ژئوپارک قشم، قرباني پرورش ميگو
محمدمهدي گوهري: در بسياري از کشورهاي دنيا همه افتخار و دارايي، ميراث تاريخي، فرهنگي و طبيعي از جنس آثار باستاني و پارکهاي ملي و ژئوپارکهاي ثبتشده در فهرست ميراث جهاني يونسکو است. ايران ما نيز از اين لحاظ در زمره کشورهاي سرآمد در جهان است. ژئوپارک کمنظير قشم يکي از معدود ژئوپارکهاي جهاني است که فقط ايران و 40 کشور دنيا چيزي مشابه آن را دارند. داراييهايي از اين دست در صورت مديريت و شناساندن درست، تضمينکننده هميشگي درآمد و رونق و توسعه پايدار براي کشور و جوامع محلي اطراف آن است. چه آنکه گردشگراني از سراسر دنيا مشتاق ديدن چنين جذابيتهايي هستند. با اين حال به نظر ميرسد اهمال و کوتاهي در زمينه حفاظت از اين داراييهاي ارزشمند و هميشگي در ايران تمامي ندارد و برخي مسئولان به هواي کسب درآمدهاي مقطعي و پايانپذير مايل به قربانيکردن ارزشهاي بزرگتر هستند. ماجراي اعطاي مجوز براي يک مزرعه پرورش ميگو در نزديکي يکي از مهمترين بخشهاي ژئوپارک قشم، يعني غار نمکي کمنظير اين جزيره مدتي است دوستداران محيطزيست و گردشگري ايران را نگران کرده است. صنعت گردشگري در ايران و جهان صنعتي در حال پيشرفت است. کشورها در تلاش هستند تا در رقابت با يکديگر گردشگر بيشتري را به کشور خود جذب کنند. گردشگري را صنعتي سبز مينامند که در ميان صنايع پولساز جهان در حال جابازکردن براي خود است. کشورها نيز از روشهاي مختلفي براي جذب گردشگر استفاده ميکنند، يکي از آنها جذب گردشگر براي ديدن جاذبههاي طبيعي کشورشان است. با توسعه پايدار گردشگري علاوهبر ايجاد چرخه اقتصادي سبب حفظ جاذبههاي طبيعي ارزشمند نيز ميتوان شد. در اين ميان ايران داراي مواهب طبيعي فراواني است که با مديريت درست آنها ميتوانيم زمينه توسعه گردشگري و کسب درآمد از آنها را ايجاد کنيم. اما به نظر هنوز درک درستي از اين صنعت در برخي از بدنههاي مديريتي جامعه وجود ندارد و کماکان قدرت اين صنعت ناديده گرفته ميشود و براي بهبود معيشت به روشهاي ناپايداري دست زده ميشود که سرمايههاي ارزشمند طبيعي را نابود ميکند. ژئوپارکها مناطقي با جاذبههاي زمينشناسي منحصربهفرد و ارزشمند هستند که هم به لحاظ گردشگري مشهود و محبوباند و هم براي تحقيقات زمينشناسي و توسعه شاخهاي از گردشگري به نام زمينگردشگري گزينههايي جذاب محسوب ميشوند. ژئوپارک قشم که در فهرست ميراث طبيعي يونسکو نيز به ثبت رسيده است، اين روزها با طرح در حال احداث مزرعه پرورش ميگو که هدف آن توسعه اشتغال براي اهالي جزيره قشم عنوان شده، در خطر احتمال خروج از فهرست يونسکو قرار گرفته است. در اين گزارش به بررسي اين اتفاق ميپردازيم. نحوه واگذاري زمين مديرکل دفتر استعداديابي و بهرهبرداري منابع طبيعي سازمان جنگلها از چگونگي اختصاص زمين به چنين طرحهايي گفته و درباره اختصاص 12 هزار مترمربع زمين در جزاير جنوب براي احداث مزرعه پرورش ماهي و ميگو به ايسنا گفته است: منابع طبيعي محدوديتهاي مشخصي براي تخصيص زمين دارد که اين قسمت جزء هيچکدام از محدوديتها براي واگذاري نبود. محمدرضا همتي گفت: عمليات پرورش ميگو در کنار اراضي پست دريا انجام ميشود و اين عمليات بهگونهاي نيست که نياز به ساختوساز وسيع داشته باشد. او با اعلام اينکه عمليات پرورش ميگو پيش از اين نيز بهصورت محدود در استانهاي گلستان و خوزستان انجام شده بود، گفت: در بندرعباس نيز در سالهاي اخير زميني براي پرورش ميگو تخصيص داده شده است. براي واگذاري اراضي، سازمان امور اراضي از دستگاههاي مختلف ازجمله منابع طبيعي استعلام ميکند و دستگاهها با توجه به محدوديتها و ممنوعيتهايي که دارند ميتوانند با واگذاري اراضي موافقت يا مخالفت کنند. طرح بحثبرانگيز عليرضا اورنگي، رئيس