تأمين آب بلوچستان با تلهاندازي آب
عليرضا سرورينژاد . كارشناس منابع طبيعي
سيستانوبلوچستان بهعنوان پهناورترين استان كشور داراي پنج حوضه آبريز است. بارش متوسط استان 110 ميليمتر است. با توجه به شرايط بارندگي و ژئومورفولوژيكي استان را به سه بخش با شرايط متفاوت ميتوان تقسيم كرد. شمال استان يعني منطقه سيستان از نظر اقليمي شرايط كاملا متمايزي از مابقي استان دارد. ميزان بارش در اين منطقه 50 ميليمتر و تبخير و تعرق پنج هزار ميليمتر است. به ندرت ميتوان در منطقه سيستان مشكلات ناشي از بارندگي را مشاهده كرد زيرا ميزان بارندگي در اين منطقه كم است اما اگر بارندگي در منطقه افغانستان تحت جريانهاي سيلابي از طريق رودخانه هيرمند و رودخانه فراه وارد سيستان شود، در دوره بازگشتهاي بالا ميتواند خسارات زيادي به اين منطقه وارد كند. دو ناحيه ديگر استان شامل بخش مركزي و جنوبي است. شايد بتوان اين مناطق را بلوچستان مركزي و جنوبي ناميد. در بخش مركزي، عملا سه حوضه آبخيز داريم. در بخش جنوبي استان نيز حوضه آبخيز درياي عمان قرار گرفته است. منطقه مركزي و جنوبي از نظر بارش شرايط كاملا متفاوتي با منطقه شمالي دارد و البته تفاوتهايي بين دو منطقه مركزي و جنوبي هم وجود دارد. در واقع منطقه مركزي از تعادل هيدرولوژيكي و اقليم مناسبتري برخوردار است.
مشكلات منطقه سيستانوبلوچستان به دليل قرارگيري در آبوهواي خشك و فراخشك غالبا مربوط به كمآبي و خشكسالي ميشود. بيشترين دغدغه مردم روي اين دو موضوع است زيرا آسيبي جدي به آنها وارد ميشود. در شرايط نرمال بارندگي يعني متوسط سالانه 110 ميليمتر بارش، خسارتي به مردم وارد نميشود اما بارشهاي بالاتر از حد نرمال كه عملا در سال جاري اتفاق افتاد، باعث بروز خسارت ميشود. بارشي كه از 20 تا 21 دي ماه در جنوب سيستانوبلوچستان رخ داد، در سه روز متوالي داراي پيوستگي زيادي از نظر زماني بود. تقريبا دوونيم روز بارندگي كامل داشتيم كه جزء اتفاقات نادر در منطقه است. اين بارشها منجر به بروز سيلاب شد. البته مردم به شدت راغب به بارشهاي نرمال هستند و از نزولات آسماني ابراز خوشحالي ميكنند. بعضا در بالاتر از شرايط نرمال هم كماكان اين خوشحالي در بين مردم هست. چراكه مردم منطقه از كمآبي و خشكسالي بيش از ترسالي و حتي شرايط سيلابي آسيب ميبينند. سامانههايي كه از 20 دي ماه در سطح استان فعال بود، بيشترين تأثير را روي بخش جنوبي استان و مركز سيستانوبلوچستان به جا گذاشت. آسيبهايي را به بخشهاي زيربنايي تأسيسات و ابنيه و اراضي كشاورزي و باغات وارد كرد. اين سامانه به تعبيري داراي بارشهاي سنگين و فوقسنگين بود و توانست تأثير بسزايي در توليد رواناب با حجم زياد و دبي بالا داشته باشد. متأسفانه شاهد خسارتهايي در منطقه شديم. اما چرا در استان سيستانوبلوچستان با وجود قرارگرفتن در شرايط اقليمي مناطق خشك و فراخشك، شاهد چنين آسيبهايي هستيم. واقعيت اين است كه منطقه بلوچستان منطقهاي است كه 60 تا 65 درصد آن را ارتفاعات شامل كوه و تپه تشكيل ميدهند. مابقي استان هم از اراضي شيبدار تشكيل شده