روایتگری سیاسی در بحرانهای غیرسیاسی
حسين كرماني
در قسمت قبل، به بحثی نظری درباره روایت پرداختم و تلاش کردم اهمیت روایت در برساخت معنا و شکلبخشیدن به جهانشناختی انسانها را توضیح دهم. در این قسمت، با بحث درباره نتایج تحقیقی که در زمان وقوع زلزله کرمانشاه روی روایتهای شکلگرفته در توییتر فارسی انجام دادهام، نمونهای عینی از چگونگی و همچنین چیستی روایتها در توییتر فارسی ارائه میکنم. من در مدتزمان 24 ساعت پس از آغاز زلزله کرمانشاه در آبان 1396، تعداد 23 هزارو 964 توییت را که با #زلزله منتشر شده بود، گردآوری کردم. سپس پس از پاکسازی دادهها (حذف توییتهای غیرمرتبط، غیرفارسی و تکراری)، یک نمونه 15درصدی از توییتها را به طور تصادفی انتخاب و در نهایت بر اساس روش تحلیل انتقادی گفتمان رسانههای اجتماعی، این توییتها را تحلیل کردم تا هم انواع روایتهای شکلگرفته در توییتر فارسی و هم روایتهای مسلط در این رویداد خاص را شناسایی کنم. نتایج تحقیق نشاندهنده آن بود که سه نوع روایت در توییتر شکل میگیرد: روایتهای منفرد، روایتهای مرجع و روایتهای وصلی. روایتهای منفرد شامل یک توییت میشوند. این روایتها در یک توییت کامل شده و داستانی را بازگو میکنند. روایتهای منفرد اغلب کوتاه، خودبسنده و کاربرمحور هستند؛ به این معنی که روایت حول راوی میچرخد و معمولا درباره اتفاقات و رویدادهایی است که برای شخص راوی اتفاق افتاده. نوع دیگر روایتگری در توییتر به شکلگیری روایتهایی میانجامد که میتوان آنها را روایتهای مرجع نامید. در اینباره توییت بهتنهایی یک روایت را تشکیل نمیدهد و خود به روایتهایی که از پیش در جامعه وجود دارند، اشاره میکند. در واقع، آن روایتهای از پیش موجود نقش روایتهای مادر را بازی میکنند. برخلاف روایتهای منفرد، روایتهای مرجع در توییتر تولید نمیشوند، بلکه این دسته از روایتها از پیش در جامعه وجود دارند و به عنوان مدلول برای برخی توییتها عمل میکنند. در واقع، برخی توییتها بر این روایتها دلالت کرده و آنها را فراخوانی میکنند که این توییتها را توییتهای ارجاعی مینامم. میتوانیم بگوییم این روایتها، روایتهای مرتبه دوم و روایتهای منفرد، روایتهای مرتبه اول هستند. به همین دلیل، ساخت و قرائت این روایتها تا حد زیادی به خلاقیت و جهان ذهنی خوانندگان بستگی دارد. نوع سوم روایت نیز، روایتهای وصلی هستند. این نوع، در واقع نوع ضعیفی از روایتگری است که از برهمکنش تعدادی توییت به وجود آمده و در نتیجه قالبی روایی شکل میگیرد. قالب روایی به تخیل کاربران برای شکلگیری نیاز دارد. این نوع، مانند روایتهای منفرد در توییتر برساخت میشوند اما برخلاف آنها، هویتی منسجم و ساختارمند بر اساس هنجارهای مربوط به روایتهای سنتی ندارند. از این نظر، روایتهای وصلی مانند روایتهای مرجع هستند اما شناخت و درک این روایتها به میزان بیشتری از قدرت خلاقانه مخاطبان نیاز دارد. با شناسایی این سه نوع روایت، تمرکز تحقیق بر روایتهای مرجع و وصلی بود چراکه روایتهای منفرد در سطح فردی باقی مانده و نمیتوانند در رویدادهای کلان به روایتهای مسلط تبدیل شوند. در نهایت 19 روایت مرجع در تحقیق شناسایی شد که سه روایت «سرزنش دولت»، «ایران به مردم دیگر کشورها بیشتر از مردم خودش توجه و کمک میکند» و «احمدینژاد عامل تمام مشکلات است» روایتهای مسلط بودند. همچنین شش روایت وصلی هم شناسایی شد که در بین آنها «اثر مسکن مهر»، «سرزنش شوخیکنندگان» و «عدم وجود امکانات و کمکهای لازم» سه روایت وصلی مسلط بودند. در بین همه روایتها نیز روایت «اثر مسکن مهر» بیشترین توجه و بسامد را در توییتر فارسی به خود اختصاص داده بود. این روایت، ساختمانهای مسکن مهر را که از سوی دولت محمود احمدینژاد ساخته شده بودند، عامل بالابودن تلفات و خرابیها عنوان میکرد. شناسایی این روایتها نشان داد کاربران توییتر فارسی چگونه در جریان زلزله به عنوان بلایی طبیعی، دنیای ذهنی خود را شکل داده و به این فاجعه معنا میبخشند. روایتهای مسلط اغلب سویه انتقادی و سیاسی داشتند و این با توجه به جنس رویداد که عمدتا غیرسیاسی تلقی میشود، جالب توجه است. البته باید به این نکته دقت کرد که تقسیمبندی رویدادها به سیاسی-غیرسیاسی ماهیتا ممکن نیست چراکه همه رویدادها سیاسی هستند؛ اما این تقسیمبندی به نوع عوامل مؤثر بر رخداد و همچنین کردارهای اجراشده پیش، حین و پس از رویداد اشاره میکند. به عبارت دیگر، هر چند عوامل سیاسی در میزان تلفات، مدیریت بحران و... در زلزله اثرگذارند اما در رخدادن آن نقش مستقیم ندارند در حالی که در رویدادهایی مانند انتخابات، عوامل سیاسی هم در شکلگیری و هم در اتفاقات پس از رویداد تأثیرگذار هستند. بنابراین در نهایت میتوان گفت کاربران ایرانی حتی رویدادهای غیرسیاسی را نیز به گونهای سیاسی روایت میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.