه بر تأثير پيشرفتهاي فناوري و ارتباطي، بهواسطه توازن نيروهاي اجتماعي پايين به بالا، تعويض نسلي مديران مياني و همچنين ريزش تحولات اجتماعي در خانوادههاي مسئولان و البته عمدتا از مجراي روابط اندواموار (و البته پردستانداز) ميان بدنه جامعه و ساختار حاکم رخ داده و کموبيش در نمايی کلي به رسميت شناخته شده است. در مجموع، ضريب آينگي در حوزه سبک زندگي، با وجود تنشها، زيگزاگها و اصطکاکهاي ممتد، روندی رو به افزايش را طي کرده است. ترکيب جمعيتي مديران: ايران با وجود آنکه با افزايش متوسط سن جمعيت روبهروست، همچنان با 60 درصد جمعيت زير 35 سال و 80 درصد جمعيت زير 50 سال جامعهاي بسيار جوان به حساب ميآيد. اگر پنجره سني مديريت 30 تا 60 سالگي در نظر گرفته شود، حدود 38 درصد جامعه ايران (تقريبا 30 ميليون نفر - سرشماري سال 95) با متوسط سني 47 سال در اين بازه قرار ميگيرند. اعمال ضريب بيکاري نيز اين متوسط سني را چندان تغيير نميدهد. متوسط سنياي که با متوسط سن مديران در دستگاههاي اجرائي، 48 سال، فاصله معناداري ندارد. با توجه به برنامههاي اعلامي مبني بر تعيين سقف سني حداکثر 45 تا 50 سال براي سطوح مختلف مديريتي و هدفگذاري کاهش متوسط سني مديران در سالهاي آتي، ضريب آينگي در اين حوزه را ميتوان بالا ارزيابي کرد. حاملان نمايندگي: مسئله گستردگي و تنوع افرادي که ميتوانند وظيفه نمايندگي قشرها، طبقات و تفکرات مختلف در جامعه را بر عهده بگيرند، همچنان محل کشمکش و نابساماني است و هنوز به نقطه تعادل خود نرسيده و مناقشهاي ناتمام است. مسئله رد صلاحيتها و بهطور کلي محذوفان انتخابات همچنان کموبيش در تمامي انتخاباتها (مجلس و رياستجمهوري) بحثبرانگيز و مناقشهآفرين است و همين واقعيت، مستقل از استدلالات طرفين، نشان از تنشي ساماننيافته دارد. به عبارت ديگر بخشهايي از جامعه ايران با نگاه به ليست نامزدها قادر به بازيابي تصوير خود در آينه انتخابات نيستند و نامزدهاي پيشرو را امتداد طبيعي خود نميبينند. همين امر ضريب آينگي در اين حوزه را دچار نوسانات جدي کرده است.رسانه: صداوسيما بهعنوان اصليترين رسانهاي که توسط ساختار سياسي مستقر اداره ميشود، يکي از بهترين بسترها براي بررسي ضريب آينگي است. اين سازمان با حدود 20 شبکه سراسري و حدود 30 شبکه استاني فراگيري بسيار بالايي دارد و همانگونه که بخشی از آن در موضوع «سبک زندگي» اشاره شد، در «فرم و ساختار» چندان از بدنه اجتماعي دور نيست و مرتب سعي در بهروزرساني خود دارد. در سالهاي اخير نيز با معرفي مسابقات تلويزيوني مهيج و جوانپسند، برنامههاي شاد و گفتوگوهاي دو يا چند نفره با حضور جوانان گامهاي بلندي در راستاي انعکاس وجه جوان جامعه ايران در رسانه برداشته است؛ اين وضعيت در نظرسنجي مرکز تحقيقات صداوسيما در ديماه 98 نيز نمايان است: تقريبا تمامي برنامههاي پرمخاطب صداوسيما متعلق به شبکه نسيم و شبکه سه با محتواي سرگرمي و تفريحي هستند و اکثرا نيز افزايش مخاطبِ دستکم چنددرصدي نسبت به سال گذشته تجربه کردهاند.باوجوداين درباره «محتواي اجتماعي-سياسي» وضع به گونه ديگري است. طبق نظرسنجي مرکز افکارسنجي دانشجويان ايران (ايسپا) در پاييز 97، حدود 55 درصد از جامعه ايران اخبار صداوسيما را قابل اعتماد نميدانند و به عبارت درستتر با ايستادن در مقابل آينه اخبار اين سازمان تصويري از خود در آن بازنمييابند. اين عدم انعکاس که گاه بهصورت عدم پوشش برخي اتفاقات و گاه تنها با پوشش تکروايتها از اتفاقات رخ ميدهد، بهسختي اجازه ترسيم تصويري تماموکمال از چهره ايران ميدهد. همين عدم ريزش تمامقد تبوتابهاي اجتماعي-سياسي که در همه جوامع متکثر معمول و طبيعي هستند، در قاب صداوسيما ضريب آينگي در حوزه رسانه را دچار نوسانات جدي کرده است. در مجموع به نظر ميرسد در ارزيابي توسعه اجتماعي- سياسي در ايران از دريچه ضريب آينگي، حوزه حاملان نمايندگي و رسانه تعيينکنندهترين حوزهها براي ترسيم چشمانداز ضريب آينگي در آينده نظام سياسي مستقر هستند. عدم ترميم ضريب آينگي در اين دو حوزه، محذوفين را وادار ميکند از طرق ديگر اين عدم انعکاس و منقطعبودگي را جبران کنند که بعضا بهصورت سرريز شدن در حضورهاي خياباني، و اقبال به رسانههاي برونمرزي نمايان ميشود. اصلاح ضريب آينگي در دو حوزه حاملان نمايندگي و رسانه نهتنها بههمپيوستگي بدنه اجتماعي و ساختار حکومتي را بهبود ميبخشد و از آينه جامعه-حکومت غبارروبي ميکند بلکه از بار شدن اين نقايص بر حوزههاي ديگر و ايجاد اصطکاکها و رودرروييهاي غيرضروري نيز خواهد کاست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.