کشفيات ديرينانسانشناسي و باستانشناسي پارينهسنگي در سال ۲۰۱۹
از کشف گونه جديدي از انسان تا آتشافروزي نئاندرتالها
فريدون بيگلري. مسئول بخش پارينهسنگي موزه ملي ايران
سال ميلادي 2019 را ميتوان سالي پربار براي باستانشناسي پارينهسنگي و ديرينانسانشناسي دانست. کشفيات جديد در قارههاي مختلف و انتشار نتايج پژوهشهاي چندساله اخير ما را به درک بهتر تاريخ پراکنش جوامع انساني و تغييرات فرهنگي و زيستي انسانهاي عصر پارينهسنگي و چگونگي اين تغييرات نزديکتر کرد. در يادداشت حاضر به برخي از اين کشفيات مهم طي سال 2019 ميپردازم که بر اساس يافتههاي هر قاره ارائه ميشود. پايان اين مطلب هم به مهمترين يافته ايران در اين سال اختصاص دارد.
قاره آسيا - گونه جديدي از انسان در فيليپين: يکي از مهمترين يافتههاي 2019 معرفي گونه جديدي از انسان در فيليپين بود. بقاياي اين انسان طي کاوشهاي باستانشناسان فيليپيني، فرانسوي و استراليايي در غار «کالائو» در جزيره «لوزون» فيليپين کشف شد. نخستين نمونه استخوان اين انسان که مربوط به کف پا بود، در سال 1386 يافت شد و طبق سنسنجي انجامشده حدود 67 هزار سال قدمت داشت. کشف شمار بيشتري از بقاياي اين انسان در کاوشهاي بعدي شامل دندان و استخوان دو فرد بالغ و يک کودک که در حدود 50 هزار سال قدمت دارند، اطلاعاتی جديد از ويژگيهاي جسماني آنها ارائه کرد (Détroit et al., 2019). دندان آسياي اين انسان داراي ابعاد کوچکي بوده و دندان آسياي کوچک او دو تا سه ريشه دارد که چنين ويژگياي بيشتر در انسانريختهاي قديميتر ديده ميشود. استخوانهاي بند انگشت دست و پا کشيده و داراي انحنا است که احتمالا نشانه انطباق به صعود از درخت است. طبق بررسي گروهي از پژوهشگران به سرپرستي «فلورنت ديترويت» از موزه انسان فرانسه، بقاياي انسان لوزوني نشاندهنده ترکيبی عجيب از ويژگيهاي جسماني انسان مدرن، انسان راستقامت و حتي «استرالوپيتکوس» و «پارانتروپوس» است. وجود ويژگيهاي انسانريختهايي مانند استرالوپيتکوس اين احتمال را مطرح کرده که برخلاف تصور عمومي که انسان راستقامت را نخستين انسان مهاجر به قاره آسيا ميداند، شايد گونههاي قديميتري طي پليستوسن قديم از آفريقا به آسيا پراکنده شدهاند. کشف دستساختهها و بقاياي جانوري با قدمت بيش از دو ميليون سال در «شانگچن» در فلات لُس جنوب چين اين احتمال را تقويت ميکند (Zhu et al., 2018). مسئله ديگر نحوه دسترسي اين انسان و انسان «فلورسي» به جزاير فيليپين و اندونزي است، زيرا اين جزاير در آن زمان مانند امروز به قاره آسيا متصل نبودند و تنها راه دسترسي به آنها استفاده از شناور يا قايق بوده است. کوچکبودن جثه انسان لوزوني مانند انسان فلورسي که بقايايش در اندونزي يافت شده، احتمالا حاصل قانون جزيره است. طبق اين قانون، برخي از گونهها که در جزاير زندگي ميکنند، نسبت به همنوعان خود در خشکيهاي بزرگ، جثه کوچکتري دارند که حاصل انطباق با منابع محدود جزاير کوچک است. امسال نام اندونزي به دليل دو کشف مهم در صدر اخبار بود؛ يکي از اين دو انتشار نتايج سنسنجيهاي جديد از مکان کشف بقاياي انسان راستقامت در جزيره جاوه و ديگري کشف نقاشيهاي کهن در جزيره سولاوزي بود. - آخرين انسانهاي راستقامت در جاوه: جزيره جاوه به دليل کشف بقاياي انسان راستقامت جايگاه خاصي در تاريخ ديرينانسانشناسي دارد. در کاوشهاي اوايل دهه 1930 ميلادي در رسوبات پادگانه رودخانه «سولو» تعداد 12 قطعه استخوان بخش فوقاني جمجمه و دو استخوان ساق پاي انسان راستقامت به دست آمد. به نظر ميرسد اين گروه از انسانهاي راستقامت قرباني سيل شده و اجساد آنها در نقطهاي در حاشيه رودخانه سولو انباشت شده بود. از زمان کشف اين مجموعه تاريخهاي مختلفي براي آن پيشنهاد شده که از 500 هزار سال تا 30 هزار سال را دربر ميگيرد. گروهي از پژوهشگران به هدايت «راسل سيوکون» از دانشگاه آيووا طي 10 سال گذشته با استفاده از شيوههاي مختلف ساليابي مانند سري اورانيوم و گرماليان (ترمولومينسنس) تلاش کردند اين محوطه را که «نگاندونگ» گفته ميشود، مجددا ساليابي کنند (Rizal et al., 2019). ساليابيهاي اخير از بقاياي جانوري بهدستآمده از کاوش مجدد لايه موسوم به بستر استخوان در نگاندونگ و همچنين روي نهشتههاي محوطه انجام شد. در نتيجه مشخص شد لايه مذکور بين 108 تا 117 هزار سال قدمت دارد. به اين ترتيب اين سنسنجيها نشان ميدهد انسانهاي راستقامت در اين بخش از جنوب شرق آسيا تا اوايل پليستوسن جديد به حيات خود ادامه دادهاند. در واقع اين متأخرترين تاريخ موجود براي انسان راستقامت است و به اين معني است که انسانهاي راستقامت و دنيسوواييها احتمالا همزمان با هم در جنوب شرق