ديپلماسي پس از ترور سردار
سيدمحمدهادي موسوي
برای بررسي آينده ديپلماتيک دو کشور بهتر است کمي به عقبتر بازگرديم. پس از انقلاب، همواره بين ايران و آمريکا تقابل سياسي وجود داشته ولی پس از امضای برجام، تقابلهاي طرفين به تعامل ديپلماتيک تبديل شده بود. با خروج آمريکا از برجام، نهفقط تقابل سياسي تشديد شد، بلکه تقابل نظامي طرفين نيز تا سطح کنترلناپذيری پيش رفت و در نهايت ترور سردار سليماني پيچيدهترين وضعيت سياسي، نظامي قرن اخير بين ايران و آمريکا را رقم زد. با اين اقدامات، بسياري از تحليلگران، هيچ آينده ديپلماتيکي از رابطه دو کشور را نميتوانند ترسيم کنند اما رويههاي ديپلماتيک فراتر از تصورات و قوانين صلب عمل ميکنند.سردار سليماني به عنوان فرمانده سپاه قدس، مسئوليت اجراي سياستهاي نرم (ديپلماتيک) و اجراي سياستهاي سخت (نظامي) ايران در منطقه را برعهده داشت. پس از افزايش تنش و درگيريهاي پسابرجام، سياست ايران در منطقه، خنثيسازي فشار حداکثري آمريکا بود که به ين منظور هم مذاکرات سياسي و ديپلماتيک مستقيم و غيرمستقيم و هم کمرنگکردن ابرقدرتي آمريکا در منطقه در دستور کار قرار گرفت. در هر دو هدف، سردار سليماني بر اساس اهداف سازماني، پيگير اين سياستها بود. از طرف ديگر، بنا بر گزارشهاي رسانههاي خارجي، سردار سليماني مذاکرات مختلفي با کشورهاي عراق، عربستان و امارات را رهبري ميکرد. حتي بهتازگی روزنامه نيويورکتايمز افشا کرد که يکي از دلایل هدف قراردادن سردار سليماني از سوی آمريکا، پيشرفتهاي ديپلماتيک او در مذاکره با عربستان و امارات بوده چراکه اين کشور، نگران جايگاه خود نزد کشورهاي حاشيه خليج فارس شده است. کاهش تنشهاي منطقهاي قطعا منافع آمريکا و اسرائيل را به خطر خواهد انداخت. ازاينرو اين دو کشور همه تلاش خود را برای خنثيسازي تلاشهاي دکتر ظريف و سردار سليماني، به کار گرفتند.بنابراين سردار سليماني همچنان که پيگير اهداف نظامي ايران در منطقه بود، برای دستيابي به اهداف ديپلماتيک نيز تلاش ميکرد. از اينرو امتداد راه اين شهيد، نهفقط با منافع ديپلماتيک ايران تضادي ندارد، بلکه ادامه تلاشهاي اين شهيد در راه کاهش فشارها به ايران است.از طرف ديگر، هر زمان تنشهاي نظامي به حداکثر ميرسد، فرصت ديپلماسي بيشتر در اختيار ديپلماتها قرار ميگيرد. ترور سردار سليماني و حمله به عينالاسد به مثابه همان جرقهاي بود که مدتها همه از آن ابا داشتند اما پس از رخداد اين حوادث، گويي آبي بر آتش تنشها ريخته شد. يادمان باشد جنگها با شليک يک گلوله شروع و با امضای يک ديپلمات، پايان مييابند. فعاليت ميداني ديپلماتيک پس از ترور سردار سليماني نيز مؤيد اين مطلب است. در اين 40 روز، رفتوآمدهاي ديپلماتيک به اوج خود رسيده است. با وجود مرگ پادشاه فقيد عمان و تغييرات سياسي داخلي، مقامات عمان به عنوان يک ميانجي مرضيالطرفين، در هفتههاي اخير بارها به ايران و آمريکا سفر کردهاند. سفر نماينده ارشد اتحاديه اروپا به ايران و سفر مستقيم او به آمريکا نيز نشاندهنده تشديد تلاشهاي ديپلماتيک و علاقهمندي طرفين به ديپلماسي است.از طرف ديگر، دولت آمريکا نيز پالسهاي ديپلماتيک مختلفي به ايران ارسال کرده است. گشايشهاي اندک برای انتقال دارو به ايران از سوی سوئيس (حافظ منافع آمريکا در ايران) را ميتوان يکي از همين اقدامات قلمداد کرد. در اين مدت از لحن خشن مقامات آمريکايي نيز اندکي کاسته شده و به گفته دولتمردان ايراني، پيشنهاد مذاکره مستقيم و بيقيدوشرط با ايران را مطرح کردهاند؛ پيشنهادي که با پاسخ منفي ايران مواجه شده است چراکه شرايط داخلي و جو افکار عمومي پس از ترور سردار سليماني، آماده اين اقدام نيست.يکي ديگر از عوامل جواب رد ايران، نزديکي انتخابات رياستجمهوري در آمريکاست و ايران دوست ندارد تسهيلگر انتخاب مجدد ترامپ باشد.عامل ديگر، شرايط سياسي و اقتصادي داخلي است. پيشِروبودن انتخابات مجلس در ايران و دوقطبيسازي جامعه بر سر مذاکره با آمريکا ميتواند تبعات بدي در داخل و مذاکرات پيشرو بگذارد. اقتصاد ايران نيز پس از شوکهاي شديد ناشي از بازگشت تحريمها، بهمرور به شرايط ايستا، بازميگردد. هر چقدر تبعات ناشي از تحريم در اقتصاد ايران کاهش يابد، ديپلماتها ابزار بهتري برای مذاکره در اختيار خواهند داشت و کفههاي ديپلماتيک مذاکره به شرايط تعادل نزديکتر خواهند شد.به نظر ميرسد سياست ايران، صبر تا تعيين تکليف انتخابات رياستجمهوري آتي آمريکاست اما نکتهاي که در هر صورت نبايد از آن غفلت کرد، تداوم تلاشهاي ديپلماتيک با کشورهاي «چين» و «روسيه» است. در آمريکاي ترامپ، برعکس آمريکاي اوباما، اروپا شريک استراتژيک محسوب نميشود ولی روسيه به دليل روابط نزديک پوتين- ترامپ و چين به دليل گستردگي تعاملات سياسي و اقتصادي با آمريکا، شرکاي بااهميتتري قلمداد ميشوند. در اين شرايط و با احتمال تمديد رياستجمهوري ترامپ، لازم است همراهي اين دو کشور- تقريبا مشابه آنچه درباره کره شمالي رخ داد- در هرگونه توافق پيشرو را به همراه داشت تا اثربخشي و تداوم تلاشهاي ديپلماتيک تضمين شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.