تحمل نكردن ديگري
علي وراميني
فارغ از مباحث سينمايي جشنواره فيلم فجر، چند اتفاق از نظر من مهم، حول دو فيلم روي داد. دو برادر افغانستاني، خلافآمد عادت و قاعدهشکن، چندسالي است در سينما و تلويزيون ايران کار ميکنند و در چند فيلمي که پيش از اين ساخته بودند، سعي ميکردند به معضلات افغانستانيهاي مهاجر بپردازند. هميشه با خود فکر ميکردم اين دو برادر در برابر ما ايرانيها محافظهکاري ميکنند و آن ميزان رفتار ناصحيح بخشي از جامعه ما با اين مهاجران را بهخوبي نشان ميدهند و حتي در نقدي که به آخرين فيلمشان هم نوشتم، به اين نکته اشاره کردم که گويي اين برادران با ما رودربايستي دارند که هيچ اشارهاي به نوع رفتار ما نميکنند، وگرنه ميتوان هزاران قسمت از رفتار بد ما با اين تنها مهاجراني که از بدحادثه به ما پناه ميآورند، سريال ساخت. برادران محمودي امسال با فيلمي که خوب هم نبود در جشنواره شرکت داشتند. عمده فيلم در خود جامعه افغانها شکل گرفته بود و تنها رابطهاي که با ايرانيها داشتند، رابطه با قاچاقچي انسان يا همان آدمپران بود؛ آدمپرانهايي که نه فرشته بودند و نه شيطان؛ مختصات چنين فردي در هر جاي دنيا زندگي ميکند و تقريبا يکي است. در اين فيلم هم يک زدوخورد رفتوبرگشتي ميان دو گروه افغانستاني مهاجر و ايراني آدمپران شکل گرفت و هيچچيز غيرمعمولي گفته نشد. اما واکنشهايي را که پس از اکران فيلم ديدم، حيرتانگيز بود؛ چپ و راست به فيلمساز افغان تاختند که وامصيبتا، به ايراني توهين کردهاي! اولين واکنشي که مشاهده کردم بلافاصله بعد از نمايش و از همکار رسانهاي بود که صداوسيما ملکطلقشان هست و هميشه بهعنوان کارشناس رسانهاي سيما تکميداندار عرصه هستند. او خطاب به دوستش درباره فيلم ميگفت «خوبه که حالا اينجا (يعني ايران) آدم شديد و فيلم عليه ما ميسازيد». يکي ديگر از اين هجمهها از جانب فردي بود که دقيقا به لحاظ انديشهاي مقابل اين طيف قرار دارد و او هم با کلماتي مشابه همان سخنان را گفته بود. اما نکته اين است که گويي در مورد اول نه گروه اول به ارزشهاي بنيادين بستري که از آن دم ميزند؛ مانند برادري اعتقاد دارد و نه گروه دوم که مدعاي جهاني فکرکردن و آزادانديشي دارند. در اتفاقي ديگر در همين جشنواره، به فيلمي که داستانش در خوي ميگذرد حمله شد که چرا زبانش آذري است و از زبان رسمي استفاده نشده؟ با جواب فيلمنامهنويس که خودش بازيگر اصلي فيلم (لاتاري) است و خبرنگار را به فاشيستبودن متهم ميکند، کار نداريم. به اين هم کار نداريم که مثلا فيلم اگر با زبان فارسي ساخته ميشد، به لحاظ زيباييشناسي چه افتي ميکرد، اما اينکه حتي ما قائل به بازنمايي سينمايي در بخشهايي از اين مرز و بوم كه با زباني غير از فارسي صحبت ميکنند هم نيستيم، زنگ خطر قابل توجهي است. احتمالا در اجتماعي که رئيسجمهور آن چندي پيشتر با تمسخر گفت «انتخابات افغانستان{هم} الکترونيکي شد و ما نشديم!» اينها چيزي عجيب نباشد اما با نگاهي کلي به کليت اين جامعه که در سطح نخبگانش بحث چنين است، اين هشدار را به ما ميدهد که با يک رويكرد خاص سروکار داريم. اينکه اين رويكرد چه آفاتي ميتواند داشته باشد، بحث مفصلي است، اما مسلم است که اولين نتيجه سيطره اين رفتار تحملنکردن ديگري است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.