آسيا ميزيستند. در صورت آميزش اين دو گروه احتمالا شواهدي در ژنوم دنيسوواييها به جاي مانده باشد چراکه يک درصد از ژنوم ساکنان امروزين جنوب شرق آسيا مربوط به گونهاي است که متفاوت از دنيسوواييها، نئاندرتالها و انسان مدرن است و احتمالا از طريق دنيسوواييها به آنها رسيده است. طبق اطلاعات موجود، انسان راستقامت در حدود دو ميليون سال پيش در آفريقا پديدار و به فاصله کوتاهي از غرب تا شرق آسيا را درنورديد و در حدود يکونيم ميليون سال پيش به اندونزي رسيد. - قديميترين نقاشي فيگوراتيو جهان در «سولاوزي»: کشف ديگري که توجه همگان را به اندونزي جلب کرد، نقاشيهاي غاري به نام «لينگ بولو سيپونگ» در جزيره سولاوزي بود. اين نقاشيها شامل صحنهاي ترکيبي از نقش خوک و بوفالوی کوچکجثه هستند که توسط گروهي انسان با سر يا اندام جانورشکل شکار ميشوند. اين غار بخشي از مجموعه غارهاي کارستي موسوم به «ماروس پانگ کپ» هستند که پيش از اين نقاشيهايي با قدمت 40 هزار سال در يکي از آنها کشف و گزارش شده است (Aubert et al., 2014). پژوهشگران استراليايي و اندونزيايي با استفاده از روش سنسنجي سري اورانيوم، روانه سنگهاي سطح نقوش را ساليابي کردند که تاريخهايي بين 35 تا 44 هزار سال را ارائه کرد (Aubert et al., 2019). اين نتايج نشان ميدهد که نقاشيها حداقل 44 هزار سال قدمت دارند. در نتيجه ميتوان اين نقاشيها را قديميترين نقوش فيگوراتيو (آثار تجسمي که نمودي از دنياي واقعياند) جهان محسوب کرد که تاکنون شناخته شده است. کاشفان معتقدند که وجود نقش ترکيبي انسان-حيوان در اين مجموعه، کهنترين مدرک مشخص از باورهاي آييني تجسميافته در هنر اوليه انسان است. اين يافته جديد و نقش دست انسان با قدمت 40 هزار سال در همين منطقه و نقاشي يک گاو وحشي با قدمت مشابه در غار «کاليمانتان» در جزيره برنئو نشان ميدهد که انسانهاي مدرن ساکن اين جزاير بين 40 تا 50 هزار سال قبل از هنر فيگوراتيو برخوردار بودند. طبق روايت سنتي انسان مدرن پس از ورود به اروپا کهنترين آثار هنر تجسمي را در غارهاي فرانسه و اسپانيا آفريد که بعدها از آنجا به ساير قارهها رفت. اما يافتههاي جنوب شرق آسيا که حداقل 10 هزار سال از نقاشيهاي دو غار «شووه» و «آلتاميرا» قديميترند، اين ديدگاه اروپا مدار را بهطور جدي به چالش ميکشند. - ويژگيهاي جسماني انسان دنيسووايي: يافتههاي ديگري از آسيا که در صدر اخبار ديرين انسانشناسي قرار گرفت، مربوط به انسان دنيسووايي بود. اين انسان که بقاياي آن از غاري به نام دنيسووا در آلتاي سيبري به دست آمده، حدود 10 سال پيش بر اساس دياناي باستاني استخراجشده از يک بند انگشت شناسايي شد. اطلاعات ما از ويژگيهاي جسماني اين انسان برخلاف ساير انسانريختها، محدود به تکهاي از استخوان بند انگشت، تکهاي از جمجمه و چند دندان است. بنابراين ويژگيهاي جسماني اين انسان عمدتا نامشخص بود و روشن نبود که آيا به انسان مدرن يا انسان نئاندرتال يا نوع ديگري از انسانريختهاي کهن شبيه بوده است. اما بالاخره امسال گروهي از پژوهشگران بر اساس اطلاعات حاصل از دياناي باستاني استخراجشده از بند انگشت دختربچهاي که در حدود 75 هزار سال پيش در غار دنيسووا ميزيست و همچنين دو نمونه استخوان نئاندرتال و نمونههاي انسان مدرن، موفق به ارائه بازسازي از استخوانبندي و ويژگيهاي ظاهري اين انسان شدند (Gokhman et al, 2019). متخصصان ژنتيک در سالهای اخير روشي جديد ابداع کردهاند که بر اساس وراژنتيک ساماندهي بيان ژن را در انسانريختها تجزيه و تحليل ميکند. با کاربرد اين روش بر روي نمونه دنيسووا نقشه متيلدارشدن آن تهيه و سپس با نقشه متيلدارشدن انسان مدرن و نئاندرتالها مقايسه شد. بر اساس نتايج اين بررسي بخشهايي که بيش از 50 درصد متفاوت بودند، شناسايي و مورد بررسي قرار گرفت. در نتيجه 56 ويژگي آناتوميک در دنيسوواييها شناسايي شد که ممکن است با انسان مدرن يا نئاندرتالها متفاوت بوده باشد. بيش از نيمي از اين ويژگيها در جمجمه انسان دنيسووا ديده ميشود. با توجه به نتايج حاصله دختربچه دنيسووايي با جمجمهاي نسبتا مسطح، آرواره برجسته و پيشاني شيبدار تقريبا شبيه به نئاندرتال بود، اما صورت وي پهنتر، قوس رديف دندانها در دو امتداد آرواره بلندتر، انگشتان کشيدهتر و لگنش پهنتر بوده است. دنيسوواييها و نئاندرتالها نياي مشترکي داشتند و در حدود 400 هزار سال پيش از هم جدا شدند. - آرواره انسان دنيسووايي در حاشيه فلات تبت: انتشار نتايج مطالعه يک آرواره انسان موسوم به «شياخو» از غاري در ارتفاع بالاي سه هزار متري در فلات تبت ثابت کرد که دنيسوواييها تا مرکز آسيا هم پراکنش داشتهاند (Chen et al., 2019). اين نمونه