گفتوگوي تکين آغداشلو با ناصر بخشي بهمناسبت برپايي نمايشگاه «جزر و مد» در گالري دستان-بخش دوم
هميشه به مهاجرت نظر داشتم
روز گذشته، بخش نخست گفتوگو با ناصر بخشي، به مناسبت برگزاري نمايشگاه آثارش در گالري دستان، منتشر شد. در ادامه بخش دوم همان گپوگفت را خواهيد خواند.
همانطور که خودتان هم به کارهاي لوک تويمانس و ميکل برمانس اشاره کرديد، وجه مشترکي که شما با اين هنرمندان داريد، در واقع آن دنياي بحرانزده و بهنوعي آدمهاي مضطرب، آدمهايي که شايد در موقعيتهاي بدي قرار گرفتند، است. يک تمي است که در کار شما ديده ميشود؛ بهنوعي مثلا جنگ، سرگرداني، شايد آلودگي صنعتي و فضايی آخرالزماني که در قالب کار شما ميشود اينها را ديد و در طراحي و نقاشيها وجود دارند. کمي از اين فضا و از اين جهانبيني براي ما بگوييد و اينکه چقدر اين دغدغههايي که شما شخصا داريد، با اين مسائل سياسي - اجتماعيای که امروز گريبان همه را گرفته است، تطابق دارد؟ در ساحت هنري ايران ما وقتي که به هنر نگاه ميکنيم، پيچيدگي هنر رفتهرفته زياد شده، ولي باز هم در نقد هنري يا نگاه به هنر، هنوز به آن پيچيدگي نرسيديم که بياييم از چندين ساحت به هنر يک هنرمند نگاه کنيم؛ به دلیل همين درک آن پيچيدگيها هنوز جاافتاده نشده، ولي در اروپا اينطوري نيست، يعني وقتي که من يک چيدمان هنري، چيدمان نقاشي را آنجا ارائه ميدهم، آن پيچيدگيها خيلي زود کشف ميشود. شايد از نگاهي که بيرون به ايران دارند، به اين منطقه دارند و کدها را خيلي خوب شناسايي ميکنند. مثلا جهان آن هنرمنداني که فرموديد، درست است که شايد يکي از آنها فقط نقاشي ميکند، ولي چندلايهگياش هميشه حضور داشته و هميشه استقبال شده است و توانسته آن دغدغههاي دروني انسان را بيان کند، ولي اينجا تصور کنيد براي يک کار چيدمان يا سازهاي که در يک مقياس کوچک ارائه شده، سعيام اين است که چندين لايه را در نظر بگيرم، چون انسان يا دغدغههاي انسان امروز، چندلايه شده و وقتي از دور ميبينيم، در نگاه اول شايد بتوانيم ارتباط کمي بين اينها برقرار کنيم. من سعي ميکنم اينها را در کنار هم نشان دهم که تکهپارههاي حس و دغدغهها و آن مسائل دروني انسان در کنار هم يک خوانش کلي ايجاد کند. نميآيم مثلا اينها را فايلبندي کنم و فايلهايش را جدا ارائه دهم، به دلیل همين شايد مثلا يک منتقد هنري که در ايران است، سخت باشد اين ساحت کلي را درک کند. اول اين اغتشاش را ميبيند، چون در اغتشاش دارد زندگي ميکند، ولي مقداری به اين فلسفيتر و با تأمل نگاه کند، ميبيند اين لايهها، پيچيدگي خاص خودشان را دارند و در کنار هم يک ساحت کلي از دغدغههاي کلي انسان اين حوالي را ميخواهند نشان دهند. به خاطر همين سعيام اين است که آن پيچيدگيهاي زيستدروني و بيروني انسان اين حوالی يا انسان معاصر را نشان دهم و دغدغههايش هم بر اين اساس است که آشفتگيها، تعارضها، حسرتها، عشقها و زندگيها و همه آرزوها و هر چيزي است، اينها به نظر من جدا از هم نيست. شايد مثلا دغدغهاي، حسرتي در کنار آرزويی خوب بتواند بنشيند. اين را من هيچ وقت جدا نکردم، يعني يک لايه از کار را وقتي باز ميکنيم، ميبينيم اين يک حسرت را دارد نشان ميدهد، ولي به سکانس بعدياش که ميرويم، ميبينيم يک اميد را ميخواهد نشان دهد. بعد آن يکي لايه را ميخواهم نشان دهم، ميبيني که ميخواهد مثلا يک حس اجتماعي يا يک واقعه اجتماعي غيرمستقيم را نشان دهد. الان اين زندگي