|

دايناسورهاي خفاش‌بال

خويشاوندان نزديک پرندگان با بال‌هايي به‌کلي متفاوت

عرفان خسروي. ديرينه‌شناس و مورج علم

از ميان يافته‌هاي متعدد ديرينه‌شناختي سال ۲۰۱۹ شايد جذاب‌ترين و عجيب‌ترين خبر کشف نمونه‌اي جديد و فيصله‌بخش از دايناسورهاي بال‌خفاشي باشد. خانواده‌اي که نام عاميانه «دايناسورهاي خفاش‌بال» به حقيقت برازنده آنهاست. اين خانواده تا آغاز سده بيست‌ويکم ميلادي ناشناخته بودند و نخستين نمونه‌هاي آنها در سال ۲۰۰۲ توصيف شد. نام علمي اين خانواده Scansoriopterygidae است که مي‌توان آنها را به‌سادگي اسکنسوريوپ‌تريجيدها يا همان دايناسورهاي بال‌خفاشي ناميد. نخستين نمونه آنها (که نام علمي خانواده نيز بر اساس نام همين نمونه ساخته شده) Scansoriopteryx/ اسکنسوريوپ‌تريکس در سال ۲۰۰۲ بر اساس سنگواره‌اي که در استان ليائونينگ چين يافت‌شده بود، توصيف شد؛ دايناسوري به جثه گنجشک با سازگاري‌هاي ساختاري در استخوان‌بندي پا براي حرکت ميان شاخه درختان. معني نام اين دايناسور «بال درخت‌زي» است (برگرفته از scānsus لاتين به معني «بالارفته از درخت» و يوناني به معني «بال»). سازگاري عجيبي نيز در استخوان‌بندي دست اين دايناسور ديده مي‌شد: دست اين دايناسور مثل بسياري از دايناسورها سه‌انگشتي بود و انگشت «شست» مثل اغلب دايناسورها کوتاه‌تر بود و روبه‌روي باقي انگشتان قرار داشت؛ اما خلاف بيشتر دايناسورها، انگشت مياني بلندترين انگشت دست نبود؛ زيرا انگشت سوم (که معمولا کوتاه‌تر از انگشت دومي است) در اين دايناسور تقريبا دوبرابر انگشت‌ شماره دو طول داشت و نگارنده اين يادداشت تا مدت‌ها تعبير نادرستي درباره اين ويژگي عجيب داشت. دراز بودن انگشت سوم خيلي‌ها را به ياد انگشت دراز و باريک شماره سه در نوعي نخستي حشره‌خوار امروزي به نام آيه-آيه (Daubentonia madagascariensis) مي‌انداخت که از انگشت ويژه خود براي پيداکردن و بيرون‌کشيدن پوره حشرات از زير پوست درختان استفاده مي‌کند. سال ۱۳۹۰ که کتاب فرهنگنامه دايناسورها را نوشتم، تصويري از آيه-آيه در فصل اسکنسوريوپ‌تريجيدها قرار دادم تا براي مخاطب ايراني کتاب فرضيه حشره‌خواري با کمک انگشت دراز اين دايناسورها را روشن‌تر کنم. اگرچه اين دايناسورهاي گنجشک‌جثه و درخت‌زي احتمالا حشره‌خوار بوده‌اند اما من و بسياري ديگر در اشتباه بوديم زيرا امروز مي‌دانيم که اين جانوران عجيب قطعا از انگشت خود براي بيرون‌کشيدن حشرات از زير پوست درخت استفاده نمي‌کردند. فرضيه دومي که از مدت‌ها پيش مطرح شده بود ولي طرفداران اندکي داشت اين بود که انگشت سوم، يک بال‌ پوستي را حمايت مي‌کرده که به کمک آن، اين دايناسورها مثل سنجاب‌هاي پرنده امروزي روي هوا سرمي‌خوردند و از ميان شاخه‌ها به اين‌سو و آن‌سو پرمي‌کشيدند. توصيف عضو جديدي از اين خانواده در سال ۲۰۱۵