که بخشي از آرواره با دو دندان است، در حدود 40 سال پيش توسط راهبي بودايي حين نيايش در غار «بيشيا» يافت شد و نهايتا به دست زمينشناسي در دانشگاه «لانگژو» رسيد. اما پژوهشگران اين دانشگاه به علت نبود متخصص نتوانستند آن را طبقهبندي کنند و در نتيجه به فراموشي سپرده شد تا اينکه در حدود 10 سال پيش دو باستانشناس و زمينشناس چيني با مشارکت مؤسسه انسانشناسي تکاملي «ماکس پلانک» آلمان بررسي اين آرواره و کاوش غار بيشيا را آغاز کردند. در اولين گام مطالعه آرواره يک لايه کربناتکلسيم از سطح آن به روش سري اورانيوم سنسنجي شد که نشان داد اين نمونه حداقل حدود 160 هزار سال قدمت دارد. تلاش براي استخراج دياناي باستاني از نمونه ناموفق بود، اما جداسازي پروتئوم باستاني (کليه پروتئينهاي يک سلول) از يکي از دندانها و مقايسه توالي اسيدآمينه آن با نمونههاي مختلف باستاني و جديد نشان داد که اين نمونه متعلق به جمعيتي است که از نظر فيلوژنتيک (تبارزايش) بسيار مشابه نمونههاي غار دنيسووا است. چندريختي تک اسيد آمينه در نمونه بيشيا نيز تنها در يک نمونه از غار دنيسووا مشاهده شده است. اين چندريختي در هيچ يک از نمونههاي باستاني و جديد مورد مقايسه مشاهده نشده است. دندانهاي آسياب آرواره شياخو بزرگاند که از اين لحاظ مشابه نمونههاي غار دنيسووا هستند. اما خود آرواره در مجموع بسيار زمخت است. نکته جالب درباره اين يافته، ارتفاع بسيار بالاي آن (3200 متر) از سطح درياست که نشان ميدهد انسانريختهاي پليستوسن مياني خود را با زيست در مناطق بسيار مرتفع که اکسيژن کمي دارند وفق داده بودند. اين احتمال مطرح شده که ساکنان امروزه فلات مرتفع تبت يک ژن دنيسووايي را از طريق آميزش نياکان خود با آنها به ارث بردهاند که به آنها کمک ميکند بتوانند در محيط با هواي رقيق و کماکسيژن زندگي کنند. بهاينترتيب کشفيات غارهاي بيشيا و دنيسووا و يک نمونه احتمالي ديگر از غار «زوچانگ» امکان مطالعه انسان دنيسووايي را از طريق ريختشناسي، بررسي دياناي و پروتئين باستاني فراهم کرده که بهتدريج تصوير واضحتري از انسان دنيسووايي ارائه ميکنند؛ انساني که در حدود 300 هزار سال پيش تا حدود 50 هزار سال پيش در بخش بزرگي از آسيا پراکنده بود و با توجه به نتايج بررسيهاي ژنتيک باستاني و ژنتيک جديد در دورههايي با انسان نئاندرتال، انسان مدرن و شايد انسان راستقامت آميزش داشته است. - توانايي افروختن آتش توسط نئاندرتالهاي قفقاز: انتشار نتايج بررسي بقاياي اجاق و خاکستر در يک سکونتگاه انسان نئاندرتال در ارمنستان باعث شد که پژوهشگران درباره پيشينه افروختن آتش و کنترل آن اطلاعات جديدي کسب کنند. با اينکه بشر بيش از يک ميليون سال است که از آتش استفاده ميکند، اما در مراحل اوليه استفاده از آتش مهارت لازم را در برافروختن آن نداشت. بسياري معتقدند که انسان مدرن تنها گونهاي است که ميتوانست به اختيار خود آتش بيفروزد. با اينکه شواهد استفاده گسترده از آتش در زيستگاههاي نئاندرتالها يافت شده، هميشه اين ترديد وجود داشته که آنها توانايي لازم در ايجاد آتش را نداشتند. مطالعات پيشين در يک مکان پارينهسنگي مياني در فرانسه نشان داده که شواهد استفاده از آتش در دورههاي گرم بيشتر بوده است. در چنين دورههايي پوشش درختي متراکمتر و احتمال آتشسوزي طبيعي بيشتر بوده و در نتيجه نئاندرتالها بيشتر به شعلههاي آتش دسترسي داشتند (Sandgathe et al., 2011). وجود اين الگو را مدرکي دال بر نبود فناوري افروختن آتش نزد نئاندرتالها دانستهاند. اما تيمي از پژوهشگران از دانشگاه کانکتيکات آمريکا، ارمنستان، اسپانيا و بريتانيا با بررسي ريزريختشناسي و شيميايي نمونههاي رسوب از اجاقهاي دوره مذکور در غار «لوساکرت» اطلاعات جديدي از چگونگي ايجاد و استفاده از آتش به دست آوردهاند (Brittingham et al., 2019). آنها با بررسي تراکم «هيدروکربن آروماتيک» چندحلقه که از سوزاندن مواد آلي بهجا ميماند متوجه شدند که تراکم هيدروکربن آروماتيک چندحلقه سنگين بيشتر از همتاي سبک آن است. ترکيب سبک مرتبط با آتش طبيعي است و گسترش وسيعي دارد. اما ترکيب سنگين مرتبط با آتش حاصل از سوختن چوب است و معمولا در فضاي محدودي در اطراف منشأ آتش يافت ميشود. بررسي شواهد ديرينمحيطي نيز نشان ميدهد که در زمان سکونت در غار محيط اطراف چندان خشک و گرم نبوده و شرايط براي شکلگيري آتشسوزي طبيعي مساعد نبوده است. بهاينترتيب يافتههاي ارمنستان نشان ميدهند که مهارت آتشافروزي نزد نئاندرتالها و ديگر انسانريختهاي دوره پارينهسنگي مياني وجود داشته است. علاوهبر قفقاز، شواهد استفاده از آتش از چندين مکان دوره پارينهسنگي مياني در زاگرس از جمله شانيدر (کردستان عراق)، قلعه بزي (اصفهان) و داراي (کردستان) گزارش شده است. هرچند هنوز مطالعات شيميايي روي بقاياي آنها انجام نشده است. قاره اروپا - کهنترين شواهد انسان مدرن در خارج از آفريقا: در نتيجه کشفيات چندسال اخير مشخص شده که انسان مدرن بسيار پيشتر از تصور رايج در آفريقا پديدار شد و به خارج از اين قاره مهاجرت کرد. يکي از اين يافتهها بقاياي انسان از «جبل ايرهود» مراکش است که نشان ميدهد انسانهاي مدرن حداقل از حدود 315 هزار سال پيش در آفريقا حضور داشته و کشفيات غار «ميسليا» در فلسطين نشان ميدهد که در فاصله زماني 177 تا 194 هزار سال پيش از آفريقا خارج و در غرب آسيا سکنا گزيدند. پژوهشگران معتقدند که اين مهاجرتهاي اوليه انسان مدرن اوليه به خارج از آفريقا اغلب ناموفق بودند و نتوانستند باعث ايجاد جمعيتهاي باثبات و متداوم در خارج از آفريقا شوند و تنها از حدود 70 هزار سال پيش بود که جمعيتهاي انسان مدرن در اوراسيا توانستند خود را تثبيت کنند. در اين ميان وضعيت اروپا نامشخص بود و قديميترين مدرک از حضور انسان مدرن در اين قاره مربوط به حدود 45 هزار سال پيش بود. اما انتشار نتايج بررسيهاي جديد دو جمجمه که در دهه 1350 در غار «آپيديما» در يونان يافت شده بودند نشان ميدهد که نخستين موج مهاجرتي انسان مدرن از آفريقا به اروپا احتمالا بين 200 تا 250 هزار سال پيش روي داده است. بررسي دقيق اين دو جمجمه که سطح هر دو آنها را رسوبات ضخيم و سختشده کربنات کلسيم پوشانده بود، نيازمند پاکسازي رسوبات از سطح استخوانها بود که روند جداسازي آن سالها طول کشيد. يکي از آنها که سالمتر است و با توجه به برجستگي قوس ابرويي و ديگر ويژگيهايي که در نئاندرتالها ديده ميشود به اين انسانريخت مربوط است. سنسنجي اين جمجمه به روش سري اورانيوم نشان داد که حدود 160 هزار سال قدمت دارد. تصور ميشد که قطعات جمجمه ديگر هم مربوط به نئاندرتال است. تا اينکه اخيرا تيمي از ديرينانسانشناسان به سرپرستي «کاترينا هارواتي» از دانشگاه «توبينگن» آلمان تمام قطعات جمجمه دوم را سيتياسکن کردند و سپس يک مدل سهبُعدي از جمجمه ساختند که مقايسه آن را با ساير نمونههاي موجود در موزهها امکانپذير کرد (Harvati et al., 2019). تفاوت مشخص اين جمجمه شکل استخوان پسسري بود که برخلاف نئاندرتالها که برجسته و دوکيشکل است، مدور بود. اين ويژگي شاخص جمجمه انسان مدرن است. اما ساليابي جمجمه نشان داد که بسيار قديميتر و مربوط به حدود 210 هزار سال پيش است. اين بدان معني است که انسان مدرن نخستينبار پيش از 200 هزار سال قبل به جنوب اروپا رسيده است. در اين زمان نئاندرتالها در اروپا حضور مشخص و گستردهاي داشتند و احتمالا اين دو گروه با هم برخوردهايي داشتهاند. به نظر ميرسد اين مهاجرت اوليه ناموفق بوده و پس از مدتي انسانهاي مدرن اوليه جاي خود را به نئاندرتالها دادهاند. يافتههاي سالهاي اخير بهویژه آپيديما نظريه خروج از آفريقاي انسانهاي مدرن را در چندين موج جمعيتي قديم و جديد تأييد ميکند و نشانگر پيچيدگي اين مهاجرتهاست که تصوير کامل آن هنوز براي ما ناشناخته است (شيدرنگ، 1397). - دستهگذاري ابزار سنگي توسط نئاندرتالها: انتشار نتايج پژوهش جديدي در هلند نشان داد که نئاندرتالها در حدود 50 هزار سال پيش در استپهاي بين هلند و بريتانياي امروزين از ابزارهاي ترکيبي استفاده ميکردهاند. چند سال پيش فرد علاقهمندي حين بررسي شنهاي ساحلي «زندموتور» در هلند با تراشه سنگي کوچکي مواجه شد که انتهاي آن پوشيده از قطران بود. در نگاه اول شايد شيء چندان ويژهاي نبود، اما با توجه به اينکه پيش از اين آثار مهمي از جمله قطعهاي از جمجمه انسان نئاندرتال، ابزار سنگي و سنگواره حيوانات دوران پارينهسنگي در کف درياي شمال و شنهاي ساحلي آن يافت شده، اين نمونه براي بررسي بيشتر در اختيار متخصصان قرار گرفت. در گام نخست قطران باقيمانده روي ابزار، سنسنجي شد که تاريخي در حدود 50 هزار سال را ارائه کرد. محيط سرد و بدون اکسيژن کف درياي شمال باعث شده بود قطران بهخوبي حفظ شود. آناليز اين قطعه نشان ميدهد که از پوست درخت غان توليد شده است (Marcel et al., 2019). روند توليد قطران از پوست غان در چند مرحله انجام ميشد که نيازمند حرارتي بين 300 تا 400 درجه سانتيگراد بود. استفاده از قطران براي دستهگذاري ابزار سنگي قبلا از دو مکان پارينهسنگي مياني در ايتاليا و آلمان نيز گزارش شده است. ظاهرا نئاندرتالها از حدود 200 هزار سال پيش، از اين شيوه براي دستهگذاري استفاده ميکردند. برخي از پژوهشگران توليد قطران را مدرکي از توانايي ذهني بالاي نئاندرتالها و برنامهريزي بلندمدت توسط آنها ميدانند. در ايران