ماست، يعني ما الان در اين اتاق نشستيم، يک حسي داريم، وقتي که به بيرون نگاه ميکنيم، ميبينيم داستان ديگري دارد اتفاق ميافتد و اين اتفاقها غيرمستقيم در کارهاي من اينطوري ترکيببندي ميشود. سعيام اين نيست که کار را طوري ترکيب کنم که چشمانداز اين خانه را هم عوض کنم نسبت به آن آرامش اتفاق بيفتد. سعي ميکنم آن تناقض اصلا باشد. اينجا شايد يک حس آرامشي است، ولي وقتي به پنجره نگاه ميکني، شايد تناقضي در بيرون است، آن را هم نشان دهم و شايد يک تناقض هم دروني است که آن را هم به کمک عناصر ديگر به آن آرامش اضافه کنم، آن را هم آنجا نشان دهم، ولي بيننده بايد مقداری آرامتر و باملاحظهتر وارد کار شود تا اينها را ببيند، وگرنه اول کار ما وقتي به يک شهري وارد ميشويم، حتما که نميتوانيم جغرافياي آن را تشخيص دهيم، بايد يک مقدار برويم از بالا و مقداری آرامتر و عميقتر نگاه کنيم تا شريانهاي آن را کشف کنيم. همين که اشاره کرديد، درباره چيدن تصويرها، عواطف، احساسات و وقايع کنار هم، اين خيلي من را به سمت اين سؤال پيش ميبرد که به نوعي ما اين را در سينما شاهد هستيم. يا روايتي که آثار شما، با ابعاد و لايههاي مختلف، به طور داستاني سعي ميکنند روايت کنند را شايد بتوانيم به يک رمان تشبيه کنيم و فصلهاي آن که شايد بهنوعي نقاشيهاي ناصر بخشي مثل وينيتهايي هستند يا سکانسها يا فريمهايي از يک فيلم که کنار هم چيده شدهاند و داستاني را روايت ميکنند. تأثير سينما يا ادبيات چقدر در آثارتان بوده؟ من سينما را زياد از منظر محتوايي دنبال نميکنم، تيتروار و آن چيزهايي که به حسم نزديک است، شايد دنبال کنم، ولي از منظر ترکيببندي تصاوير، فلسفه اين کارها، خيلي از فلسفه سينما تأثير ميگيرم. ترکيببنديشان، سکانسبنديهايشان و آن جلوههايي که ميتواند داشته باشد در اين سازهها، من سعي ميکنم بهکار بگيرم، ولي آن تأثير عميقي که در کارهايم است، از ديدگاه ادبيات بيشتر ميتواند بازخواني شود؛ مثل ادبيات پروستي يا اگر اسلامياش را بگويم، ابنعربي که داخل يک روايت، چندين روايت باز زنده ميشود و ترتيبات خيلي هندسيواري ندارد، تأثيرات رگ به رگي است، يعني رگها با همديگر کلا ادغام شدهاند، ولي يک ساحت کلي که هست، آن چرخه ذهني را به جريانانداختن است که سعي ميکنم از اين حسها بيشتر استفاده کنم، ولي فلسفه سينما، يعني فلسفه وجودي سينما در کارم وجود دارد. از ادبيات هميشه الهام گرفته و کارهايم را وارد کردهام و بهخاطر همين است که در کارهايم يک حس ادبياتوار هست؛ يعني آدم را زده نميکند. اگر خشونتي هست، يک مقدار دراماتيزهتر است. اگر عشقي است، يک مقدار کلاسيکتر و ادبيتر است؛ مثلا آن تابلوها را سعي نميکنم که بياحساس آنجا به ظهور برسانم، سعي ميکنم يک مقدار شستهورفتهتر جلوه دهم که آن هم خيلي به ادبيات نزديک است. شايد يکي از مفاهيمي که در کار شما ميشود مشاهده کرد و تکرار هم ميشود، مسئله حافظه است. همچنين حضور حافظه و آن کولهبار خاطرات را که با خودمان حمل ميکنيم در آن سري کارهاي شما که به کشندهها به آن عنوان داديد، ميشود مشاهده کرد. چقدر آن ايده مهاجرت را ميشود در اين کارها ديد و با توجه به اينکه خودتان هم يک دوره کوتاهي به استانبول مهاجرت داشتيد و بعد تصميم گرفتيد دوباره به ايران برگرديد، خود اين رفتوآمد آيا تأثيري در اين سري کارها داشته؟ هميشه به مهاجرت نظر داشتهام، چون از منظر دروني هم هجرت خيلي دغدغهام هست و به نوعي انسان هميشه در يک مداري دارد ميرود، بهخصوص در ويژگيهاي انسان معاصر به قول بودلر، انسان معاصر يک ويژگيهايي که دارد، صبور، سنگين و سرگردان است. اين سرگرداني هميشه در زيست من، نگاه من و کارهاي من بوده، چراکه اين روح زمانه ما، آن سرگرداني حسي و فکري انسان؛ يعني اين حس گمشده انسان يا جوياگربودن انسان را هميشه در ويژگيهايش حس کردهام و ميبينم و وقتي که جريانات سياسي و اجتماعي را دنبال ميکنم، ميبينم اينها واقعا از اين نشئت ميگيرند و يک تعدادش تحميلي است؛ يعني نسبت به جنگ قدرتها يا جنگ فرهنگها اين اتفاق ميافتد، يک تعدادي هم دروني است، بنا بر آن حس شناختي که انسان ميخواهد پيدا کند، ولي آنجايي که تحميلي است، خيلي اسفبار اتفاق ميافتد و آن تحميل فقط در جنگ نيست، آن جنگ فرهنگهاست، اين کشندگي يا آن سرکوبي که از يک فرهنگي به فرهنگ ديگر اتفاق ميافتد، اين هجرت شکل ميگيرد. شايد آدم با يک تصور ميرود به يک جايي، ميبيند نه، اصلا آن چيزي که تصور ميکرده، نبوده است. يک کششي اين را برده آنجا، جنگي که اتفاق نيفتاده؛ اين جنگ دروني و فرهنگي اتفاق افتاده و او را کشانده به آنجا. اينها بيشتر دغدغه اين کارهاست و بهتبع در کارها، پکيجهايي هم هست که بيشتر همان جنگهاي تحميلي و جنگ قدرتها نمايان شده است، ولي در مورد کشندهها، من ذات رفتن را بيشتر مدنظر دارم که آنجا هر دو اتفاق ميافتد و فقط مستقيم به يکي اشاره نميکنم. يعني هم دافعه است، هم جاذبه؟ دقيقا؛ دقيقا من اين دو را با همديگر استفاده ميکنم، بهخاطر اينکه اين مسئله مهاجرت، فقط يک لحظه بمبانداختن و فرارکردن نيست، اين پس و پيش دارد. اين جنگ فرهنگي و جنگ قدرت و يک تعداد جنگهايي است که هميشه بوده، ولي الان سرعتش زياد شده؛ من بيشتر به اینها ميپردازم که پناهندگي و جنگ و مهاجرت تحميلي هم در آن هست. مسئلهاي که در بيشتر کارهاي من اتفاق ميافتد، مسئله انسان است و پيرامون آن، انساني که الان در پيرامونش چه دارد ميگذرد. پيرامونش هميشه فقر هم بوده، تجمل هم بوده، آرامش هم بوده، جنگ هم بوده، عشق هم بوده، حسرت هم بوده؛ اینها را توأمان زيست کرده است. حالا ما دوست داريم مثلا يک تابلويي داشته باشيم که فقط عشق را نشان دهد، ولي باز يک چيزي کم ميآيد. يک کسي دوست دارد که مثلا حسرت را نشان دهد، ولي باز يک چيزي کم دارد. من سعيام اين است که اين را در قصهها يا در روايتها يا در جعبهها يک طوري توأمان نشان دهم، يعني زيست واقعي دروني انسان را که شاخصههايش بالاخره تصويري است؛ يعني ما وقتي زندگي درونيمان را تجسم ميکنيم يا روندش را طي ميکنيم، بالاخره در حالت تصويري بيشتر نمايان ميشود؛ حتي اگر محبت را تصوير ميکنيم، بالاخره يک مابازاي تصويري در ما جلوهگر ميشود، ولي وقتي که آشوب و آشفتگي را در نظر ميگيريم، انفجاري در درون ما اتفاق ميافتد؛ از کودکي بگير تا جنگ يا خونريزياي که در اخبار ميبينيم و در روزنامهها ميخوانيم، اینها را توأمان تجربه ميکنيم. اين انفجارهاي تصويري را، نه آشفته، بلکه به طور روانشناسانهاي به کار ميگيرم که آن ذهن، آن هدفي را که مدنظرم است، آنطوري تحريک کند؛ ترتيباتش تقريبا اينطوري است. شما يک مجموعهدار هم هستيد و اين برميگردد به آن چيزي که ما اسمش را شايد منابع و تأثيرگذاريها و الهامگيريهايي که هر هنرمندي از اطرافش ميگيرد و شما هم اين را از مجموعهاي از نقاشيها، کتابها، مجلات و همچنين اشيا کسب ميکنيد. تأثير ناصر بخشي مجموعهدار روي ناصر بخشي هنرمند و برعکس آن چيست؟ مجموعهداري به نظر من اول در درون آدم اتفاق ميافتد؛ يعني آدم احساسهايي را جمع ميکند، بعد متبلور ميشود. وقتي که يک کسي حسرت را در درونش زياد ميپروراند، در اشيا يک طوري متبلور ميشود. وقتي که آرمان را در ذهن و درونش ميپروراند، چيز ديگري اتفاق ميافتد. در مورد من، در مجموعهداري، مسئله ارتباط عناصر با همديگر و ارتباط عناصر با انسان چطوري است؟ اينطوري آغاز شده؛ در دورهاي حالتهاي نوستالژيک بود، ولي زود از آنها گذر کردم و ديگر پي مجموعهداري سرراست را نميگيرم که مثلا بگويم فقط چراغ ميخواهم يا تمبر ميخواهم، ميآيم عناصر را، ارتباط عناصر را و محتوايي را که در آنها رديابي شده با همديگر بررسي و جمعآوري ميکنم. کسي که با آثار شما آشنايي داشته باشد، ميداند که نقاشي، طراحي، سازهها و اشياي يافتشده در کار شما بسيار به کار ميرود و در بسياري از کارهاي شما اشيای يافتشده را ميبينيم. چقدر شما وقتي يک شيء را ميبينيد و آن را خريداري ميکنيد و به مجموعه اضافه ميکنيد، در اين فکر هستيد که آيا اين را ميشود در قالب يک روايت و يک اثر بعدا استفاده کرد و کنار نقاشيهاي شما گذاشته شود؟ دو حالت دارد؛ بعضا ارتباط مستقيم پيدا ميکند و مستقيم به کارها تزريق ميشود، ولي گاهی نیز غيرمستقيم به کارها تزريق ميشود. شايد مثلا اگر آلبومي را که از زندانيهاي ۱۳۲۰ است و بهصورت نامعلومي جمع شده، پيدا کنم، ديگر آن را آلبوم تصويري ندانم؛ این حامل يک پيام و ارتباطات خيلي پيچيده انساني با وقايع است و کشفی اينطوري اتفاق ميافتد. آنها مستقيم به کار من تزريق ميشود که هم از منظر مفهومي، هم از منظر فيزيک تصوير، بهکار ميرود. ميآيم با آن تکنيک يا آن شيوه فکري کارم، تطبيق ميدهم، ولي وقتي که مثلا ميآيم نامههاي يک خانواده را پيدا ميکنم، از منظر روانشناختي به کارهايم ارتباط پيدا ميکند. مثلا خانوادهاي از اقليتها در 70 یا 100 سال پيش را تصور کنید که ۳۰-۴۰ سال نامههايي که از اقصي نقاط دنيا به همديگر نوشتند، دغدغههايش را، اينکه مثلا در فلان کشور چه اتفاقي براي اين اقليت ميافتد، در فلان شهر ايران چه اتفاقي برايشان ميافتد، از منظر اعتقادي به کدام مسير ميروند. اينها از منظر روانشناختي به کارهايم خيلي ربط پيدا ميکند، به آن مسائل درونشناختي کارهايم خيلي ربط پيدا ميکند و اينها را من از منظر مجموعهداري نامه ديگر نميبينم، از منظر مجموعهداري نامعمول ميبينم؛ يعني از امر معمول، يک امر نامعمول کشفکردن. يا مثلا تصور کنید شاعري شعرهايي گفته يا داستاننويسي داستاني نوشته يا عالمي يک طيف کتابهايي نوشته و هيچوقت اصلا نه معروف شده، نه چاپ شده است؛ اينها براي من يک مقدار جنبه روانشناختي دارند که آنها را بازبيني ميکنم و غيرمستقيم به کارهايم ارتباط ميدهم، ولي اينکه مستقيم ارتباط پيدا ميکنند، آنها يک طيف از عناصري هستند، يا تصويري يا عناصر شيئي هستند که مستقيم هم ميتوانند به کار من بيايند. جعبههاي شما، سازههاي شما، اينها يک عنصر اينترکتيو يا يک عنصر کُنشي با مخاطب پيدا ميکند که در واقع مخاطب مثل پازلهايي ميتواند با آنها ارتباط برقرار کند، بهنوعي بازيگونه هستند، مخاطب را به درگيرشدن با خودشان فرا ميخوانند و به نوعي انگار بايد لايهها را کنار بزنيد و سعي بر کشف آنها داشته باشيد. ما در هنر نيومديا اين را با تکنولوژي بهصورت تصويري روي مانيتور يا با پروژکتور، يا به صورت فيزيکي خيلي شاهد هستيم و اين روزها هم در هنر معاصر بسيار داغ است. آيا هيچ موقع شما ترغيب شديد که با تکنولوژي کار کنيد يا با ويدئو يا با برنامهنويسي و هنرهاي نيومديا کار کنيد يا هميشه آنالوگ را به ديجيتال ترجيح داديد؟ اين شبيه کتابخواندن است. يکي کتاب کاغذي را متصور است که بخواند، يکي ميتواند در لپتاپش يا موبايل يا تبلتش آن را بخواند يا در کتابخانه ديجيتال. نحوه برخورد من هم اگر ميبينيد مکانيکي است، علتش اين است که آن سازوکار مکانيکي به سازوکار کلاسيک رؤياپردازي خيلي ربط دارد و چون به زمان ربط پيدا ميکند، اشيا به کمک ميآيند؛ يعني وقتي که من شيئي را بهکار ميگيرم، وقتي که زماني از آن گذشته يا به نوعي ربط ميدهم به زمان گذشته، آينده را هم سعي ميکنم که آنطوري و از آن مجرا، آيندهاي که خراب خواهد شد، به گذشته تبديل خواهد شد، نشان دهم، ولي وقتي که از منظر ديجيتال وارد ميشوم، اين يک مقدار ناملموستر است. حس لامسه و حس کشف در اشيايي که دور و بر ماست و اشيايي که شايد صد سال پيش يا ۵۰ سال پيش بوده و اتفاق افتاده، بيشتر به قصههايم ميآيد تا اينکه بيايم مثلا هنرهاي ديجيتالي را به کارهايم وارد کنم. سعي ميکنم آن حس را هميشه در کارهايم داشته باشم. درباره برنامههاي پيشرو و چشماندازي که وجود دارد، چه نکاتي هست که مخاطبان بتوانند دنبال کنند و بعد از اين نمايشگاه چه برنامههايي مدنظرتان است؟ همچنين درباره کتابي که به زودي از شما منتشر ميشود، کمي صحبت کنيد. سير تدويني کارهايم که خيلي از آنها را يکجا ميبرم جلو، از ويترينهاست که سکانسهاي تکويتريني است در يک لحظه. ما در جعبهاي اين حافظه را یا آن مسائل و قصه را دنبال ميکنيم. يک طيفش جعبههاي کوچک هستند که وقتي آنها را باز ميکنيم، آن عناصر و قصهها کشف ميشود و طيفي از کنجها هستند. حافظهاي که در کنجي است و ما آنها را کشف ميکنيم، آن لايههايش را و طيف آخر هم کِشندهها هستند که حافظه و خاطراتي که ما از منظر دروني، آنها را با خودمان هر کجا ميرويم، ميکشيم و پهن ميکنيم و ميبريم. اينها را من همزمان جلو ميبرم، ولي برنامههاي آيندهام درست است که تلفيقي از اينهاست و ميتواند قصهها و ترکيبي از اينها اتفاق بيفتد، ولي اين وسعتش دارد بزرگتر ميشود به سازههاي بزرگتر، به فضاهايي که مخاطب بيايد در درون آن فضا يا آن کار، آن سفر را داشته باشد، در يک مقياس يک مقدار بزرگتر. الان رويکردم به آن فضاها است. يعني چيدمانهاي بزرگتر؟ بله و اين ميتواند با چيدماني از اين طيف کارهايي که عرض کردم، اتفاق بيفتد یا از آن نمونه آخري که کِشندهها يا پهنشدنيها هستند، اتفاق بيفتد. در آینده برنامهاي از منظر نمايشي داريم که قرار است يک تعداد نمايشگاه در اروپا برگزار شود که با همکاري گالريها و جنابعالي جلو ميرود. در مورد کتاب هم که چون اشاره کرديد؛ کتاب از کارهاي آغازين است تا هماکنون، يعني تقريبا ۲۰ سال فعاليت من را نمونهوار سعي کرده نمايش دهد که مؤسسه چاپ و نشر نظر خيلي با درايت و با زحمت فراوان گردآوري کردند و الان در دست چاپ است و اينها را در کنار هم گذاشتند و يک ترکيب خيلي عالي از زندگي کاري و حرفهاي من شکل دادند که کمال تشکر و قدرداني از گروه حرفهاي انتشارات، بهویژه مدير فرهيخته، انسان والا آقاي محمودرضا بهمنپور را دارم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.