سازمان امور اراضي کشور نيز درباره جنجالهاي ايجادشده درخصوص اختصاص زمينهاي بخشي از ژئوپارک قشم به مزرعه پرورش ميگو اعلام کرد که هيئتي متشکل از چندين نهاد مربوطه در حال تدقيق مزارع ميگو با نقشه مصوب يونسکو هستند که نتيجه آن در روزهاي آينده اعلام ميشود. به گفته او، توافق شده است که اگر بخشي از اين زمينها در محدوده ژئوپارک قشم قرار گرفته باشد، جابهجا شوند. عليرضا اورنگي درباره سابقه اختصاص زمينهاي قشم به طرحهاي جهاد کشاورزي به ايسنا گفت: تا قبل از قانون برنامه ششم توسعه، جهاد کشاورزي استان هرمزگان واگذاريهايي را در منطقه قشم براي طرح توسعه مزارع پرورش ميگو فقط به خود ساکنان محل در منطقه قشم اختصاص داد و به هيچيک از سرمايهگذاران يا حتي اهالي بندرعباس نيز واگذاري صورت نگرفت. همچنين به موازات آن، سازمان مسئول منطقه آزاد قشم هم برخي از اراضي اين منطقه را به تعدادي سرمايهگذار ديگر براي مزارع پرورش ميگو واگذار کرد. او تأکيد کرد: اخيرا مطرح شد بخشي از اين اراضي واگذارشده توسط جهاد کشاورزي در محدوده ژئوپارک قشم بوده و اين منطقه در فهرست ژئوپارکهاي يونسکو قرار گرفته و احداث مزارع ميگو باعث تخريب اين بخشها شده است. با طرح اين موضوع چند روز پيش هيئتي متشکل از چندين نفر از وزارت جهاد کشاورزي، سازمانهاي مسئول منطقه و وزارت ميراث فرهنگي و گردشگري در منطقه حاضر شدند و در حال تدقيق واگذاريهاي مزارع ميگو با نقشه مصوب يونسکو هستند تا اگر بخشي از اين زمينها در محدوده ژئوپارک قشم باشد، جابهجا شوند. اورنگي با بيان اينکه گفته ميشود واگذاريها بدون ملاحظه زيستمحيطي و منطقه ژئوپارک انجام شده است، افزود: هر اقدامي که وزارت جهاد کشاورزي استان در اين راستا انجام داده است با استعلام از محيط زيست و ميراث فرهنگي استان بوده و با اخذ نظر مثبت آنها اتفاق افتاده است. اينکه هماکنون سازمان محيط زيست مجوزهای استان را براي مزارع پرورش ميگو قبول ندارد، به محيط زيست و ميراث فرهنگي استان هرمزگان مرتبط است. وي در پاسخ به اين سؤال که وزارت جهاد کشاورزي از چه سالي آغاز به واگذاري زمينهاي منطقه قشم کرده است، گفت: بخشي از اين زمينها در سالهاي ۱۳۹۵، ۱۳۹۶ و بخشي ديگر هم در سالهاي ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ واگذار شده است. رئيس سازمان امور اراضي کشور با بيان اينکه در صورت جابهجايي اين اراضي به مناطق ديگر هزينه آن برعهده وزارت جهاد کشاورزي نيست، گفت: در قراردادها پيشبيني کرديم که به هر دليلي اگر حين عمليات سابقهاي از ميراث تاريخي پيدا شد يا طرح عمراني عمومي دولت وجود داشت، بدون هيچ اعتراضي بايد عرصه به ميزاني که واگذار شده، به دولت بازگردانده شود. در گفتوگويي که ما با تعدادي از مردم بومي غرب جزيره قشم داشتیم، نظر برخي را در مورد طرح مذکور در آن منطقه جويا شديم. يکي از بوميان ساکن روستاي دولاب دراينباره گفت: متأسفانه دورتادور دهستان دولاب را اراضي پرورش ميگو قرق کردهاند که منظره ساحلي و چشمانداز زيباي دهستان را از بين بردهاند. بومي ديگري بيان کرد: يکي از دلايل واگذاري زمينها با مساحتهاي زياد اين است که بهخاطر سنتيبودن روش پرورش ميگو و ورود آب شور دريا به مزارع داخل خشکي و نفوذ نمک در خاک، کيفيت خاک به مرور کاهش مييابد و بعد از مدتي زمين امکان پرورش نخواهد داشت و بايد به سراغ زميني ديگر رفت؛ يعني چندسال ديگر زمينهايي خواهد ماند که هيچچيز در داخلش رشد نخواهد کرد. يکي ديگر از اهالي جزيره که داراي اقامتگاه بومگردي است نيز ميگويد: شايد در دهههاي آينده، گردشگري رونق خاصي در منطقه بگيرد، ولي با هجوم حداکثري به پرورش ميگو که مقطعي است، چشمانداز گردشگري غرب جزيره به مخاطره افتاده است. توسعه پايدار و