نشست امنيتي مونيخ از فردا آغاز ميشود
مونيخ، صحنه رايزني بر سر هواپيماي اوکرايني
شرق: نشست سالانه امنيتي مونيخ که وزير خارجه ايران را هم در ميان میهمانان خود دارد، فردا آغاز ميشود و تا يکشنبه ادامه خواهد داشت. محمدجواد ظريف مانند سالهاي گذشته، اين بار نيز از جمله مدعوين اين نشست است. او سهشنبه در ميانه راهپيمايي ۲۲ بهمن و در گفتوگو با خبرنگاران درباره اهداف حضور خود در اين نشست گفت: «هدف از اين سفر اعلام ديدگاههاي جمهوري اسلامي ايران و نشاندادن خطر سياستهاي آمريکا براي منطقه است». ظريف در دورههاي چند سال اخير اين نشست نيز حضور داشته و به سخنراني و مصاحبه پرداخته است.
سرفصل نشست۲۰۲۰: ناغربيت
وبسايت نشست سال ۲۰۲۰، با مروري بر روندهاي سياسي اخير، موضوع اصلي اين نشست را بررسي پديدهاي ميخواند که با نام Westlessness توصيفش ميکند، در اشاره به آنچه «کمرنگشدن فهمي مشترک از معناي غربيبودن» عنوان ميشود: «در سالهاي اخير، غرب، آنطورکه ميشناسيمش، هم از درون و هم از بيرون به چالش کشيده شده است». در ادامه توضيحات اين وبسايت ميآيد: «در مواجهه با رقابت جديدي بين قدرتهاي بزرگ و بحرانهاي متعددي که نيازمند واکنش غربي هماهنگي هستند، براي دنيا چه معنايي دارد اگر غرب نتواند روي يک راهبرد مشترک توافق کند و صحنه را براي ديگران وابگذارد. نشست امنيتي مونيخ در سال ۲۰۲۰ در پي پاسخها و راهحلها براي اين سؤالات اساسي خواهد بود». اين توضيحات البته تأکيد ميکند که اين تنها موضوع اين اجلاس نيست: «تصميمگيران و کارشناسان از سراسر جهان به بحث درباره نقاط حساس خواهند پرداخت، از ليبي تا خليج فارس و فراتر از آن تا شرق آسيا». همچنين اشاره ميشود که به رسم هرساله، در حاشيه نشست امسال نيز برنامههايي جنبي از سوی نهادهاي ديگر برگزار ميشود و البته ديدارهاي متعدد دوجانبه و چندجانبه هم در کار خواهند بود.
مسئلهاي را که مطرحشده ميتوان در چارچوب چالشي ديد که در سالهاي اخير از جنبههاي مختلف، رويکردهاي سياسي غرب را به شکلي که اواخر قرن بيستم شکل گرفت، تهديد کرده است. رويکردهاي مليگرايانه و راستگرايانه افراطي که در تقابل با چندجانبهگرايي قرار ميگيرند، بهطور خاص اين نظام سياسي را به چالش کشيدهاند. برجستهترين نمونههاي آن عبارتاند از پيروزي دونالد ترامپ در انتخابات رياستجمهوري آمريکا در سال ۲۰۱۶ و سياستهاي او در تقابل با رويکردهاي پيشين دولتهای ايالات متحده و موفقيت کارزار برگزيت که در همين سال ميلادي خروج بريتانيا از اتحاديه اروپا را قطعي کرد. رشد احزاب راست افراطي در کشورهايي مثل آلمان و ايتاليا با رويکردهاي ضد اتحاديه اروپا نيز از جمله نشانههاي اين روند هستند.