است. به اين مناطق سيلخيز گفته ميشود. سواي اين ويژگي، چند ويژگي ديگر در اين ارتفاعات وجود دارد كه مزيد بر علت در بروز سيلاب ميشود. تقريبا 80 تا 85 درصد ارتفاعات استان داراي برونزدگي سنگي است. يعني ما خاك خيلي كم داريم و خاكهاي ما روي ارتفاعات، عمق كمي دارد. بنابراين به دليل شيب زياد، عدم نفوذپذيري و استقرار پوشش گياهي و تكاملنيافتن خاك كه به دليل عمق كم خاك است، بارشها با شدت بالا به سرعت به پاييندست گسيل ميشوند. آب اين سرشاخههاي ارتفاعات وقتي در حوضهاي مياني و پايينتر به هم ميرسند، ايجاد سيلابهاي شديد ميكنند. هرچه اين رودخانهها با دبي بيشتر آب به هم بپيوندند، رواناب و سيلابهايي با شدت زياد توليد و به زيرساختها خسارت وارد ميكنند. مشكل عمده استان مسائل کمآبی و خشكسالي است. هرازگاهي در ساليان متناوب و بعضا با خلأهايي كه در ورود سامانههاي بارشي به منطقه سيستانوبلوچستان اتفاق ميافتد، شاهد خواهيم بود كه اين نزولات كم و غيرنرمال باعث دردسر مردم ميشود. اين در حالي است كه سامانه فوق سنگين اخير توانست در مدت دو تا سه روز، ميزان متوسط بارندگي استان را از 110 ميليمتر بسيار فراتر ببرد و سرجمع آن در برخي ايستگاههاي بارانسنجي استان به 200 تا 300 ميليمتر برسد. اين حجم بارش توانست سيلاب ايجاد كند و باعث خساراتي شود. اگر به مناطق روستايي و شهري توجه بيشتري شده و طراحيهاي فني شهري رعايت شود، خسارات در اين استان كاهش مييابد. براي تلهاندازي اين آبها و در دسترس مردم قرارگرفتن اين بارشها، دنيا ساليان متمادي است كه از الگوهاي مختلف استفاده ميكند. در ديگر نقاط جهان توانستهاند با عمليات آبخوانداري، كنترل اين آبها را در سرشاخههاي بالادست انجام دهند و با سازههاي تأخيري كوچك كه مشكلات محيطزيستي هم در بر نداشته باشد، آبها را مهار كنند. استفاده از خشكهچين، سنگ و ملات و سازههاي گابيوني در كنار سازههاي خاكي ميتواند حجم قابل توجهي از بارش در منطقه را كنترل كند. به اين ترتيب زمان رسيدن اين آبها به همديگر افزايش پيدا ميكند و با اين شيوه مديريت زمان تمركز را طولانيتر ميكنيم. با طولانيترشدن زمان تمركز، آبها با تأخير به هم ميرسند و به اين ترتيب با افزايش حجم آب، از دبي سيلابها كاسته ميشود و قابليت نفوذ اين آبها در بستر طبيعي زمين فراهم خواهد شد، سفره آبهاي زيرزميني تغذيه ميشود و چاهها و قنوات ما كه غالبا آبخيزنشينان و بهرهبرداران از آن استفاده ميكنند، با نفوذي كه به صورت طبيعي با سازههاي آبخيزداري ايجاد ميشود، آبدار ميشوند و به اين ترتيب قابليت دسترسي براي مردم ايجاد خواهد شد. از آنجايي كه 10 درصد حجم نزولات آسماني در استان به صورت رواناب جاري ميشود و بخش عمده آن كه حدود 90 درصد است، تبخير و تعريق ميشود، روانابهاي استان هم يا به درياي عمان ميريزند يا به سمت افغانستان و پاكستان سرازير ميشوند، بخشي هم به حوضه آبخيز جازموريان وارد ميشود. با تلهاندازي آب امكان استفاده از روانابهاي سطحي استان براي مردم منطقه فراهم ميشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.