نيز شواهدي از دستهگذاري ابزار سنگي در دوره پارينهسنگي مياني از غار قلعهبزي و غارهاي نزديک خرمآباد گزارش شده است. - رد پاهاي 80 هزار ساله نئاندرتالها در فرانسه: انتشار نتايج پژوهشهاي باستانشناسان فرانسوي درباره محوطهاي به نام «روزل» بار ديگر توجه همگان را به نئاندرتالها جلب کرد (Duveau et al., 2019). محوطه روزل که در ساحل نورماندي، شمال غربي فرانسه واقع شده در اواخر دهه 60 ميلادي شناسايي و کاوش مداوم آن از هشت سال پيش شروع شد که تاکنون منجر به کشف شمار زيادي دستساختههاي سنگي، بقاياي جانوري، اجاق و رد پاي انسانها و جانوران شده است. بدون ترديد مهمترين يافته اين کاوشها رد پاهايي است که بهخوبي در زير ماسههاي ساحلي حفظ شدهاند. با وجود منحصربودن اين يافتهها، چون نتايج کاوشها اغلب در ژورنالهاي فرانسوي منتشر شدهاند، کمتر توجه عمومي را به خود جلب کردند؛ اما انتشار بررسي 257 اثر پا و دست انسانهاي نئاندرتال ساکن اين محوطه که در پنج سال گذشته يافت شدهاند، توجه جامعه علمي و رسانههاي جهان را به روزل جلب کرد. اين آثار در حدود 80 هزار سال قدمت دارند و همراه با ديگر بقايا در زير لايههاي شن بهخوبي حفظ شدهاند. با توجه به تعداد و ابعاد رد پاها و دستها به نظر گروهي متشکل از 10 تا 13 نفر شامل بزرگسالان و کودکان در اين مکان حضور داشتهاند. البته شمار بيشتر آثار مربوط به کودکان بوده که کوچکترين آنها حدود دو سال سن داشته است. با توجه به طول و عرض رد پاها به نظر در چند مورد قد اشخاص به حدود 190 سانتيمتر ميرسيده است که بسيار بيشتر از ميانگين قد پذيرفتهشده براي نئاندرتالهاست. کف پاها تقريبا صاف بوده و گودي بخش ميانه کف پا ديده نميشود. از تعداد کل اين آثار هشت مورد مربوط به اثر دست است. اين مجموعه بيشترين تعداد رد پاي نئاندرتالهاست که تاکنون در يک مکان يافت ميشود. تا پيش از کشفيات روزل تنها چند رد پاي انسان نئاندرتال در فرانسه، جبلالطارق، يونان و روماني کشف شده بود. - کهنترين شواهد فناوري تيروکمان و نيزهانداز: شواهد باستانشناسي از جنوب آفريقا نشان ميدهد که به احتمال قوي انسان از حدود 70 هزار سال پيش از فناوري تيروکمان و نيزهانداز استفاده ميکرده است. طبق مدارک بهدستآمده از اوراسيا بشر از اواخر دوره پارينهسنگي جديد يعني در حدود 20 هزار سال پيش شروع به کاربرد چنين فناوريهاي پيشرفتهاي کرد؛ اما به نظر ميرسد مطالعه جديدي که توسط پژوهشگران ژاپني و ايتاليايي درباره مجموعهاي از ابزارهاي سنگي کولدار هلاليشکل از غار «کاوالو» در جنوب ايتاليا انجام شده، اين تصوير را تغيير دهد (Sano et al., 2019). مجموعه بررسيشده مربوط به فرهنگ «اولوزي» است که يکي از فرهنگهاي مرحله گذر از پارينهسنگي مياني به پارينهسنگي جديد اروپا است و بين 40 تا 45 هزار سال قدمت دارد. اين مجموعه ابزار هلالي از جنبه ريزساييدگي و بقاياي مواد در سطح آنها بررسي شدند و همچنين به صورت تجربي نمونههاي مشابه به آنها بازساخت و در ابزارهاي پرتابي استفاده شدند. آثار پريدگي لبه بر اثر برخورد و ريزساييدگي در کنار بقاياي مواد چسباننده ترکيبي -گل اُخرا، چسب گياهي، موم- نشان ميدهد اين ابزارها بهعنوان خار يا تيزه در سر تير-تيروکمان- يا نيزه کوچک به کار برده شدهاند. بهاينترتيب پيشينه استفاده از فناوريهايي مثل تيروکمان و نيزهپران در اروپا حداقل 20 هزار سال عقبتر ميرود. قاره آفريقا - سکونتگاه عصر سنگ ميانه در ارتفاع سههزارو 500 متري!: کشف و مطالعه يک سکونتگاه عصر سنگ ميانه در کوههاي باله اتيوپي با قدمت بين 31 تا 47 هزار سال نشان داد که در اين دوره انسانها از منابع مناطق بسيار مرتفع استفاده ميکردند (Ossendorf et al., 2019). آثار يافتشده در نتيجه کاوش پناهگاهي در ارتفاعات بالاي کوههاي باله به دست آمده که حتي امروزه نيز دسترسي به آن چندان راحت نيست. کاوشهاي انجامشده از سوی باستانشناسان دانشگاه «مارتين لوتر» در پناهگاه «فينچا هابره» و بررسي ديرينه محيط اطراف محوطه نشان ميدهد که ساکنان اين پناهگاه مرتفع از برونزدهاي شيشه آتشفشاني موجود در منطقه براي ساخت ابزار سنگي استفاده ميکردند و از طريق صيد نوعي جونده امرار معاش ميکردند. بقاياي اين جونده به تعداد زياد در کاوش به دست آمد که برخي داراي آثار سوختگي بودند. با توجه به آثار اجاقهاي کاوششده در پناهگاه، ساکنان پناهگاه لاشه حيوانات شکارشده را در آتش اجاقها آماده ميکردند. نکته مهم درباره اين کشف جديد ارتفاع مکان کاوششده است که نزديک به سههزارو 500 متر از سطح دريا ارتفاع دارد. عموما تصور بر اين بود که در عصر يخبندان سرما و خشکي شديد و کمبود اکسيژن در چنين ارتفاع بالايي مانع