واکاوي فرازونشيب نمايشهاي محمد مساوات
پايينآمدن از قله
رضا آشفته: شايد اين حس درستي باشد براي برخي از اهل هنر و ادب که پس از رسيدن به بالاترين قله، اگر همچنان به روال کاريشان ادامه دهند، انگار که از کوه رفتهرفته به پايين ميآيند و از بار حسي و هيجاني دنبالکردنشان نيز از سوي مخاطبان و هوادارانشان کاسته ميشود و البته شايد زيرکترين آنها دقيقا همانهايي هستند که در همان قله يا بالاترين قله ممکن ميمانند و هيچگاه نيز هوس پايينآمدن ندارند و در نگاه مخاطبان در آن اوج باقي ميمانند. اين درباره محمد مساوات يک گمانهزني است؛ چون او در اجراي نمايش «اين يک پيپ نيست» به گونهاي توانست فراتر از استانداردهاي موجود در ايران تئاتري را به صحنه ببرد که باعث شگفتي همگان شود. هرچند در آن اثر نيز کاملا خلاقه نمينمود؛ اما باز هم به دور از ويژگيهاي رايج در تئاتر ما خود را نشان ميداد. اين قضيه ريشه در طراحي نمايش اخير او به نام «بيگانه در خانه» دارد که به گونهاي انگار تکرار طراحي نمايش «اين يک پيپ نيست» است. درحاليکه همان نمايش نيز به گونهاي برداشتي از يک اثر هنري شناختهشده در جهان است. درواقع به لحاظ طراحي محمد مساوات آنچه را دارد، مديون «اينستاليشن دامين هرست» است که درباره مرگ و زوال است. او در طراحي «اين يک پيپ نيست» برشها از يک زندگي در يک خانه ويلايي را به تصوير درميآورد که اين وجه واقعي است؛ اما چنان اين مکان و برشها از اين ويلا را از زواياي مختلف نمايان ميکند که انگار واقعيت چيزي نيست که ما داريم ميبينيم. آشپزخانه در پايين، اتاقخوابها در بالا و حمام نيز در بالا؛ اما راهرو بالاست و اين خود سرآغاز همان رويدادهاي نابي است که دوپارگي بين همهچيز، از حضور دو شخصيت اصلي (جيم و جان) گرفته تا آن حرکاتي که بايد در اين آمدوشدها، بودن يا نبودنها را به لحاظ ساختاري انسجام بخشد، شکل ميگيرد و البته اين همان روال غيرعادي است که بهتدريج از مرز و زمینه واقعيت درميگذرد و به جايي ناممکن و شايد رؤياگونه منجر خواهد شد؛ يعني همه اين ملاحظات و نگريستنها پيرو نابترين واقعيتهاست که مرزهاي واقعيت را درمينوردد و در قلمرو خيال همهچيز را آنطور که بايد باشند، بازآفريني و بازنمايي ميکند؛ بنابراين جداشدن مخاطب و گروه بازيگران به دليل حضور در يک باکس شيشهاي ميتواند فرايند نو و مواجهه باطراوتي را پيشروي ما قرار دهد. مساوات همچنين در نمايش «بيگانه در خانه» طبقه پايين همان طراحي را نگه داشته؛ اما به جاي طبقه بالا يک پرده قرار داده است تا در لحظه با آوردن يک دوربين در طبقه پايين که در ابتدا محو و گم است و بعد لحظهبهلحظه با حضور فيلمبردارش آشکار ميشود، از زاويه ديد متفاوتي هر آنچه را که دارد اتفاق ميافتد، علاوه بر ديدههاي حاضر در صحنه، در راهرو و حمام و اتاقخواب برايمان نمايان كند. البته او گاهي نيز به نماهاي درشت ميپردازد يا اينسرتي از اشيا را ميگيرد؛ به گونهاي که بتواند توان سينما را نمايان کند؛ اما لحظهايبودن تصاوير است که همچنان ابقاي سينما در تئاتر را رخنمايي ميکند. در نهايت طبقه بالا حذف و پرده بر آن جايگزين شده است و البته در اينجا بالکني هم هست که گاهي درش باز ميشود و از آن، مرد يا فيلمبردار نيز به ميان صحنه پا ميگذارند و از آن پشت شيشه ماندن بيرون ميآيد و باز هم به گونهاي وهم تصويرهاي