گفتوگو با کيومرث هارپا، نقاش
هنر پژواکي بدون صداست
فرانک آرتا
کیومرث هارپا از نسل نقاشانی است که با «هنر» تجارت نمیکند. او به مدت 40 سال با غوطهورشدن در دنیای نقاشی، ریاضت کشید، کنج عزلت گزید تا زیستجهان خود را با طعم هنر همنوا کند. برای او «نقاشی» صرفا ابزار بیان احساسات نیست، بلکه سعی کرده تا با درهمتنیدگی زندگی و نقاشی به بیان ویژهای دست یابد. اغلب نقاشیهای او سلف پرترههایی هستند از دغدغهها و جهان فکریاش. زنان و مردان نقاشیهایش در حقیقت خود او هستند تا بهجای اینکه انگشت اتهام و قضاوت را به سمت دیگران نشانه بگیرد، خود را به محاکمه بکشد. گاهی هم با خود همدردی میکند و در حقیقت او هنرمندی است که جهان درون خود را در نقاشیهایش متجلی میکند. به بهانه برپایی نمایشگاه «تراژدی من، کمدی من» در گالری ساربان با او گفتوگو کردیم که میخوانید.
با توجه به وسواسي که در برپايي نمايشگاه داريد، چرا براي دومينبار نمايشگاه انفرادي خود را در بازه زماني کوتاه در «گالري ساربان» برگزار کرديد؟ چون هيچ گالرياي را نميشناختم و به هيچ گالرياي هم اعتماد ندارم! «گالري ساربان» سال گذشته اولين گالرياي بود که کارهاي من را به نمايش گذاشت و برنامههاي خوبي هم داشتند. ميتوان گفت به نوعي شما را کشف کردند! شايد هم يکجورهايي گنج پنهاني بوديد که سالها نميخواستيد در معرض ديد قرار بگيرید؟ واقعا اينطور نيست! سراغ من که آمدند گفتم قصدم برگزاري نمايشگاه نيست. فقط به پول احتياج داشتم و ميخواستم کتابهاي نشنال جئوگرافيام را بفروشم. به حسن حامدي، سردبير نشريه تنديس که در سال 1370 دانشجوي من بود، زنگ زدم و گفتم از ميان دوستانت کسي را ميشناسي که به کتاب نشنال جئوگرافي نياز داشته باشد. من از 1958 تا 2000 کتابهاي نشنال جئوگرافي را جمعآوري کرده بودم. آنها قيمتي هم بودند و ميدانستم 20، 30 ميليون تومان دستم را ميگيرد و با پولش ميتوانم رنگ بخرم. حسن حامدي تا ديد، گفت چرا اين کار را بکنيم. هفته بعد با آقاي باغبان، مدير هنري گالري ساربان به منزلم آمدند. بعد هم در اين مدت شاهد بودم که براي معرفي من تلاش خوبي داشتند. در اين يک سال- از سال 1397 تا امروز- هم زمينهاي براي شناختن گالري ديگري نداشتم، به همين دليل با آنها دوباره همکاري کردم. از اين بهبعد هم با گالري ساربان همکاري خواهم کرد. شما سالها اجازه نداديد آثارتان با اين کيفيت بالا به نمايش درآيد. چرا ؟ اعتقاد دارم نبايد «تجربه» هايم را به نمايش بگذارم، بلکه بايد «يافته» هايم به نمايش درآيند! تفاوت اين دو در چيست؟ تفاوت زيادي دارند! معتقدم در نقاشي بايد به همزماني برسي تا بتواني اثري را خلق کني؛ يعني خود تو، دانش تو، آبوهوا، تربيت، رگ و پي و مجموعه زيادي از عناصر در کنار هم جمع شوند تا يک اثر هنري شکل بگيرد. تا اين هماهنگي به وجود نيايد فکر نميکنم در حال خلق چيزي هستم، بلکه فکر ميکنم در حال تجربه هستم. «خلق» براي من زماني حاصل ميشود که احساس کنم اين «وحدت» در من به وجود آمده و هماهنگ شده که از اول تا آخر کار بدون اينکه متوجه آن شوم، حواسم به کار باشد. اگر بعد از 40 سال نمايشگاهي برگزار نکردهام دليلش اين است که هيچوقت اين حس در من به وجود نيامده بود! البته نظر لطف شماست که به نظرتان کارهاي من خوب هستند، امااز روز اول کار هيچکس که خوب نيست. 40 سال طول کشيد تا به اين باور برسم که ميتوانم پاي کارهايم بايستم. اين بخشي از شخصيت شماست که بسيار حساس هستيد و نسبت به اتفاقات کوچکي که ممکن است ما از کنارشان به راحتي رد شويم بيتفاوت نيستيد. با اين نگاه آيا بهتر نبود اين حجم از تنهايي را با بهاشتراکگذاشتن کارهايتان تحملپذير ميکرديد؟ تحليل من اين است که شما همچنان دردمند هستيد، اما تنهايي زيادي کشيدهايد. آيا در حق خود جفا نکردهايد؟ چرا بايد همه لحظات زندگيام درست باشد؟ چون وقتي امثال شما در فضاي هنري ايران غايب ميشوند، خيلي از نابلدان راحتتر جولان ميدهند؛ بهطورمثال نقاشي که فقط دو سال کار کرده و دوتا نمايشگاه گذاشته، کلي در باب هنرمندبودن خود اظهار فضل ميکند و هنرش را در حد پيکاسو ميداند! من بهشخصه عقب نکشيدهام. شايد تعجب کنيد! اما به نظرم خودخواهترين موجود روي زمين هستم. چون اينقدر در تنهايي بهسر بردم و هميشه حواسم به خودم بوده تا ببينم ته صداقت با خود کجاست! براي مزهمزهکردنش 40 سال شبها و روزهايم را صرف کردهام، درحاليکه مثل خيليها ميتوانستم به دنبال مسائل مختلف زندگي باشم، اما واقعا خودم را قلعوقمع کردم تا ببينم ته آن قصه صداقت چيست. درست است که الان بخش زيادي از نقاشيهاي من «تعهد اجتماعي» است و باور دارم که هنر يعني تعهد. اما اينکه نمايشگاه نگذاشتم، معنياش غيرمتعهدبودن من نيست! در کشور ما به دليل شکل سياستها راههاي اثرگذاري متفاوت است. من به دليل آگاهي نسبت به اين مسائل، متوجه شدم بايد روشم متفاوت باشد. اگر همکاران و جامعه هنرياي داشتيم که ميتوانستيم با هم اين پيوندها را برقرار کنيم، قطعا راههاي بهتري ميشد پيدا کرد که يکجور چنبره بزنيم و جامعهمان را روشن کنيم که بدانند هنرمند يعني چه. دلم ميخواهد به شما بگويم اگر من خودم را هنرمند بدانم و زندگيام را برايتان تعريف کنم شايد بهتر متوجه شويد نقاشيهايم از کجا بيرون آمده. اگر نمايشگاه نگذاشتهام، خودم را معرفي نکردهام و گالري ميخواهد روي کارهاي من قيمتگذاري کند و نميدانند چه قيمتي بگذارند. من براي قيمت نمايشگاه نگذاشتهام. من در نمايشگاه شرکت کردهام چون يافتههايم را به دست آوردهام. اگر ميخواستم، ميتوانستم سالي سهبار تا 60 سال نمايشگاه برگزار کنم. من به عنوان يک روزنامهنگار ديدهام آثار شما بالغ بر 11 هزار عدد است.خب، اين حيرتانگيز است. ميتوانم بگويم شما جنون نقاشيکشيدن داريد! واقعا. من بيمار نقاشيکشيدن هستم. همين که ميگوييد دنبال قيمتگذاري روي کارهايم نيستم يعني ضد سيستم رايج کار ميکنيد. تا کجا ميخواهيد بهايش را بپردازيد؟ 40 سال بهايش را پرداختهام. شما روزهايي را پشت سر گذاشتيد که حتي پول کافي براي غذاخوردن و خريدن بوم و کاغذ براي نقاشيکردن نداشتيد. گاهي حتي روي کارتن نقاشي کرديد. چگونه ميخواهيد ادامه دهيد؟ خب، در اين دو نمايشگاه آنقدر استقبال خوب بود که من در اين دو نمايشگاه به اندازه همه سالهاي غيبتم نتيجه گرفتهام. پس اميدوار هستيد؟ معلوم است. اگر جامعهام را طرد کردم به اين دليل بود که بايد سالم ميماندم و درگير خيلي چيزها نميشدم تا ببينم تهِ من کجاست. شايد من بيمارِ خودم هستم. من قبل از راضيکردن مخاطب، بايد خودم از نقاشيام خوشم بيايد. شايد 40 سال تنهايي من را از مردم دور کرد. اما آنقدر خودم را در خودم حاضر کردم که ميتوانم زودتر از ديگران خودم را سلاخي کنم. چون بيشتر از ديگران خودم را ميشناسم. مثلا در آن نقاشي که مردي به صليب کشيده شده، گويي خودتان را به صليب کشيدهايد يا زنان انگار نيمه ديگر وجود شمايند؛ مثل يين و يانگ. واقعا همينطور است. چقدر قشنگ اشاره کرديد. چگونه به اين نگرش رسيدهايد؟ وقتي شما تصميمي ميگيريد يک لحظه است. اما وقتي تقسيم به لحظه ميشود و 40 سال طول ميکشد، چند هزار ثانيه و دقيقه باقي ميماند. تو بايد در همه اين دقايق آنقدر بر تصميمت آگاه ميبودي که بتواني راهت را درست بروي. اين تصميم که من مثل کسي نباشم و فقط مثل خودم باشم، راهي بود که نميشناختم و فقط با اعتماد به خود آن را طي کردم و هر راهي که ديدم ديگران ميروند را نرفتم. کافي بود موضوعی به ذهنم بيايد و يک ساعت را اشغال کند. پس در اين 40سال، 10 سال را الکي از دست دادم. ديواري دور خودم چيدم که ببينم همه سلولهاي بدنم چه دريافتي دارند؛ مثل بچهاي که در ناکجاآباد قرار دارد و با طبيعت محيطش بزرگ ميشود. طبيعت آنقدر قادر است که سالها عليرغم قلعوقمعکردن خودم به من کمک کند همان جايي بايستم که اگر همراه جمعيت حرکت ميکردم جامعهاي داشتيم که هنرمندانش ميتوانستند با هم در ارتباط باشند. هيچ حرکت اجتماعي ما براي درک بهتر هنر کلاس درس نيست. فقط لباس و نمايش است که ميگويند ما کجا هستيم. نگاهها به هم خموده و خوابآلود است که انگار در ظاهر از درک عميقتر صحبت ميکند. من اينها را باور ندارم. نميگويم حتما بايد در گداخانهها و خيابانها گشت اما کف خيابان برايم مصداقی درست است. هم ماشين چند هزارميلياردي و هم پاي پياده از کف خيابان رد ميشوند. کف خيابان براي من از اين جهت ملاک است که ببينيد چه چيزي ماندگار است. شما که به عنوان خبرنگار از من سؤال ميکنيد، کجا هستيد؟ من به عنوان نقاش از شما ميپرسم در اين 40 سال چرا شما دنبال من نگشتيد؟ چرا جامعه دنبال من نميگردد. من نقاش هستم و کارم را کردهام. شما بايد درباره من و کارم حرف بزنيد. اگر قرار بود بنويسم يا بگويم که خبرنگار ميشدم. پس من نبايد جاي شما باشم. شما بايد به من بگوييد مردم کجا هستند. همين نمايشگاه سال قبل که در شب اول افتتاحيه همه کارها فروش رفت، سه ماه گذشتهاش نتوانستم به جز نان، سيبزميني و تخممرغ به بچههايم چيزي بدهم. در اين يک سال چه کسي دنبال من آمد که ببيند مشکل من حل شده يا نه. هنوز هم مستأجر هستم و ماشين ندارم. هنوز هم به بچههايم ميگويم اگر اين بار نقاشيهايم را بفروشم، پولش را به شما ميدهم. اگر مثل ديگران خودم را لو ندادهام، چون حرفي براي گفتن نداشتهام. من نقاش هستم و ميخواهم کار خودم را بکنم. هنر چيست؟ به نظرم هنر يکجور درک از مسئله است که انگار کلام قاصر از گفتنش است که تبديل به «آه» ميشود. اگر از من بپرسيد هنر چيست، به نظرم يک «هيچي» است که در آن «همه» چيز هست. يک «هيچي» است که ميتواني خودت را خيلي قشنگ در آن پيدا کني بدون اينکه با کسي درددل کرده باشي. بدون اينکه کسي بتواند دست تو را بخواند و حتي به تو نزديک شود، ميتواند بفهمد کجاي قصهاي و خودش کجا قرار گرفته است. از نظر من، هنر آينهای است که فقط تصوير تو را ندارد. پژواکي بدون صدا است. انگار شيئي بدون ضربه و فرم و وزن است. اگر بخواهي به هنر معني زيباييشناسي و رنگ و فرم بدهي، ميگويي موسيقي و نقاشي. اما شايد هنر يکجور در ذات بشر معاني خاص خودش را دارد و ما دنبال هنر به شکل ديگري هستيم که بازتابي از يک اثر باشد. به نظرم هنر فقط چيزي نيست که در دست يا ساز يا در بدن من است که برقصم يا بازي کنم. به نظرم هنر کل زندگي است و بخشي که تو دنبالش ميروي، سهمت است که از آن قسمت جدايش ميکني. شما از شاگردان محمدابراهيم جعفري، مهدي حسيني و بهمن بروجردي بوديد... و حتي فرشيد ملکي، ايرج زند، دکتر حميدي. شايد همه. اينها تعارف و شوخي هم نيست. از آنها چه چيزي ياد گرفتهايد؟ من همين الان همه حقيقت را نميگويم. به دليل شخصيت بزرگان نقاشيمان خيلي از دريافتهايي را که داشتهام، نميگويم؛ چون نه حق دارم و نه خودشان هستند و ميتوانند دفاع کنند. اگر هم بگويم، نظر شخصي است. پس از اين به بعد درباره نقاشيهايی که بر من اثر گذاشتهاند، هرچه بگویم تقريبا دروغ و تعارف است. از محمدابراهيم جعفري خيلي چيزها گرفتم؛ اما اصلا نقاشي را ياد نگرفتم. از خيليها ياد گرفتم خيلي چيزها نباشم. استادان من همه افراد صادق و باسوادي بودند؛ اما جالب است چيزي که من ميخواستم، در هيچکدامشان نبود! منظورم سوادشان نيست که اصلا به گردشان هم نميرسيدم و نه در صداقتشان که اصلا آنها را نميفهميدم و چون در هيچکس نبود، دنبالش گشتم و چون متوجه شدم بايد در انزواي شخصي صددرصد باشم، اين کار را کردم. نميگويم دريافتهايم درست است. شما ميگوييد نقاشيهايم خوب است. من فقط ميدانم اينها نقاشي من است و نتيجه هم اين قصههاست. با ديدن اين کارها گاهي احساس ميکنم ترسهاي درونتان به هيولاهايي مثل گرگ، زنبور يا مگس تبديل شده اند. اصلا ترس نيست. اينها همذاتپنداري است. چطور؟ من 500 حيوان گِلي کار کردهام. همه اينها خود من هستند. به قول «فرناندو پِسوآ»، چون من شخص سوم حادثه هستم، تو را ميبينم، مشکلي را که داري، ميبينم و بعد خودم را جاي شما ميگذارم و قياس ميکنم؛ بههميندليل هميشه بين سه نفر در گردش هستم. چرا شکل دستها در نقاشيها اينطور است؟ دستها براي من خيلي مهماند؛ چون بازوي عملي و اجرائي قصه هستند و خيلي زير ذرهبيناند. دست سفيد کم دارم؛ چون دست بدون گناه کم است. پس معني دستهاي سياه چيست؟ «سياه» در نقاشيهاي من دهها معني دارد. من نور کارهايم را از سياه ميگيرم. من نقاشيام را با سياه شروع ميکنم. بههميندليل «سياه» رنگ تيرهاي نيست که نميدانم قصهاش چيست. رنگ سياه براي من عريانترين رنگي است که حقيقت من است که به محض اينکه روي بوم ميگذارم، همه چيز براي من زنده ميشود. اصلا نميتوانم روي سفيدي بوم کار کنم. از 10 ميليون تومان رنگ، چهار ميليون آن متعلق به رنگ سياه است؛ چون کار را با سياه شروع ميکنم. وقتي ميگويم نقاشي را با زندگيام شروع ميکنم، هميشه نقاشي را از ديروز شروع کردهام و هيچوقت براي من فردا نقاشي نيست. هميشه براي فردا آماده هستم، براي يک نقاشي ديگر؛ چراکه از امروز آمادهاش ميکنم. نميدانم فرداي نقاشيام چيست. هميشه نقاشيام را روز گذشته ديدهام. فردايش براي من همان اتفاقي است که الان ميبينم. شب گذشته شش کار کردهام و الان ديگر به آنها نگاه نميکنم. شايد شش کار در يک روز عجيب باشد؛ اما الان منتظر هستم صحبتم با شما تمام شود و زودتر به خانه برسم و کارم را شروع کنم. چشمهاي زنان انعكاس درد و غم در وجودشان است. کمتر زني را ميبينم که خوشحال باشد. چرا؟ يک روز خانمي که از خارج از کشور آمده بود، به من گفت کارهايتان را ديدهام و ميخواهم بگويم من سالهاست دنبال موضوعات زنان هستم؛ اما نگاه شما به زنان، چيزهايي است که ما زنان به خودمان داريم و بايد برگرديم و به گذشته نگاه کنيم. اين گفته براي من جالب بود. زندگي من کنار مادرم گذشت. با اينکه هميشه از ايشان دور بودم؛ اما جالب است؛ حتي غذاپختنم به مادرم نزديک است. درواقع مادرم را استنشاق کردهام. مسائل مادرم مسائلي است که درباره همه زنان ديدهام؛ حتي دختر امروزي که نميداند رختشويي يعني چه؛ اما او هم چون زن است و مادر و همسر ميشود، به همانجا ميرسد که مادران ما رسيدهاند. پس ذات زنانگي در اعصار تغيير نميکند و خوب و بکر هستند. جرياني است که ما هيچوقت آن را نديدهايم؛ چون نگاه نر، نگاه ديدن زن نيست. فقط کنار زنبودن براي مرد خوب است، نه زن را ديدن. بهتر است انسان زن را نبيند و کنارش باشد. اينها به اين شکل مؤثرتر است. من زن را طوري ميبينم که شايد خودشان هم نبينند. مردهاي بدجنس در کارهايتان هست؛ اما زنها در کارهاي شما بيشتر آسيبپذير هستند. بله. احساساتتان را بيپرده به نمايش ميگذاريد. اصلا ابايي هم نداريد. از اين وحشت نميکنيد؟ وقتي خودم همه دنيايم هستم، چيزي در اين دنيا نيست که از آن بترسم. چراعنوان«تراژدي من و کمدي من»؟ نميگويم زياد اهل کتاب هستم؛ اما کم هم نخواندهام. «فرناندو پِسوآ» من را ديوانه کرده. نمايشگاه سال قبل و سال جاری از گفتههاي او است. پسوآ ميگويد همه اتفاقات روي همه آدمها اثرگذار است. برخي افراد هستند که اتفاقات برايشان حساستر است؛ يعني انگار دو بار آن اتفاق برايشان ميافتد. جالب است که من از آن دسته هستم؛ يعني اتفاق براي من دو برابر ميافتد. تمام تراژدي و کمديهاي من از همين دو ميآيد. وقتي ميبينم پسوآ درون من را اينقدر قشنگ ميگويد، سرلوحه يک سال زندگيام میشود. ردپايي از مودلياني ، پيکاسو و ژان دوبوفه در کارهايتان ميبينم. نظرتان درباره آنها چيست؟ نميخواهم به پيکاسو توهين کنم؛ اما اصلا دلم نميخواهد آن نگاه را داشته باشم؛ اما سادهانگاريهاي مودلياني را خيلي دوست داشتم. معلمهاي واقعي من «شاگال» و «مودلياني» هستند. هر نقاش يا کسي که مثل کودک ارتباط مستقيمتر و بيواسطهتري داشته باشد، بيشتر به من نزديک است. مثل «ژان دوبوفه» که انگار مانند يک بچه دوساله نقاشي ميکشد. وقتي آنقدر ساده نقاشي ميکنم و شما اينقدر بهبه و چهچه ميکنيد؛ پس کار خودم را ميکنم. اگر بخواهم کلي پرطمطراق نقاشي کنم، همينقدر عمل خواهد کرد؛ پس چرا ارتباط به اين سادگي را اينقدر پيچيده کنم؟ وقتي سادگي آنقدر ميتواند اثرگذار باشد، چرا ريسک کنم و از راه ديگري ارتباط برقرار کنم. راهي که به خودم نزديک است، بهتر است. من بيشتر خودم هستم. کودک درونتان بهشدت فعال است. 36 سال قبل با جرياني به نام کودک درون آشنا شدم و تا الان کتاب ايچينگ، کودک درون، باورهاي خودم، تنهايي و سگم، همه زندگي و همه باور من شدهاند. حس مالکيت ندارم. اصلا نميدانم ماشين من، خانه من و کتاب من يعني چه. شايد به اين دليل است که وقتي نقاشي ميکشم، احساس ميکنم چقدر ساده و سريع تمام ميشود و اگر قرار است اينقدر سريع و ساده اثر بگذارد، چه از اين بهتر، ديگر چه ميخواهم؟ پس به چيزي که ميخواستيد، رسيدهايد؟ اگر رسيده باشم که واي، واقعا خوشحالم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.