تريبون بعد از چندين ماجرا
وزير خارجه ايران امسال اما در حالي راهي مونيخ ميشود که ايران ماههايي پرماجرا را پشتسر گذاشته است. در فاصله نشست منطقهاي کنفرانس امنيتي مونيخ که اوايل آبان در قطر برگزار شد، تا حالا که ظريف به مونيخ ميرود، ايران اعتراضات آبان و متعاقبش اعتراضات برخي از کشورها به واکنش ايران به اين اعتراضات را پشتسر گذاشته است. پس از آن ماجراي ترور سردار سليماني رابطه ايران و آمريکا و نيز وضعيت منطقه بهویژه عراق را در معرض بالاترين سطح تنشها قرار داده است، واکنش ايران با حمله به پايگاه نظامي عينالاسد در عراق در همين فاصله رخ داده است، واکنشي که ايالات متحده اول خسارتهاي جاني آن را صفر اعلام کرد اما بعدها آمار سربازاني که بر اثر اين حمله دچار ضربه مغزي شده بودند، پلهپله تا بيش از صد نفر رسيد. عملا همزمان با اين حمله بود که داستان شليک پدافند سپاه به هواپيماي مسافربري اوکرايني در آسمان تهران و سه روز پس از آن، پذيرش رسمي اين اقدام از سوي ايران رخ داد. اين ماجراي آخري حالا به مرحلهاي رسيده که لحن مقامات اوکراين و کانادا عليه ايران و واکنشهاي مقامات ايران به آنها تندتر و تندتر ميشود. در ميانه همين
داستانها، ايران گام پنجم و آخر روند کاهش تعهدات هستهاي را هم برداشت و از آن طرف، اروپاييهاي برجام در نتيجه تهديدهاي تجاري ترامپ، سازوکار حل اختلاف را عليه ايران کليد زدند، سازوکاري که البته مهلتش کمي بعد و با دخالت جوسب بوررل، مسئول سياست خارجي اتحاديه اروپا، نامحدود تمديد شد تا وضعيت برجام در تعليق بماند.
پس از همه اين ماجراها، حالا ظريف راهي نشستي امنيتي در اتحاديه اروپا ميشود تا مواضع خود را تبيين کند اما احتمالا در گفتوگوها با خبرنگاران و ديگر میهمانان، با سؤالات متعددي درباره اتفاقات مذکور مواجه خواهد شد. بهویژه به خاطر حضور برخي از میهمانان اين نشست که دراينباره حرفهايي براي گفتن دارند.
از زلنسکي و ترودو تا لاوروف و پمپئو
يک رويارويي مهم احتمالي براي وزير خارجه ايران ميتواند با رهبران دو کشوري باشد که اخيرا در تقابل با ايران قرار گرفتهاند. ولوديمير زلنسکي، رئيسجمهور بداقبال اوکراين که در اولين ماههاي حضورش در دنياي سياست از ماجراهاي ترامپ و بايدن تا شليک ايران به يک هواپيما را روي ميز خود ميبيند، در حالي در اين نشست حاضر است که در آخرين موضعگيريهايش، ضمن متهمکردن ايران به عدمهمکاري در بررسي پرونده هواپيما، وعده داده بابت اين ماجرا از ايران به دادگاههاي بينالمللي شکايت خواهد کرد. از طرف ديگر، جاستين ترودو، نخستوزير کانادا ديگر میهمان اين نشست است.
ترودو که در روزهاي اول حادثه حضور پررنگي در تسليت به خانوادههاي قربانيان حادثه و اعلام حمايت از آنها داشت، بهعنوان رئيس دولت کشوري به اين نشست ميآيد که هم بابت تحويل جعبه سياه هواپيما با ايران در تقابل است و هم در دادگاهي در اين کشور، پرونده درخواست غرامتي ميليارددلاري را با شکايت وکلاي برخي از خانوادههاي قربانيان در دست بررسي دارد.
از طرف ديگر، مهرههاي تأثيرگذار در چالش ديگر ايران؛ يعني پرونده پرفرازونشيب برجام و متعلقاتش هم در فهرست ميهمانان اين نشست ديده ميشوند؛ از سرگئي لاوروف، وزير خارجه روسيه تا امانوئل مکرون، رئيسجمهور فرانسه که اولي همچنان بيشترين حمايت از ايران را در مواضع خود دارد، اما دومي چند ماهي است از تلاش جدياش براي نجات برجام دست کشيده. مايک پمپئو، وزير امور خارجه آمريکا و البته مارک اسپر، وزير دفاع اين کشور نيز احتمالا از فرصت حضور در اين نشست براي گفتوگو با رهبران و مقامات استفاده خواهند کرد و ايران نيز، طبق معمول يکي، دو سال اخير، از موضوعات گفتوگوهاي آنها خواهد بود.
