«روز ديپلمات» در روسيه
شايد براي شما جالب باشد که بدانيد نخستين سندي که از توافق روسيه با دولتي ديگر يافت شده، پيمان «درباره صلح و عشق» است که به سال ۸۶۰ ميلادي بازميگردد که با امپراتوري بيزانس منعقد شده است. کمي آنطرفتر از ميدان سرخ، خيابان قديمي آربات قرار دارد که ساختمان وزارت خارجه روسيه نيز در ابتداي آن واقع شده است. در هفتهاي که گذشت، جشني در اين ساختمان برگزار شد که آن را بهانه «در حوالي ميدان سرخ» امروز قرار دادم تا اندکي به روند شکلگيري دستگاه ديپلماسي در اين کشور بپردازم.
چرا دهم فوريه روز ديپلمات نامگذاري شده است؟ دهم فوريه در فدراسيون روسيه روز ديپلمات خوانده ميشود و اگرچه نامگذاري اين روز به سال ۲۰۰۲ و به حکم رئيسجمهور برميگردد، اما گويا ريشه آن به دهم فوريه ۱۵۴۹ و زمان ايوان مخوف ميرسد؛ يعني زماني که براي اولينبار مدارکي مکتوب در رابطه با وجود ساختار دستگاه ديپلماسي در روسيه تزاري يافت شده است. باوجوداين اما تاريخ تأسيس نخستين سفارتخانه اين کشور به سال ۸۳۸ بازميگردد که به منظور تماس مستقيم با دولت بيزانس، در قسطنطنيه راهاندازي شد. از دستور سفارت تا وزارت خارجه نخستين ساختار ديپلماسي در دوران ايوان مخوف با نام «فرمان سفارتخانهها» مطرح شد و نخستين اولويت آن معطوف به فعاليت در کشورهاي همسايه مانند سوئد (۱۶۳۴) و لهستان (۱۶۷۳) بود. اين دستگاه بین سالهاي ۱۷۱۸ تا ۱۷۲۰ نام خود را به «شوراي امور خارجي» تغيير داد و به دو بخش دفتر مخفي و ديپلماسي عمومي تقسيم شد. در دوران الکساندر اول در روسيه تزاري، وزارت خارجه تأسيس و الکساندر ورونونسوف بهعنوان اولين وزير انتخاب شد و نهايتا روسيه تا سال ۱۹۱۳ بيش از ۲۰۰ دفتر نمايندگي در کشورهاي ديگر افتتاح کرد و با ۴۷ کشور روابط ديپلماتيک داشت. اما با ظهور انقلاب اکتبر، بار ديگر دستگاه ديپلماسي روسيه تغيير نام داد و به «کميسارياي خلق براي امور خارجه» شهرت يافت و لوم تروتسکي، سکانداري آن را برعهده گرفت. از سال ۱۹۲۰ سياست خارجي اين کشور (در دوران شوروي) گويي بهيکباره فعال ميشود و نهتنها در کنفرانسهاي بينالمللي شرکت ميکند، بلکه از يکسو با بريتانيا، فرانسه، ايتاليا و ديگر کشورهاي اروپايي رابطه برقرار ميکند و از سوي ديگر با ژاپن، چين و مکزيک. در سال ۱۹۳۹ مدرسه عالي ديپلماتيک را تأسيس ميکند که امروز با نام آکادمي ديپلماسي وزارت خارجه روسيه همچنان به فعاليت خود ادامه ميدهد و در سال ۱۹۴۴ دانشگاه روابط بينالملل دولتي مسکو تأسيس ميشود. چه کسي سياست خارجي روسيه را مشخص ميکند؟ قانون اساسي فدراسيون روسيه که در ۱۲ دسامبر ۱۹۹۳ به تصويب رسيده است، با صراحت اعلام ميکند که رئيس دولت سياستهاي خارجي کشور را مشخص ميکند و ازهمينرو طي دورههاي مختلف دکترين سياست خارجي با امضاي رئيسجمهور اعلام ميشود که به موجب آن سياستگذاريها؛ از ديپلماسي عمومي و رسانهاي گرفته تا خارج نزديک، منطقهاي و فرامنطقهاي تبيين ميشود. آخرين دکترين سياست خارجي، دفاعي و اطلاعاتي روسيه در آستانه سال ۲۰۱۷ از سوي ولاديمير پوتين امضا و ابلاغ شد. هماکنون فدراسيون روسيه با بيش از ۱۲ هزار کارمند که تنها در حدود سه هزار و 500 نفر از آن در دفتر مرکزي مشغول به کار هستند، روابط ديپلماتيک خود را با ۱۹۳ کشور جهان حفظ کرده است و در اين ميان در ۱۴۶ کشور مأموريت ديپلماتيک دارد. نگاه پوتين به دستگاه ديپلماسي جشن روز ديپلمات امسال نيز مانند سالهاي گذشته با پيام رئيسجمهوري آغاز شد. پوتين در پيام امسال خويش معتقد بود که وزارت خارجه روسيه موفق شده يک روند براي ثبات در سوريه را ايجاد کند؛ اگرچه او در قسمت ديگري از گفتههاي خود معتقد است که وضعيت بينالمللي آشفتهتر شده و ازاينرو براي ايجاد ثبات استراتژيک و نظم عادلانه جهاني، لازم است که اقدامات فعالتري انجام شود. از نگاه او، روسيه براي دستيابي به اين مقصود بايد از موقعيتهاي خويش در شوراي امنيت سازمان ملل استفاده کند و از سوي ديگر از ظرفيتهاي سازمانهاي فرامنطقهاي و چندجانبه نظير بريکس و جي۲۰ بهره ببرد. مرد شماره يک کرملين درعينحال تصريح ميکند که گفتوگوهاي روسيه و آفريقا به سطح جديدي رسيده است و از سوي ديگر، همکاريها با چين، هند، کشورهاي اوراسيايي و آمريکايلاتين در حال تقويت است؛ در اين ميان ناگفته نيست که او مانند هميشه بر حمايت و تقويت زبان روسي تأکيد دارد. در شمارههاي بعدي در حوالي ميدان سرخ بيشتر به تبيين نگاههاي منطقهاي کرملين خواهم پرداخت؛ چراکه به نظر ميرسد در آستانه هفتادوپنجمين سالگرد جشن بزرگ ميهني در اين کشور، مسکو بيش از هر زمان ديگري به دنبال آن است که بهعنوان يکي از مراکز مهم جهاني با تأکيد بر گسترش نظام چندقطبي در روابط بينالملل، نظم مبتنيبر قاعده غرب را با چالش روبهرو کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.