انگل: جهاني استعاري در لايههاي جامعه سرمايهداري نوين
عبدالرحمن نجلرحيم- مغزپژوه
فيلم «انگل» ساخته يونگ ـ جوـ هو از کره جنوبي، امسال نهفقط جايزه فستيوال کن در فرانسه را به دست آورد، بلکه براي اولين بار در تاريخ اسکار، جايزه اصلي بهترين فيلم را نيز کسب کرد زيرا طبق سنت برتريجويانه تاکنون معمول در اسکار، هيچ فيلم غيرانگليسيزباني لايق کسب اين افتخار تشخيص داده نميشد. اين فيلم بهظاهر سرگرمکننده و هيجانانگيز که مرز ژانرها را در هم ميريزد و گيشههاي فروش در دنيا را تسخير ميکند، لبریز از مفاهيم استعاري بدنمند در جامعهاي با حاکميت نظام طبقاتي سرمايهداري است؛ جامعهاي که در آن، خانوادههاي فرادست و فرودست در ظاهر منفک از يکديگر زندگي ميکنند، اما فيلمساز موفق ميشود با خلق جهاني استعاري و بديع، ماهيت بهرهوري انگلوار هر دو طبقه از يکديگر را با ظرافتي تمام تصوير کند. فيلم با نگاهي بهظاهر معمول به معرفي خانواده چهارنفره کيم، ساکن يکي از زيرزمينهاي محلهاي فقيرنشين در سئول، شروع ميشود. در ابتداي فيلم، فرزندان خانواده را ميبينيم که با ظاهري ژوليده در حالي که گوشيهاي موبايل نسبتا مدرني در دست دارند، براي استفاده دزدکي از اينترنت همسايه نهايتا فضاي گوشه بالاي مستراح آلونک را پيدا ميکنند که تا به جهان مجازي اتصال پيدا کنند و به درخواست کاري موقت جواب مثبت دهند. فيلمساز در همين ابتدا حواس ما را به مستراح آلونک در ربع طبقه بالایي آلونک مجاور پنجره به عنوان استعارهاي از شرايط جلب ميکند. پس از اين، در صحنهاي، به پدر معرفي ميشويم که حين خوردن تکهناني، در حال مقابله با سوسک است. پدر خانواده با آنکه در مشاغل زيادي بوده است اما دست آخر بيكار مانده و توانايي اداره خانواده خود را ندارد. او حتي توانايي درست تازدن يک جعبه پيتزا را ندارد و گاهی وقتي سعي دارد براي اداي احترام از سر ميز بلند شود، مدام سرش به کابينت برخورد ميکند. پدر استعارهاي از دستوپازدنهاي بيهوده براي دوامآوردن در جامعه سرمايهداري امروز است و فيلمساز از ابتدا با ظرافت به ما نشان ميدهد که براي بهدستآوردن زندگي بهتر، همه تيرهاي اين مرد به سنگ خورده است. سنگ، استعاره آشناي ديگري در فيلم انگل است. دوست پسر خانواده، در اوايل فيلم وقتي به ديدار خانواده کيم ميآيد، به عنوان هديه سنگي خوشتراش را از طرف پدربزرگش براي خانواده ميآورد؛ مجسمهاي سنگي که به روايت فيلم، آکنده از استعاره است و شانس ميآورد و در طول فيلم ميبينيم پسر خانواده اين سنگ را همهجا به دنبال خودش ميكشد؛ چنانکه گويي بخشي از وجودش شده باشد. سنگ با نقشهاي ظريف و پراستعارهاش براي او خود زندگي است. گاه شانس به ارمغان ميآورد و گاه سرد و خشن ميشود و زندگياش را به خطر مياندازد. دوست پسر خانواده، او را به عنوان معلم انگليسي به خانواده ثروتمند پارک قالب ميکند. پسر که فرصت را مناسب ميبيند و خانم پارک را ساده و خوشقلب مييابد، با نقشهاي حسابشده اعضاي خانواده خود را به استخدام خانواده پارک در ميآورد. نقطه عطف اين نقشهها زماني است که خدمتکار خانه از کار بيكار ميشود و مادر خانواده کيم جاي او را ميگيرد. در يک عصر، احتمالا بهاري، خانواده ثروتمند پارک تصميم ميگيرند براي پسر کوچک بيشفعال و احتمالا دچار صرع با حملات ناآگاهي موقت ناشي از آسيب مغزي که به روايت مادرش، نابغه کوچولوي خانواده و مرکز توجه است، در بيرون از خانه جشن بگيرند. در نبود اعضاي خانواده اشرافي در خانه، زيرزميننشينان عصري را به عيش و نوش و درازکشيدن زير آفتاب و ديدن آسمان ميگذرانند؛ چيزي که در خانه زيرزمينيشان از آن بيبهرهاند. گرچه باران شايد هشدار ميدهد اين خوشي به درازا نخواهد