آلودگی هوا و حقوق اجتماعی شهروندان
مریم دهقان
حقوق اجتماعی بخشی از حقوق اصلی ملت در جوامع است؛ میتوان گفت حقوق اجتماعی شالوده یک نظام معقول و دموکرات است؛ زیربنای حقوق اجتماعی کاملا بستگی به وضعیت اقتصادی، اجتماعی و ریشههای فرهنگی هر کشور دارد. نقش دولتها در اجرای قاطع و مؤثر قوانین اجتماعی نقشی بنیادین است؛ زیرا دسترسی به حقوق اجتماعی کاملا تحت تأثیر ساختار خدمات رفاهی اجتماعی و اقتصادی است که دولتها رقم میزنند. یکی از اصلیترین حقوق ملت حق داشتن محیط زیستی سالم و هوای پاک است که در قانون اساسی و منشور حقوق شهروندی به این حق اشاره شده و از کرامت و جایگاه والایی برخوردار است. متأسفانه در سالهای گذشته شاهد آلودگی محیط زیست بهخصوص هوای استشمامی که منشأ حیات انسان است، بودهایم و عدم بهبود وضعیت در چند سال اخیر نشان از ناکارآمدی اقدامات مسئولان در حیطه زیستمحیطی است و با وجود تاکید بر آن در قانون اساسی، منشور حقوق شهروندی، میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی برای بهبود بهداشت صنعتی و زیستمحیطی متأسفانه در این زمینه شاهد سیر نزولی به جای سیر صعودی هستیم. بر این اساس، برای تحقق حقوق اجتماعی در کنار اهدافی چون رشد شاخصهای رفاهی متناسب با پیشرفت فناوری و امکانات امروز از جمله معیشت، کار، حقوق مالکیت و آزادی بیان، رشد صنعت خودرو و وسایل حملونقل خصوصی و عمومی، مترو، وسایل گرمایشی و سرمایشی، تولید کارخانهها و لوازم رفاهی و... بايد بر محیط کسبوکار، ثبات وضعیت اجتماعی و تناسب بین رشد صنعتی و محیط زیست که نیازمند توجه است؛ تمرکز کرد تا در کنار رشد جمعیت، فشار بر منابع طبیعی و محیط زیست کاهش یابد و بین رشد شاخصهای اقتصادی و صنعتی و رفاه اجتماعی و طبیعت، آب و هوا و منابع موجود، تعادل ایجاد شود و از تخریب امکانات طبیعی و موجود زندگی مانند نفسکشیدن و برخورداری از آب و هوای سالم جلوگیری شود و سرانه امکانات طبیعی و رفاهی مانند فضای سبز، کوچه و خیابان، محیط بازی کودکان، آب آشامیدنی سالم، نور و هوای کافی در منزل و محیط کار، دسترسی به مراکز خرید، محیط آموزشی مناسب برای کودکان، نوجوانان، دانشجویان و برای همه شهروندان فراهم شود. نگاهی به تجربه کشورهای دیگر کاملا هشداردهنده است. گذشته کشورهای صنعتی جهان ازجمله اروپا نیز نشان میدهد که به دليل رشد صنعتي و افزايش مصرف سوخت کارخانهها و... آلودگي هوا به شدت رشد كرده و شهرهاي بزرگ را با مشكل مواجه كرده است.
اما به تدريج با جايگزينكردن سوختهاي بهتر، انتقال كارخانهها به شهرهاي ديگر و خارج كشور، كاهش تمركز در شهرهاي بزرگ و انتقال مراكز صنعتي، بازار كالا، مراكز دانشگاهي و فرهنگي، واردات، صادرات و تجارت به شهرهاي ديگر، عملا تمركز جمعيتي از بين رفته و امروز در كشورهايي مانند بريتانيا و فرانسه، شهرهايي مانند پاريس با دو ميليون جمعيت خلوتتر از شهرهايي مانند تهران با بيش از 10 ميليون جمعيت هستند و شهرهاي ديگر به مراكز تجاري، صنعتي و بازار كالا، دانشگاه، فرهنگ و... تبديل شدهاند. بر مبنای تحلیل اقتصادي حقوق شهروندان با رویکرد زیستمحیطی، كاهش منافع و هزينههاي بحرانهاي محيطزيستي، آلودگي هوا، حملونقل و ترافيك و نگاهي به تجربه كشورهاي صنعتي جهان، به ما نشان ميدهد كه بايد با عدم تمركز در شهرهاي بزرگ، فشار موجود در شهرهاي بزرگ را كاهش دهيم. برای مثال وجود 70 درصد گردش مالي كشور، سپرده و تسهيلات در بانكهاي تهران نشان ميدهد كه بخش عمده خدمات، واردات، صادرات و تجارت كالا در تهران انجام ميشود و تهران نه تنها مركز صنعتي براي صنايع بزرگي مانند خودروسازي است و در اين شهر، پالايشگاه، سيمان، روغن، مصالح ساختماني و... توليد ميشود، بلكه بخش عمدهاي از ميوه و ترهبار و كالاهاي ديگر از نقاط مختلف كشور و بنادر به سمت تهران منتقل ميشود و سپس از تهران به شهرهاي ديگر ميرود و بنابراين بار ترافيكي بزرگي را در تهران و حاشيه آن ايجاد كرده است. از سوي ديگر نیز میتوان اشاره كرد که تمركز امور نظامي و پادگانها، شركتهاي وابسته به شركت نفت و... نيز نه تنها براي خود افراد، كارمندان و خانوادهها هزينههاي بيشتري براي زندگي در تهران ايجاد كرده بلكه جمعيت قابل توجهي نيز در اين شهر براي چند دهه و نسلهاي بعد ماندگار شدهاند. اگرچه در حال حاضر و سال جاری حل مشكل آلودگي هوا را با تعطیلی مدارس با پيشنهادهای غیراصولی مانند تعطيلي مدارس در سهماهه آذر، دي و بهمن به جاي تابستان، پشت سر ميگذاريم؛ اما كمبود آب، ترافيك سنگين، حوادث طبيعي و... موضوعاتي است كه ميتواند ابرچالشهاي بيشتري را ايجاد كند. بنابراين به جاي خرج ميلياردها دلار بودجه و حفظ شرايط موجود با بافت هندسي نامناسب و گرفتاريهاي ديگر، بهتر است اين هزينهها را صرف اصلاح امور، عدم تمركز و انتقال بسياري از امكانات موجود به ساير نقاط كشور كنيم و هزينههاي زندگي را كاهش و منافع آن را افزايش دهيم و رفاه و حقوق بهتري را براي شهروندان ايجاد كنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.