از سکونت انسان ميشده است؛ اما اين کشف جديد و کشفيات غار بيشيا در حاشيه فلات تبت نشان ميدهد که انسانها حداقل از دوره عصر سنگ ميانه و پارينهسنگي مياني به استفاده از منابع موجود در مناطق بسيار مرتفع روي آوردند. در ايران نيز آثار سکونت انسانهاي دوره پارينهسنگي مياني در ارتفاعات بالاي دو هزار متر از سطح دريا يافت شده که هم شامل غار و پناهگاه و هم محوطههاي باز است که مرتفعترين آنها در منطقه کوهرنگ شناسايي شده که کارگاههاي تراش و توليد ابزار سنگي هستند (Roustaei, 2010). قاره آمريکا - کشف آثار نخستين مهاجران به آمريکا در آيداهو: تا اواخر سده بيستم باستانشناسان آمريکايي معتقد بودند که نخستين ساکنان قاره آمريکا در حدود 13 هزار سال پيش از طريق تنگه برينگ که خشکي متصلي به شمال غربي قاره آمريکا بود، وارد اين قاره شدند؛ اما در چند دهه اخير مکانهاي کهنتري با قدمت بين 13 تا 15 هزار سال در سرتاسر قاره کشف شدهاند. هرچند تعداد اين مکانها کم است و سنسنجيهاي ارائهشده براي برخي از آنها مورد ترديد است. در سال 2019 انتشار شمار زيادي سنسنجي از يک مکان کهن در شمال غرب آمريکا پژوهشگران را متقاعد کرد که نخستين مهاجران حداقل هزار سال قبلتر وارد اين قاره شدهاند (Davis et al., 2019). در کاوش اين محوطه باز که «کوپرزفري» يا کشتي کوپر نام دارد، بقاياي سکونت شکارگران-گردآوران اوليه شامل اجاق، دستتراشهاي سنگي و بقاياي جانوري يافت شد. در قديميترين لايه استقراري اين محوطه مجموعهاي از تيزههاي پرتابي زبانهدار يافت شده که بسيار شبيه نمونههاي مشابه در محوطههاي پارينهسنگي جديد ژاپن هستند. با توجه به نزديکي تقريبي اين محوطه به سواحل غربي آمريکا، اين احتمال مطرح شده که نخستين مهاجران از طريق مسير سواحل غربي و امتداد رودخانه کلمبيا خود را به اين منطقه رساندهاند. طبق نظريه پيشين که «دالان بدون يخ» گفته ميشود، اولين مهاجرتهاي انساني از طريق مسيري طبيعي بين دو پهنه يخي در حدود 14 هزار سال پيش روي داد. محوطه کوپرزفري اين نظريه رايج را که شکارگران «کلويس» نخستين مهاجران تازهوارد به قاره آمريکا بودند، زير سؤال ميبرد و تاريخ اولين استقرارهاي انسان در آمريکا را بيش از هزار سال عقبتر ميبرد. ايران در اين سال پنج غار و پناهگاه دوران پارينهسنگي در ايران کاوش شد که آثاري از دورههاي پارينهسنگي مياني، پارينهسنگي جديد و فراپارينهسنگي شامل دستساختههاي سنگي، بقاياي جانوري و خاکستر از آنها به دست آمد. علاوه بر اين آثار، در دو مکان نيز (غار کلدر و غار وزمه) بقاياي انساني به دست آمد. مکانهاي کاوششده شامل غار کلدر در خرمآباد لرستان (ارديبهشت 98)، غار قلعه کرد در آوج قزوين (تير 98)، غار پبده در لالي خوزستان (شهريور 98)، پناهگاه سرهه در ساوجبلاغ البرز (مهر 98) و غار وزمه در اسلامآباد کرمانشاه (آبان 98) است. در اينجا به مهمترين اين يافتهها يعني دندان نئاندرتال غار وزمه ميپردازم که انتشار نتايج مطالعه اخير آن انعکاس وسيعي در سطح بينالمللي داشت (بيگلري، 1398). - نخستين بقاياي قطعي انسان نئاندرتال در ايران: فلات ايران در محدوده پراکنش انسانهاي نئاندرتال قرار داشته و بقاياي سکونت اين انسانها از جمله دستساختههاي سنگي و بقاياي جانوران شکارشده در غارها و پناهگاههاي صخرهاي در نقاط مختلف کشور يافت شده است. اما باوجوداينکه مکانهاي نسبتا زيادي از اين دوره کاوش شدهاند، بقاياي احتمالي اين انسان تنها از يک غار در بيستون گزارش شده که شامل يک تکه از استخوان زند زبرين است. اين استخوان در کاوش غار بيستون توسط کارلتن كوون، انسانشناس آمريکايي همراه با دستساختههای سنگي و بقاياي جانوري اين دوره يافت شد (Coon, 1951). مقايسه اندازههاي اين استخوان ساعد دست راست با زند پيشين انسان نئاندرتال و ديگر نمونههاي موجود نشان داده که اين استخوان در گروه نئاندرتال و انسان مدرن دوره پارينهسنگي جديد جاي ميگيرد (Trinkaus and Biglari, 2006). در نتيجه بهطور قطع نميشود آن را به انسان نئاندرتال نسبت داد. اما بازنگري يک دندان انسان که سالها پيش در غار کوچکي به نام «وزمه» در جنوب غربي کرمانشاه کشف شده بود، منجر به اثبات حضور انسان نئاندرتال در ايران شد. غار تاريک و عميق وزمه که نزديک به 30 متر طول دارد در عصر يخبندان کنام و پناهگاه درندگاني چون کفتار (خالدار و راهراه)، خرسسانان، سگسانان (گرگ و روباه) و گربهسانان (شير، پلنگ، كاراكال و گربه وحشي) بوده که باعث انباشت استخوان علفخواراني چون بز کوهي، ميش، گوزن، گراز و گونههاي منقرضشدهاي مثل گاو وحشي، اسب وحشي و کرگدن استپي شدهاند. تعدادي از نمونههاي دندان اين حيوانات در آزمايشگاه