خاطرات پروانه بهار
«مُرغ سَحر» کتاب خاطرات پروانه بهار، دختر ملکالشعرای بهار، است که در انتشارات جهان کتاب منتشر شده است؛ کتابی که عنوان آن خاطره تصنیف آزادیخواهانهای به همین نام از ملکالشعرای بهار را به یاد میآورد. ملکالشعرای بهار هم شاعری بزرگ بود و هم آزادیخواهی که دغدغه ظلمستیزی داشت. شاعری که بهجز مجموعه اشعارش، هم کتابی چون «سبکشناسی» را در کارنامه دارد و هم کتاب «تاریخ مختصر احزاب سیاسی در ایران» را. با خواندن خاطرات پروانه بهار درمییابیم که او میراث آزادیخواهی پدر را تماموکمال به ارث برده است. او در این خاطرات هم روایتی از دورههایی از زندگی ملکالشعرای بهار به دست میدهد که میتواند مخاطبان و محققان ادبیات را در شناخت هرچه بهتر او یاری کند، و هم از حضور خود در جنبشهای آزادیخواهانه جهان میگوید؛ جنبشهایی نظیر جنبش زنان در آمریکا، جنبش سیاهپوستان آمریکا و قیام مردم آمریکا علیه جنگ ویتنام. خاطرات پروانه بهار در کتاب «مُرغ سَحر» از کودکی او آغاز میشود. از زندگی در کنار خانواده و دوران مبارزات سیاسی پدرش و رنجهایی که پیامد این مبارزات بوده است. این خاطرات ادامه مییابد تا میرسد به ماههای پایانی زندگی ملکالشعرای بهار یعنی دورهای که بهار برای درمان به سوئیس میرود و پروانه هم او را در این سفر همراهی میکند. این نخستین تجربه مواجهه پروانه بهار با دنیای خارج از ایران است. در ادامه کتاب خاطرات پروانه بهار از دوران تحصیلش در آمریکا و حضورش در جنبشهای آزادیخواهانه را میخوانیم. «مُرغ سَحر» با پیشگفتاری از فاطمه کشاورز و مقدمهای از مجید تهرانیان همراه است. فاطمه کشاورز در بخشی از پیشگفتار خود «مُرغ سَحر» را کتابی دانسته که در آن «ماجرای سفر درونی» پروانه بهار روایت میشود. سفری که پروانه بهار در آن «از جغرافیای بیرون بهره میگیرد تا جهان درون را بسازد و آن را به شهری روشن و پرحرکت بدل کند». او همچنین به زبان گرم و عاری از تکلف کتاب بهعنوان یکی از نقاط قوت آن اشاره میکند. بعد از این پیشگفتار، مقدمه مجید تهرانیان آمده است. در بخشی از این مقدمه میخوانید: «آنچه در این خاطرات بیش از هر عامل دیگر جلبتوجه خواننده را میکند، روح آزادیخواه، مبارز و انساندوست نویسنده است. داستان پروانه داستان جهانی پرآشوب است که در آن ارزشهای کهنسال یک فرهنگ پایدار و اصیل به شکل مبارزات شخصی و اجتماعی یک زن دلیر به اوج تجلّی میرسد. مرغ سحر ملکالشعرا و پروانه بهار در این سرگذشت شیرین و پندآموز سرود زیبای آزادی نوع بشر را میخواند». کتاب «مُرغ سَحر» شامل 14 بخش است با عنوانهای: خانه پدری، کودکی ما، اهمیت و نقش مادر در زندگی ما، حبس، ازدواج و جدایی، بیماری پدر و خاطرات سوئیس، بازگشت پدر به ایران، آمریکا، تحصیل در آمریکا، جنبش زنان در آمریکا، جنبش سیاهپوستان آمریکا، قیام مردم آمریکا علیه جنگ ویتنام، خاتمه و سخن پایانی. آنچه میآید برگرفته از بخش «اهمیت و نقش مادر در زندگی ما» از این کتاب است و نقل قسمتی از خاطرات پروانه بهار از دوران تبعید پدرش به اصفهان: «به خاطر دارم که آن سال زمستان اصفهان بسیار سخت و پربرف بود و ریزش برفهای سنگین رفتوآمد را بر مردم مشکل کرده بود. من و خواهرم هر روز صبح همراه محمدحسن که لَله ما محسوب میشد به مدرسه میرفتیم. کوچههای تنگ و کثیف و پُر از برف و گل چسبنده مانع راه رفتنم میشد و پیدرپی لیز میخوردم و بر زمین میافتادم و گریه سر میدادم. محمدحسن که او را باباممدسن مینامیدیم، مرا بلند میکرد، برف را از لباسهایم میتکاند و من از شدّت سرما گریه میکردم. او دستم را میگرفت و نوازشم میکرد و به مدرسه میرساند. ولی ماهملک دختری جدّی و بر خود مسلط بود و بسیار هم خوب درس میخواند. ما در یکی دو دبستان ویرانه و کلاسهای سرد و بدون گرمای کافی درس میخواندیم و بزرگ میشدیم. در همین ایام که ما در اصفهان روزگار سختی را میگذراندیم و در تنگدستی غوطه میخوردیم، مادر نیز سرگرم فعالیت برای نجات پدر از تبعید بود. رضاشاه که گویی مصیبت و رنج ما راضیاش نکرده بود، به شهربانی دستور داد تا بهار را از اصفهان به یزد منتقل کنند. او میخواست پدر هرچه بیشتر از تهران و دوستانش دور باشد، شاید رندان به او گفته بودند که پدر در اصفهان دوستان خوبی پیدا کرده است که تنهایش نمیگذارند. مگر نه اینکه رضاشاه از پدر میترسید؟ پس از مشورتهای بسیار با دوستان اصفهان و تهران، پدر از آنها خواست تا نزد رضاشاه روند و از اعزام او به یزد منصرفش سازند چون دیگر یارای دربهدری و گرفتاری مضاعف را نداشت و سرانجام دوستان، رضاشاه را از این فکر تازه منصرف کردند و ما همچنان در اصفهان ماندیم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.