سينمايي را درهم ميشکنند. بنابراين مساوات در تداوم کار قبلي پا پيشنهاده است و البته آنچه در ميان اين زن و شوهر يحتمل مهاجر ايراني در غربت آلمان ميگذرد و بر آن فضاي مجازي اينترنت در موبايل خطونشان هشداردهنده و چهبسا تهديدکنندهاي را مشخص ميکند؛ باز هم نميتواند توان نمايش «اين يک پيپ نيست» را برايمان نمايان کند. با آنکه در آنجا ما يک زبان مندرآوردي را ميشنيديم که در آن هيچ کلمهاي بر ما روشن نبود؛ اما طرز رفتارها و گفتارها ايدههاي نابي را به چالش ميکشيد که در نهايت در نمايش به همه ماجراها و ماجراجوييها سمتوسوي تأملبرانگیزی ميبخشيد. البته در «بيگانه در خانه» نيز همين روال با کمي آغشتگي تام و تمامتر به سينماي وحشت و جنايي به گونهاي ميتوانست يادآور يک تريلر روانکاوانه باشد و اين بازي با ژانرها بود که ميتوانست انگيزه بهتري براي رودررويي با کل اثر باشد و حتي حضور پيرزن آلماني و داستان مفقودشدن يا کشتهشدن شوهرش در جنگ جهاني نيز بر اين قضيه ميافزود که اين ژانر را با هول و هراس بيشتري همراهي کند؛ او که به گونهاي ميتوانست بخشي ديگر از تکامل رابطه زناشويي را از موضع و زاويه ديد ديگري بر ما معلوم کند. بنابراين جاذبههاي لازم در کار مساوات همچنان آشکار و مستتر به نظر میرسد؛ اما گاهي حس ميشود که در بازنمايي برخي از تکنيکها شايد کمي زيادهروي شده باشد يا هنوز نيازمند بازنگري است، براي اينکه بشود حضورشان را بهعنوان تکنيکي درخور و پيشبرنده در نظر گرفت تا اينکه بخواهد اضافي و زائد جلوه کند. بههرروي در يک جمعبندي متوجه ميشويم که هنوز هم اين يک پيپ نيست، به دليل برخوردهاي نوآورانهتر يا برخورداري از پلات گيراتر ميتواند چند سروگردن بالاتر از «بيگانه در خانه» به نظر آيد و اين همان روال پايينآمدن از يک قله يا اوج را بر ما نمايان ميکند. البته اين يک گمانه است و چهبسا باز هم محمد مساوات که در همه کارهايش خلاق و توانمند به نظر میرسد، همچنان در گسترهاي از خلاقيتها دوباره بتواند از اين فرود به يک اوج دست يازد و همچنان ما را از حضور خلاقهاش برخوردار كند. بههرروي او هنرمندي است که با درجهاي فراتر از درجات رايج در ايران دارد کارگرداني ميکند و چهبسا زبان اجرايش در مقایسه با زبان متونش گيراتر و خلاقهتر به نظر برسد و او از هنرهاي مختلف در اين راه بهرهمندياش را نمايان كرده و اينبار نيز در بازي تئاتر و سينما دارد جولان ويژهاي ميدهد؛ هرچند در جاهايي نميتواند تأثيرگذار باشد و فقط دوربين و توان دوربين است که به چشم ميآيد؛ بدون آنکه عنصري فراتر از بازنمودهاي ادا و اطواري تلقي شود و چهبسا در همان 10، 12 دقيقه اوليه کارکرد سينما و دوربين بر ما روشن خواهد شد و پسازآن ديگر نميتواند دلالتي بر يک مزاحمت دوچندان باشد که در آن فضاي مجازي و يک آدم قلابي (فيک) ما را جانبهلب ميکند و چهبسا تجسمبخشيدن به مرد فيلمبردار مانع از هول و ولاي تشديدشونده در اوجيافتن سلسلهمراتب ترس و دهشت در ايجاد فضايي القايي و مؤثر خواهد بود؛ يعني نهفقط مزاحمتي دارد؛ بلکه حکم بازدارندگي نيز بر آن سوار خواهد شد و در نهايت کار محمد مساوات در همين زيباييهاي نسبي حاصل از غريبهنمايي و از خود بيگانگي مسلط در جهان مدرن و استفاده از ابزارهاي تکنولوژيک خودنمايي خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.