علوم اقليمي و محيطي مرکز پژوهشهاي علمي فرانسه ساليابي شدند که تاريخهايي بين 11 تا 70 هزار سال پيش را به دست داد. (Mashkour et al., 2009). شمار کمي بقاياي استخوان و دندان انسان در غار يافت شد که اغلب مربوط به استفاده گذري دامداران دورههاي نوسنگي و متأخرتر از غار است. بررسي اين مجموعه از بقاياي انسان توسط «اريک ترينکاوس»، متخصص برجسته نئاندرتالها روشن کرد که يکي از دندانها با توجه به ابعاد آن ميتواند مربوط به انسانهاي دوران پارينهسنگي باشد. اين دندان آسياي کوچک مربوط به آرواره بالايي کودکي است که در زمان مرگ بين شش تا 10 سال سن داشته است. ساليابي دندان با روشي غيرمخرب به نام طيفسنجي گاما در لابراتوار علوم اقليمي و محيطي در ژيف سور ايوت فرانسه تاريخي بين 20 تا 25 هزار سال تقويمي ارائه کرد (Trinkaus et al., 2008). البته به دليل مشکلات اين شيوه سنسنجي و ترديد در ساليابي و ابعاد نسبتا بزرگ دندان احتمال قديميتر بودن آن وجود داشت. براي روشنشدن اين مسئله، مطالعه ديگري توسط موزه ملي ايران برنامهريزي شد که در آن «روبرتو ماکيارلي» و «کلمان زانولي» در دانشگاه پواتيه دندان را با استفاده از دستگاه تصويربرداري سهبعدي ميکروسيتي از طريق پرتو ايکس بُرشنگاري کردند و از اين طريق بخشهاي داخلي از جمله محل اتصال عاج به ميناي دندان بررسي و اندازهگيري شد. اين تصويربرداري سهبعدي مينا و عاج دندان مشخص کرد که نمونه وزمه داراي ويژگيهاي دندان انسان نئاندرتال است؛ ازجمله روشن شد كه شکل و ابعاد مغز دندان به نئاندرتالها نزديکتر است (Zanolli et al., 2019). با توجه به اين نتايج دندان کودک غار وزمه نخستين مدرک مستقيم از حضور انسان نئاندرتال در ايران محسوب ميشود. اين کودک نئاندرتال به احتمال قوي يا طعمه درندگان شده و بقاياي لاشهاش به غار حمل شده يا جسدش توسط دستهاي از نئاندرتالها که در اطراف مستقر بودهاند، در انتهاي غار دفن شده است. با در نظر گرفتن نتايج ساليابيها که نشان ميدهد غار بين 11 هزار سال تا 70 هزار سال پيش مورد استفاده بوده و اين مسئله که انسانهاي نئاندرتال در حدود 40 هزار سال پيش منقرض شدهاند، کودک نئاندرتال وزمه به احتمال زياد در مقطع زماني بين 40 تا70 هزار سال پيش در اين منطقه ميزيسته است. انتشار نتايج مطالعات دندان کودک وزمه و اثبات حضور نئاندرتالها در ايران طي دوره پارينهسنگي مياني انعکاس بسيار وسيعي در رسانههاي داخل کشور و همچنين در سطح بينالمللي داشت. موزه ملي ايران نيز به پاسداشت اين کشف مهم که در اين موزه نگهداري ميشود، تمبر يادبودي در پاييز 1398 منتشر کرد. منابع 1- بيگلري، فريدون. 1398. غار وزمه، مدرکي از حضور نئاندرتالها در ايران، روزنامه شرق، شماره 3518، صفحه 9-8 2- شيدرنگ، سونيا 1398. پيدايش و پراکنش انسان مدرن و انقراض نئاندرتالها، روزنامه شرق، شماره 3518، صفحه 9-8 3- Aubert, M., Lebe, R., Oktaviana, A.A. et al. (2019). Earliest hunting scene in prehistoric art. Nature 576, 442-445 doi:10.1038/s41586-019-1806-y 4- Aubert, Maxime, Adam Brumm, Muhammad Ramli, Thomas Sutikna, E. Wahyu Saptomo, Budianto Hakim, Michael J. Morwood, Gerrit D. van den Bergh, Leslie Kinsley, and Anthony Dosseto. (2014). Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia. Nature 514, no. 7521 223. 5- Brittingham, A., Hren, M. T., Hartman, G., Wilkinson, K. N., Mallol, C., Gasparyan, B., & Adler, D. S. (2019). Geochemical evidence for the control of fire by Middle palaeolithic Hominins. Scientific Reports, 9(1), 1-7. 6- Chen, Fahu; Welker, Frido; Shen, Chuan-Chou; Bailey, Shara E.; Bergmann, Inga; Davis, Simon; Xia, Huan; Wang, Hui; Fischer, Roman; Freidline, Sarah E.; Yu, Tsai-Luen; Skinner, Matthew M.; Stelzer, Stefanie; Dong, Guangrong; Fu, Qiaomei; Dong, Guanghui; Wang, Jian; Zhang, Dongju; Hublin, Jean-Jacques (2019). A late Middle Pleistocene Denisovan mandible from the Tibetan Plateau. Nature 569, 409-412. doi:10.1038/s41586-019-1139-x. 7- Coon, C.S. (1951), Cave Explorations in Iran 1949, Museum Monographs, The University Museum, University of Pennsylvania, Philadelphia. 8- Davis, L. G., Madsen, D. B., Becerra-Valdivia, L., Higham, T., Sisson, D. A., Skinner, S. M., and Cheyney, M. (2019). Late Upper Paleolithic occupation at Cooper's Ferry, Idaho, USA, ~ 16,000 years ago. Science, 365 (6456): 891-897. 