به بهانه اجراي نمايش «گردن» در جشنواره تئاتر هامون
گردني که از مو هم باريکتر است
محمدحسن خدايي. منتقد
بعد از اجراي موفقيتآميز نمايش «پا»، اينبار آرمين حمديپور با نمايش «گردن» به تهران بازگشته تا در اولين جشنواره تئاتر رقابتي هامون شرکت کند. اينجا هم به نوعي با بحران واقعيت و تضاد منافع روبهرو هستيم که ميتواند محنتافزا و خانمانسوز باشد. اگر در نمايش «پا» رابطه احساسي زن و مرد در نسبت با نهاد خانواده، فضاي مجازي و مهاجرت بيان ميشود، در نمايش «گردن» بحران مربوط است به تضاد اينروزهاي والدين و فرزندان؛ همان نکتهاي که ذيل اعتماد و مسئوليت بزرگسالي در رابطه با دوران خوش کودکي نمايان ميشود. حتي اداي احترام گروه اجرائي به نمايشنامه «خداي کشتار» ياسمينا رضا، نشان از آن دارد که چگونه مسائل والدين با فرزندان، در مکانها و زمانهاي مختلف شباهتهايي فرمال و محتوايي با يکديگر پيدا ميکنند. در نمايش «گردن» ماجرا مربوط است به کبودشدن گردن دخترکي خردسال به نام «آوا» در يک مهدکودک. آوا از واقعهاي که براي او اتفاق افتاده روايتي بيان ميکند که به تدريج با کنار هم قراردادن شواهد، از اعتبار ميافتد، چراکه والدين پسرکي که آوا مدعي است به او آسيب رسانده، خطاکاربودن پسر خويش را منکر شده و در پي روشنشدن حقيقت و اجراي عدالت و در صورت امکان عذرخواهي هستند. تمنايي که اجرا از بهانجامرساندن آن ناتوان است يا آنکه به شکل تعمدي آن را کنار ميگذارد. تضاد منافع و پنهانکاري خانوادهها در نهايت به وضعيتي منجر ميشود که گويي ابهام و عدم وضوح، نتيجه منطقي اين فرايند وضعيت بغرنج است. اصولا وقتي اخلاق فردي و اجتماعي، دچار بحران ميشود، سوژههاي انساني را تحتتأثير قرار داده و آنها را واجد خطا و محافظهکاري ميکند. به لحاظ اجرائي آرمين حمديپور تلاش کرده تضاد منافع را به امري تکثرشونده بدل کند. در ابتدا هر پنج اجراگر که در يک رديف مقابل تماشاگران ايستادهاند، پاهاي خود را با جورابهاي يکبارمصرف طبي پوشانده و گويي وارد يک منطقه آلوده ميشوند؛ اجراگران تلاش ندارند شخصيتها را بازي کنند، بلکه مانند ميانجي محوشونده، آنها را احضار ميکنند. بيش از آنکه منطق بازنمايي به کار گرفته شود، اجراگري مدنظر است. بدنها در يک رديف ميايستند و اغلب فاقد ژست و اطوارهستند. گاه بنابر ضرورت از خط فرضي که قرار است همه بر آن متوقف شوند، قدمي به پيش گذاشته يا آنکه گامي به عقب برميدارند. ايده جابهجايي و تکثرشدن به تناوب تکرار شده و اشارهاي است به تنش هميشگي مابين جايگاه نمادين افراد با بدن فيزيولوژيک. از منظر نظم نمادين، هويت هر انسان به ميانجي بدن مادي، بهعنوان يک کليت بازنمايي ميشود. اجرا بيش از آنکه بر اهميت بدن فيزيولوژيک تأکيد کند، جايگاه نمادين افراد را مدنظر دارد. حال با رويکردي پسامدرنيستي، اجراگران مقابل تماشاگران ايستاده و کنشي را بازنمايي نميکنند، بلکه در کنار هم ايستاده و در باب کودکان خويش گفتوگو ميکنند. وقتي فيگور بازيگر کنار گذاشته شده تا اجراگري نقش را ايفا كند، تکثيرشدگي و جابهجايي معنا مييابد. مضاف بر اينکه اجرا تلاش دارد در ساحت پديدارشناختي باقي نمانده و سرگذشت شخصيتها را در نسبت با کودکي و گذشته از يک منظر روانشناختي روايت کند. کودکي در اينجا به مثابه استعارهاي عمل ميکند تا واقعيت بزرگسالي را به چالش بکشد. بيجهت نيست که حوادث سرنوشتساز آن دوران فراخوانده ميشوند تا شايد توضيحي باشند براي چرايي کنشهاي امروزي. حال با دو جنس کودکي روبهرو هستيم؛ يکي مربوط است به آن چيزي که در مهدکودک ميبينيم و ديگري در رابطه با کودکي پرفرازونشيب و گاه تروماتيک والدين. تأمل در کودکي هر دوران، ميتواند امکاني بگشايد براي قياس گذشته با حال از منظر شادي، سعادت و اميدواري. رويکرد روانشناختي آرمين حمديپور در قسمتهايي از اجرا، به گنگي و ابهام دامن زده است. تقطيع زماني، جابهجايي شخصيتها و ارجاع به گذشته، اگر قرار باشد از طريق بدنهايي به اجرا گذاشته شود که تفاوت چنداني را بروز نميدهد و ميتواند به سردرگمي مخاطبان منتهي شود. گو اينکه در صحنههايي از اجرا، اين رفتوآمدهاي متناوب، ريتمي جذاب و تماشايي خلق ميکنند که ملال را پس زده و نوعي از سرخوشي را به ارمغان ميآورند، اما ميتواند مقدمهاي هم باشد براي گمکردن قصه و ازنفسافتادن روايت. هرچه هست، اين گروه تئاتري اهل شيراز را ميتوان با رويکردهايی که به اخلاق و بدن انسان دارند، پاتولوژيستهاي آيندهدار دانست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.