اشرف غني، رئيسجمهور افغانستان، محمد علي الحکيم؛ وزير خارجه عراق، هايکو ماس؛ وزير خارجه آلمان و وانگ يي؛ وزير خارجه چين نيز از جمله ميهماناني هستند که در ديدار احتمالي با ظريف، گفتوگوها و رايزنيهاي مهمي خواهند داشت.
حضور در مونيخ، بعد از غيبت در داووس
و نيويورک
حضور ظريف در اين نشست، هفته گذشته توسط سخنگوي وزارت خارجه تأييد شد، گرچه سيدعباس موسوي يک شرط هم براي اين حضور تعيين کرد: «محمدجواد ظريف در کنفرانس امنيتي مونيخ شرکت و سخنراني ميکند، البته اگر باز کارشکني نکنند». اشاره موسوي به مشکلاتي است که باعث شدند ظريف در ماههاي اخير حضور در دو نشست بينالمللي را از دست بدهد. وزير خارجه ايران ديماه امسال و مدت کوتاهي بعد از ترور سردار سليماني توسط آمريکا در خاک عراق، طبق برنامه براي حضور در نشست شوراي امنيت سازمان ملل متحد براي بررسي مسائل منطقهاي آماده ميشد، اما دولت ايالات متحده برخلاف قواعد مربوط به توافق ميزباني مقر سازمان ملل متحد، از صدور ويزا براي او خودداري کرد تا او نتواند در اين نشست حاضر شود. ظريف تأکيد داشت برنامه حضور او طبق دعوتي از مدتها پيش تنظيم شده بود و ارتباطي به ماجراي ترور نداشت. اندکي بعد، در آستانه اجلاس مجمع جهاني اقتصاد داووس، ماجراي ساقطشدن هواپيماي اوکرايني با موشک پدافند سپاه در آسمان تهران رخ داد. در پي اين حادثه، برگزارکنندگان اجلاس، برنامه جلسه اختصاصي ظريف را لغو کردند تا او نيز اساسا از اين سفر صرفنظر کند. بعد از آن دو
ماجرا، حالا اگر تا فردا اتفاق پيشبينينشدهاي رخ ندهد، ظريف بعد از مدتي بار ديگر تريبوني خارج از ايران را براي گفتوگو و مطرحکردن مواضع خود در اختيار خواهد داشت.
سفرهاي پيشين ظريف
در اوايل دوران وزارت خارجه ظريف، ديدار بين وزراي خارجه ايران و ايالات متحده آمريکا که براي دههها يک تابوي مهم در صحنه ديپلماسي بود، کمکم به اتفاقي روزمره تبديل شد. حاشيه نشست مونيخ ۲۰۱۴ و يک سال پيش از بهنتيجهرسيدن توافق هستهاي ايران، موقعيت يکي از اين ديدارها بين وزير خارجه ايران و جان کري، همتاي وقتش بود که آن زمان، بهعنوان نشانهاي مهم از پيشرفت گفتوگوها ديده ميشد. ديدار ظريف با کري در حاشيه اين نشست و نيز در موقعيتهاي ديگرِ حضور همزمان اين دو در جلسات بينالمللي در سالهاي ديگرِ مسئوليت دو وزير خارجه نيز تکرار ميشد. ظريف در اين سفرها البته ديدارهايي هم با همتايان خود از ديگر کشورهاي درگير گفتوگوهاي هستهاي داشت. جلسات و تعاملات دوجانبه و چندجانبه ظريف در آن سالها با همتايان که به معناي ارتقاي سطح گفتوگوهاي ايران با طرفهاي ماجراي هستهاي به سطح وزير خارجه بود، همزمان عزم جدي ايران براي پيگيري مذاکرات و باور طرفهاي مقابل به احتمال پيشرفت در تعامل با وزير خارجه جديد را نشان ميداد.