9- Détroit, F.; Mijares, A. S.; Corny, J.; Daver, G.; Zanolli, C.; Dizon, E.; Robles, E.; Grün, R. & Piper, P. J. (2019). A new species of Homo from the Late Pleistocene of the Philippines. Nature. 568 (7751): 181-186. doi:10.1038/s41586-019-1067-9. PMID 30971845. 10- Duveau, J., Berillon, G., Verna, C., Laisné, G., & Cliquet, D. (2019). The composition of a Neandertal social group revealed by the hominin footprints at Le Rozel (Normandy, France). Proceedings of the National Academy of Sciences, 116 (39): 19409-19414. 11- Gokhman, D.; Mishol, N.; de Manuel, M.; de Juan, D.; Shuqrun, J.; Meshorer, E.; Marques-Bonet, T.; Rak, Y.; Carmel, L. (2019). Reconstructing Denisovan anatomy using DNA methylation maps. Cell 179, 180-192. 12- Harvati, K. et al., (2019). Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia. Nature., 571 (7766): 500-504. 13- Mashkour, M.; Monchot, H.; Trinkaus, E.; Reyss, J.-L.; Biglari, F.; Bailon, S.; Heydari, S.; Abdi, K.(2009). Carnivores and their prey in the Wezmeh Cave Kermanshah, Iran): a Late Pleistocene refuge in the Zagros". International Journal of Osteoarchaeology. 19 (6): 678-694. 14- Marcel J. L. Th. Niekus, Paul R. B. Kozowyk, Geeske H. J. Langejans, Dominique Ngan-Tillard, Henk van Keulen, Johannes van der Plicht, Kim M. Cohen, Willy van Wingerden, Bertil van Os, Bjørn I. Smit, Luc W. S. W. Amkreutz, Lykke Johansen, Annemieke Verbaas, and Gerrit L. Dusseldorp (2019). Middle Paleolithic complex technology and a Neandertal tar-backed tool from the Dutch North Sea, Proceedings of the National Academy of Sciences, 116 (44) 22081-22087, https://doi.org/10.1073/pnas.1907828116. 15- Ossendorf, G., Groos, A. R., Bromm, T., Tekelemariam, M. G., Glaser, B., Lesur, J., et al. (2019). Middle Stone Age foragers resided in high elevations of the glaciated Bale Mountains, Ethiopia. Science, 365 (6453): 583-587. 16- Rizal, Y., Westaway, K.E., Zaim, Y. et al. (2019). Last appearance of Homo erectus at Ngandong, Java, 117,000-108,000 years ago. Nature doi:10.1038/s41586-019-1863-2. 17- Roustaei, K., 2010. Discovery of Middle Palaeolithic occupation at high altitude in the Zagros Mountains, Iran, Antiquity, Vol.84, No. 325, Project Gallery. 18- Trinkaus E, F. Biglari, M. Mashkour, H. Monchot, J-L. Reyss, H. Rougier, S. Heydari, K. Abdi. (2008). Late Pleistocene Human Remains from Wezmeh Cave, western Iran. American Journal of physical Anthropology.135(4):371-80. 19- Trinkaus, E and F. Biglari.(2006), Middle Paleolithic Human Remains from Bisitun Cave, Iran, Paléorient 32(2): 105-111. 20- Sandgathe, D. M., Dibble, H. L., Goldberg, P., McPherron, S. P., Turq, A., Niven, L., & Hodgkins, J. (2011). On the role of fire in Neandertal adaptations in Western Europe: evidence from Pech de l'Azé IV and Roc de Marsal, France. PaleoAnthropology, 2011: 216-242. 21- Sano, Katsuhiro, Simona Arrighi, Chiaramaria Stani, Daniele Aureli, Francesco Boschin, Ivana Fiore, Vincenzo Spagnolo, Stefano Ricci, Jacopo Crezzini, Paolo Boscato, Monica Gala, Antonio Tagliacozzo, Giovanni Birarda, Lisa Vaccari, Annamaria Ronchitelli, Adriana Moroni, Stefano Benazzi. The earliest evidence for mechanically delivered projectile weapons in Europe. Nature Ecology & Evolution, 2019; 3 (10): 1409 DOI: 10.1038/s41559-019-0990-3. 22- Zanolli, Clément, Fereidoun Biglari, Marjan Mashkour, Kamyar Abdi, Herve Monchot, Karyne Debue, Arnaud Mazurier, Priscilla Bayle, Mona Le Luyer, Hélène Rougier, Erik Trinkaus, Roberto Macchiarelli. (2019). Neanderthal from the Central Western Zagros, Iran. Structural reassessment of the Wezmeh 1 maxillary premolar. Journal of Human Evolution, Vol: 135. https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2019.102643. 23- Zhu, Z., Dennell, R., Huang, W., Wu, Y., Qiu, S., Yang, S., Ouyang, T. (2018). Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago. Nature, 559 (7715), 608- 612.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.