کشيد. خدمتکار قبلي خانه در ميانه عيش و نوش خانواده کيم سرزده براي برداشتن چيزي از زيرزمين به خانه برميگردد. اما راز او رو ميشود و ما شوهرش را ميبينيم که براي فرار از دست طلبکاران و زندان با لانهگزيني در زيرزمين پرپيچوخم سياهچالمانند از نظر پنهان، به مدت بيش از چهار سال به ارتزاق شبانه انگلوار در خانه مشغول بوده است. مرد سياهچالنشين فرودست، فقط يک بار به صورت روح سرخپوستي به پسر بيمار خانواده پارک، در شب تولدش در برابر او ظاهر شده است، ولي عينيت اين روح سرگردان انگلواره هميشه از نظر بقيه اعضاي خانواده پارک مخفي مانده است. او بهظاهر فقط از اينکه نفس ميكشد و غذايي براي خوردن دارد، خوشحال است و با روشن و خاموشکردن چراغهاي خانه به زبان مورس که از پيشاهنگي آموخته است، هر روز به ارباب خانه اداي احترام ميکند. مرد استعارهاي از تنهاي اسير در زندانهاي خاموش در دنياي مدرن است. زماني که راز هر دو خانواده فقير رو ميشود، در درگيريای شبانه دور از چشم خانواده فرادست، شاهد جدال انحصارطلبانه و خشونتبار آنها ميشويم. در اين جدال، گوشي موبايل به طور استعاري وسيله تهديد و ارعاب ميشود. با پيروزي نسبي اما شکننده خانواده کيم، آرامش موقت برقرار ميشود. در زماني که در تاريکي شب اعضاي خانواده کيم همچون حشرات روي کف اتاقها ميخزند، همچنان خانواده فرادست سادهلوح پارک از اين ماجرا بيخبر ميماند. اما توفاني ديگر در راه است. در ميان بارش باران موسمي، سه نفر از خانواده کيم، شبانه مجبور به فرار از خانه باشکوه و پناهبردن به آلونک زير کف زمين خود ميشوند که سيلاب و بالاآمدن فاضلاب باعث فرورفتنشان در لجن ميشود. فقط مجسمه سنگي به وسیله پسر و مدال ورزشي از سوی پدر حفظ ميشود، سهم دختر فرصتي براي سيگارکشيدن در روي مستراح دم پنجره است که از آن گنداب و لجن بيرون ميزند. پس از اين شب کابوسگونه، همه افراد خانواده کيم به ميهماني غيرمنتظره جشن تولد پسر بيقرار خانواده پارک، به دور خيمه سرخپوستي او در حياط مصفاي خانه دعوت ميشوند. اين مراسم سرخپوستي در خانه استعارهاي از نفوذ بلامنازع نظام سرمايهداري حاکم آمريکايي و استعارهاي از شرايط طنزآلود و تلخ انسان در جوامع پيراموني وابسته به اين نظام است. در سکانسهاي پاياني فيلم جدال دو خانواده فرودست در خانه لانهگزيده، به خشونتي آشکار تبدیل ميشود که از دو سو قرباني ميگيرد. در اين ميان، خشم فروخفته ناشي از تحقير (يعني اظهار اشمئزاز از بوي بدن خانواده کيم از طرف خانواده پارک) سر باز ميکند و آقاي پارک با ضربه چاقوي آقاي کيم از پا در ميآيد. از آن به بعد است که بزرگ خانواده کيم خود را در سياهچاله زيرزمين خانه اشرافي زنداني ميکند تا از گزند قانون در امان بماند. دختر خانواده کشته ميشود و پسر به علت ضربه و آسيب مغزي، دچار خندههاي بياختيار ميشود؛ خندههايي که با وضعيت بيشازپيش رقتبار خانوادگي او در تضاد است. فيلم به طور استعاري بر جامعهاي مردسالار اشاره دارد؛ از جمله تأکيد بر مهارت ردوبدلکردن رمزهاي از راه دور در هنگام اضطرار که بنا بر رسمي در فرهنگ سرخپوستي آمريکايي، در آموزش پيشاهنگي به پسران آموخته ميشود و اين پسران هستند که بايد رؤياي ثروتمندشدن پدران را به واقعيت تبديل کنند. اين فيلم گزنده با طنزي تلخ و سياه، ما را به طور استعاري و ملموس با جامعه طبقاتي ظالمانه، فردمحور و بيرحمي آشنا ميکند که زندگي انگلصفتانه از مشخصات آن است. در اين شرايط، پيروز نهايي، نظام سرمايهداري حاکم بر اوضاع است. فيلم انگل با استعارات تلخ و گزنده خود به ما پيشنهاد ميدهد تا بهتر به دور و برمان نگاه کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.