اما سخنرانيها و گفتوگوهاي ظريف در اين نشست نيز به نوبه خود خبرساز بودهاند. او در سخنرانياش در همين نشست و در سال ۲۰۱۶ بود که در اشارهاي آشکار به چالشهاي منطقه خاورميانه گفت ايران به دنبال طایفهگرايي نيست. سال بعد از آن او به کشورهاي منطقه هشدار داد که انحراف خشم مردم از ناکارآمدي سيستم داخلي به دشمن ساختگي خطرناک است. ظريف در آن زمان که اولين ماههاي حضور ترامپ در کاخ سفيد بود، با اشاره به اينکه ايران به تحريمها پاسخ مثبت نميدهد، تأکيد کرد که کشور متبوعش تنها به احترام متقابل پاسخ ميدهد. يک سال بعد، او با تمسخر حرفهاي نتانياهو که با نشاندادن تصويري بهعنوان «تکهاي از يک پهپاد سرنگونشده ايراني» ايران را بزرگترين خطر براي جهان خوانده بود، گفت: «امروز ما شاهد سيرک مسخرهاي بودهايم که حتي ارزش ندارد به آن بپردازيم. پس اجازه دهيد که به موضوعات جدي بپردازيم». ظريف در اين دوره همچنين تأکيد کرد که «ايران خواستار يک منطقه قوي است و قصد هژموني در منطقه را ندارد». بالاخره در نشست سال گذشته مونيخ او نسبت به احتمال تغيير نظر مردم ايران درباره توافق هستهاي هشدار داد. او گفت هنوز ۵۱ درصد مردم ايران از
پايبندي به برجام دفاع ميکنند، اما اين موضوع هر لحظه ميتواند تغيير کند. او تأکيد کرد در صورتي که اروپا به تعهدات خود در اين زمينه عمل نکند، احتمال تغيير رويکرد ايران نسبت به توافق هستهاي وجود دارد.
تاريخچه نشست امنيتي مونيخ
نشست امنيتي مونيخ، نشست سالانهاي با بيش از نيمقرن قدمت است که از سال ۱۹۶۳ در همين شهر از ايالت باواريا برگزار ميشود، هرچند در طول اين سالها، نام و ترکيب ميهمانان اين نشست تغييراتي هم داشته است. در طول اين سالها، نشست مونيخ تنها دو بار لغو شده است. بار اول، در سال ۱۹۹۱ و در زمان وقوع جنگ موسوم به «جنگ اول خليج [فارس]» و حمله ايالات متحده به عراق و بار دوم، در سال ۱۹۹۷ و پس از اعلام بازنشستگي ادوارد هاينريش وون کلايست اشمنزين، بنيانگذار اين نشست که در سال ۲۰۱۳ و در ۹۰ سالگي درگذشت. در طول چنددههاي که از شروع به کار اين نشست ميگذرد، نشست مونيخ بهعنوان نشستي مستقل و بينالمللي به همان جايگاهي در صحنه روابط بينالمللي و سياست جهاني رسيده که اجلاس سالانه داووس در صحنه اقتصاد و تجارت جهاني مدعي آن است، گرچه احتمالا هستند کارشناساني که با نگاه به ترکيب ميهمانان اين دو نشست ضمن اذعان به زرقوبرق بيشتر داووس، مونيخ را رويداد مؤثرتري در صحنه جهاني توصيف کنند.
اين نشست در شکل کنوني خود هر سال ميزبان رؤساي حکومتها و دولتها، رؤساي سازمانها و اتحاديههاي بينالمللي، وزرا، نمايندگان پارلمان و نيز نظاميان ارشد و چهرههاي برجسته فعال در عرصههاي علمي، اجتماعي، تجاري و رسانهاي است. ماه فوريه يا به تقويم خورشيدي بهمن، زمان برگزاري و هتل بايريشتر هف در مونيخ محل برگزاري آن است.
از ميان نشستها و برنامههايي که همزمان با اين نشست برگزار ميشوند ميتوان به نشست امنيت انرژي که از سال ۲۰۱۳ برگزار ميشود، نشست رهبران جوان که اولينبار در سال ۲۰۰۹ برگزار شد و نشست امنيتي سايبري که بار اول در سال ۲۰۱۲ برگزار شد اشاره کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.