(doi: 10.1038/nature14423) با نام علمي Yi/يي نشان داد احتمالا همين فرضيه درست بوده است. استخوان نوظهور جديد و عجيبي به مچ دست يي متصل بود که احتمالا از تغييرشکل و کشيده‌شدن يکي از استخوان‌هاي کنجدي مچ دست تکامل يافته بود. وجود اين استخوان همان فرضيه قديمي را به‌شدت تقويت مي‌کند که بالي پوستي و بزرگ پشت دست‌هاي اين دايناسورها وجود داشته و به کمک آن روي هوا سرمي‌خورده‌اند. اين استخوان جديد به‌ یي کمک مي‌کرده تا بال پوستي‌اش را در حالتي که شباهت ظاهري جالبي به بال خفاش‌ها داشته، بهتر هدايت و ناوبري کند. البته اين نظريه هم در بدو امر مورد پذيرش همه متخصصان قرار نگرفت. کِوين پديان در يادداشتي (doi: 10.1038/nature14392) که هم‌زمان با انتشار مقاله توصيف يي در nature منتشر شد، اشکالات فراواني به فرضيه بال پوستي وارد کرد. پديان اطلاعات به دست آمده از سنگواره‌اي را براي چنين فرضيه‌اي ناکافي مي‌دانست؛ اگرچه فرضيه جايگزيني هم براي اين ساختار پيشنهاد نداد. با وجود اشکالات پديان، کشف يي کمک کرد تا تصوير قديمي دايناسورهاي انگشت‌دراز حشره‌خور به تصوير جديد دايناسورهاي بال‌خفاشي تغيير کند. اين تصوير جديد درک ما از تکامل پرندگان را نيز متحول مي‌کرد. در چارچوب فکري جديد، پرندگان يکي از چندين گروه مختلف دايناسورهاي پردار بودند که راهي براي حرکت هوايي ميان شاخه درختان يافتند اما در دوره ژوراسيک گروه‌هاي ديگري از دايناسورهاي پردار نيز به شيوه‌هايي متفاوت و جدا از پرندگان مراحل ابتدايي تکامل پرواز را طي کردند. دايناسورهاي بال‌خفاشي يکي از جالب‌ترين گروه‌هاي دايناسورهاي پردار بودند که توانستند با شيوه‌اي بسيار متفاوت نسبت به پرندگان پرواز را تجربه کنند؛ اگرچه به شواهد بيشتري براي پذيرش عمومي اين فرضيه ميان ديرينه‌شناسان متخصص تکامل پرواز نياز بود. کشف نمونه‌اي جديد از دايناسورهاي بال‌خفاشي در سال گذشته ميلادي (doi: 10.1038/s41586-019-1137-z) سرانجام شواهد بيشتر را فراهم کرد. اين دايناسور جديد Ambopteryx/امبوپ‌تريکس نام گرفت (برگرفته از ambo لاتين به معني «هردو» و « » يوناني به معني بال). سنگواره هم فرضيه بال پوستي را تأييد مي‌کند و هم نقش استخوان قلم‌مانند برآمده از مچ در ساختار بال را نشان مي‌دهد. از همه مهم‌تر اين سنگواره اطلاعات مهمي درباره تکامل بال در پرندگان به دست مي‌دهد. تحليل مؤلفه‌هاي اصلي در دست/بال دايناسورهاي پردار مختلف (از جمله پرندگان اوليه و نيز دايناسورهاي بال‌خفاشي) نشان مي‌دهد کشيدگي بال پرنده‌ها بيشتر در استخوان‌هاي کف‌دست (متاکارپ‌ها) و براي حمايت پرهاي پروازي بوده است، درحالي‌که بال اسکنسوريوپ‌تريجيدها به دليل کشيدگي بازو و ساعد بلندشده، نه متاکارپ‌ها، تا حمايت مؤثرتري از پرده پوستي (پاتاگيوم) بال داشته باشد. اين يعني مسير تکامل پرواز در پرندگان و دايناسورهاي بال‌خفاشي از آغاز متفاوت بوده. يکي از اين دو مسير (بال خفاشي متکي بر درازشدن بازو و ساعد) بعد از 10 ميليون سال (در انقراض جمعي اواخر ژوراسيک) منقرض شد؛ درحالي‌که ديگري (متکي بر درازشدن متاکارپ‌ها) تا امروز با قدرت زنده مانده و به تنوع خيره‌کننده‌اي رسيده‌اند که ما آنها را «پرندگان» مي‌ناميم. به علاوه تحليل تبارشناختي اسکنسوريوپ‌تريجيدها با اتکا به داده‌هاي جديد نشان مي‌دهد دايناسورهايي مثل Velociraptor/ولاسي‌راپتور و خويشاوندانش ديگر جزء گروه خواهري پرندگان به حساب نمي‌آيند، بلکه خودشان اکنون زيرمجموعه پرندگان شمرده مي‌شوند و راپتورها نخستين گروه از پرندگان بودند که قدرت پرواز خود را از دست دادند. به عبارت ديگر ولاسي‌راپتور و دايناسورهاي ترسناک ريز و دشت هم‌خانواده‌اش، چيزي نيستند جز نسخه‌هاي بي‌پرواز و بزرگ‌جثه آرکيوپ‌تريکس!1 پي‌نوشت‌: 1- براي اطلاعات بيشتر درباره آرکيوپ‌تريکس، نک: موناليزاي دنياي علم ديگر تنها نيست؛ گونه‌اي جديد براي آرکيوپ‌تريکس، مشهورترين سنگواره جهان؛ عرفان خسروي؛ سالنامه شرق ۹۷؛ نوروز ۱۳۹۸؛ صص ۱۶۲-۴ (bit.ly/2vabBG1) و براي اطلاعات بيشتر درباره تکامل پرواز، نک: پرهاي گمشده سيمرغ، داستان حيرت‌انگيز تکامل پرواز در پرندگان، عرفان خسروي، رشد آموزش زيست‌شناسي، ۳۳ (۳)، صص ۲۵-۳۳ مراجعه كنيد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.