ژئوپارک سعيد عباباف، کارشناس گردشگري، در گفتوگو با «شرق» در مورد توسعه گردشگري در ژئوپارک قشم بيان کرد: در دنيا ۱۴۷ ژئوپارک در ۴۱ کشور وجود دارند که ثبت جهاني يونسکو هستند. در يک ژئوپارک زنجيرهاي از کسبوکارها در يک مقصد ايجاد ميشود؛ مقصدي که معمولا شامل جوامع محلي هستند که به لحاظ معيشتي در وضعيت نسبتا ضعيفي هستند. اين جوامع نياز به حمايت دارند که گردشگري، مخصوصا در حالت پايدار ميتواند معيشتي پايدار نيز براي آنها ايجاد کند. ايجاد معيشت پايدار از طريق گردشگري براي جوامع محلي ساکن در ژئوپارکها امکان تأمين نيازهاي اوليه و افزايش سطح رفاه را براي اين جوامع فراهم ميکند. در مورد مقصدي مانند قشم، جوامع محلي در ناحيه مرزي قرار دارند و از لحاظ معيشتي خود را با کشورهاي حاشيه خليج فارس مقايسه ميکنند. توسعه اقتصادي حاصل از گردشگري ميتواند معيشتي بهتر براي مردم قشم رقم بزند. حضور گردشگر در ژئوپارک قشم يک زنجيره تأمين را ايجاد ميکند؛ بهطورمثال گردشگر نياز به حملونقل، اسکان، خوراک و... خواهد داشت که اين نيازها ميتواند توسط مردم بومي تأمين شود. اين اتفاق نيازمند سرمايهگذاري است تا منابع گردشگري موجود در قشم تبديل به يک جاذبه گردشگري شوند تا نقش خود را در بهبود معيشت مردم بومي ايفا کنند. زماني که گردشگري توسعه يابد، به واسطه آن زيرساختها نيز توسعه خواهند يافت که منجر به افزايش فرصت اشتغال براي بوميان خواهد شد؛ بهطورمثال راهاندازي اقامتگاههاي بومگردي و هتلها ميتواند اشتغال مستقيم و غيرمستقيم زيادي ايجاد کند. از طرف ديگر در قشم مراسمهای محلي وجود دارد که توانايي جذب گردشگر را دارند. حضور افرادي بهعنوان تسهيلگر در کنار مردم محلي ميتواند زمينه تبديلشدن اين مراسمات به يک جاذبه گردشگري را تسريع کند. اين موارد را ميتوان در مراسمات شادي، عزا و حتي خوراک مردم قشم يافت. اين اتفاق علاوهبر جذب گردشگر و ايجاد معيشت، ميتواند به حفظ فرهنگهاي ناملموس و ارزشمند مردم قشم کمک شاياني کند و باعث حفظ و ضبط دانشها و ميراثي که در سينه پدران و مادران اين منطقه ثبت شده است و بهيادگارماندن آنها براي نسلهاي آينده شود». عباباف در مورد طرح بحثبرانگيز احداث مزرعه پرورش ميگو در نزديکي غار نمکي قشم افزود: «توسعه گردشگري پايدار در قشم ميتواند علاوهبر جلوگيري از مهاجرت باعث ايجاد مهاجرت معکوس مردم بومي شود. اين اتفاقات ميتواند جايگزيني مناسب و پايدار براي طرحهايي مانند طرح ايجاد مزرعه پرورش ميگو در نزديکي غار نمکي قشم باشد. طرح ايجاد مزارع پرورش ميگو در نزديکي غار نمکي متأسفانه به شکلي که در حال انجام است، طرحي پايدار و مدرن نيست و روشهاي نويني براي آن در دنيا وجود دارد. متأسفانه اين پروژه در کنار يکي از مناطق ارزشمند ژئوپارک قشم در حال انجام است؛ در کنار غاري که يکي از بزرگترين غارهاي نمکي جهان است. از سوي کارشناسان اخطارهايي در مورد آسيب به اين غار ارزشمند در صورت راهاندازي اين سايت پرورش ميگو داده شده است. اين غار ميتواند يک مقصد عالي براي گردشگري باشد. اين طرح ميتواند يک سرمايه عظيم را در معرض خطر قرار دهد. در مورد اهميت ژئوپارک قشم ميتوان به ثبتشدن آن در ميراث جهاني يونسکو اشاره کرد که آثار طبيعي ارزشمند را به جهانيان معرفي ميکند تا ارزش آنها درک شده و همگان در حفظ آنها تلاش کنند. اجرا طرح پرورش ميگو در ژئوپارک قشم ميتواند باعث خروج ژئوپارک قشم از فهرست يونسکو شود. درحاليکه با نگاهي بلندمدت، احداث اين مزرعه پرورش ميگو باعث نابودکردن صنعت گردشگري در جزيره قشم ميشود و ميتوان گفت اجراي طرح ميگو در بلندمدت ضرري بيشتر از سود آن براي مردم و جزيره خواهد داشت».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.