هویت فرهنگی و نشاط اجتماعی
سیدحسن موسویچلک-رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران
در هر جامعهای همه تلاشها باید بر این محور باشد که مردم «بهزیستن اجتماعی» را تجربه کنند که از نشانههای آن افزایش نشاط اجتماعی در جامعه است. تمام قانونگذاریها، ارتباطات بینالمللی، توسعه زیرساختها، دسترسی به فناوریهای نوین، برنامههای اقتصادی و... باید حول همین محور اصلی باشند در غیر این صورت ناکارآمد خواهند بود. یکی از حوزههای مؤثر در تحقق این هدف، حوزههای فرهنگی و اجتماعی هستند که معمولا در گیرودار موضوعات سیاسی و اقتصادی مغفول واقع میشوند درحالیکه خود ظرفیت مهمی برای ایجاد نشاط اجتماعی در جامعه هستند. به همین دلیل یکی از موضوعهایی که باید در همه جوامع به آن توجه شود، تقویت هویت فرهنگی است. هویت فرهنگی همبستگی اجتماعی در جامعه را تقویت میکند و علاوه بر آن انسجام و نشاط اجتماعی در جامعه را افزایش میدهد. از دیگر مزیتهای تقویت هویت فرهنگی، جامعهپذیری مناسب افراد است، یعنی وقتی افراد با هویت خودشان آشنا میشوند، جامعهپذیری بهتری صورت میگیرد؛ بنابراین با توجه به نکات فوق، بر اين باور هستم که جوامعي سلامت و شادابي بيشتر دارند كه در آنها موضوع تقويت هويت فرهنگي با بهرهگيري از تمامي ظرفيتهاي فرهنگي و اجتماعي ازجمله هويت قومي سرلوحه مديريت فرهنگي و اجتماعي باشد، چراكه، تقويت هويت فرهنگي همبستگي اجتماعي در جامعه را تقويت ميكند. هویت فرهنگی شامل باورها، زبان و آدابورسوم و... است و طبیعتا در چنین جامعهای افراد مانند درختی که در خاک ریشه دوانده است، در مقابل توفانها مقاوم خواهند بود. بحث شبیخون فرهنگی و تهاجم فرهنگی از مدتها پیش مطرح بود و امروزه با موضوع ناتوی فرهنگی روبهرو هستیم و این نشان میدهد که هر چه به سمت جلو میرویم، شرایط بحرانیتر میشود. اين در حالي است كه اگر بتوانيم ظرفيتهاي فرهنگيمان را در حوزه قومي، ملي و ديني خوب بشناسيم و از اين ظرفيتها براي داشتن جامعهاي سالم استفاده كنيم، تأثيرپذيري منفي ما از فرهنگهاي ديگر به حداقل ميرسد. لازمه كار اين است كه از همه ظرفيتها، چه در بخش دولتي و غيردولتي و چه در بخش مذهبي بتوانيم استفاده كنيم. پس لازم است مسئولان در حوزه فرهنگي از مميزه فرهنگي به شكلي كه مانع تقويت هويت فرهنگي شود، خودداري كنند. این موضوع به منزله این نیست که ما نباید تبادل فرهنگی داشته باشیم، زیرا تبادل فرهنگی پویایی جامعه را به دنبال خواهد داشت. نکته بعدی این است که باید برای آشنایی نوجوانان و جوانان با حوزه تقویت هویت فرهنگی تلاش کنیم. تقویت هویت فرهنگی میتواند زمینهای را فراهم کند تا شاخصهای سلامت روانی اجتماعی، مشارکت و تعامل اجتماعی و مسئولیتپذیری اجتماعی افزایش پیدا کند. طبیعتا در چنین جامعهای شاهد کاهش آسیبهای اجتماعی و جرائم مختلف خواهیم بود، چون نظارت اجتماعی افزایش پیدا میکند و در این بین رسانه میتواند نقش اساسی داشته باشد؛ بنابراین برای مثال فیلمنامههایی که در حوزه اجتماعی نوشته میشود و جشنوارههای فرهنگی که برگزار میشود میتواند به تقویت هویت فرهنگی کمک کند. در واقع برای این که ارتباط بیننسلی مناسبی ایجاد شود و شکاف نسلی به وجود نیاید، تقویت هویت فرهنگی راه مؤثری برای تحقق این هدف است، در این شرایط جامعهای با امنیت اجتماعی پایدار، مستمر و همهجانبه خواهیم داشت. تهدیدی که امروز جامعه ما با آن مواجه است تضعیف هویت فرهنگی با استفاده از رسانههای خارجی است. رسانههای خارجی با استفاده از برنامههای خاص بر جذب نوجوانان و جوانان در این حوزه تمرکز کردهاند و در چنین شرایطی اگر جوانان احساس تعلق اجتماعی نکنند طبیعتا مسئولیتپذیری در مقابل جامعه کاهش پیدا میکند. در جامعهای که دسترسی به فضای مجازی و اطلاعات آسان است، ضروری است به تقویت هویت فرهنگی و اجتماعی نوجوانان و جوانان بپردازیم و این موضوع باید هم در سیاستگذاری و هم در برنامهریزیها مدنظر قرار بگیرد. توجه داشته باشيم، بسياري از مراسمهاي ملي و مذهبي ما براي ترويج ارزشهاست و بار اجتماعي دارند. امروزه در برخي از كشورها به عنوان مثال افراد براي نشاط و شادي به همديگر گوجهفرنگي پرتاب ميكنند يا تن به حوادث خطرناكي ميدهند درحاليكه ما مراسم و آيينهايي داريم كه ضمن انتقال شادي مفاهيم اجتماعي و فرهنگي نيز دارند.
فراموش نکنیم اگر به دنبال تقویت این حوزه نباشیم به ناچار جوانان ما تحت تأثیر فرهنگ بیگانه قرار خواهند گرفت که یکی از اثرات تأثیرپذیری از فرهنگ بیگانه، بیگانگی با فرهنگ اجتماعی است که نداشتن مسئولیتپذیری و بیتفاوتی نسبت به خانواده را به دنبال خواهد داشت. در پایان شایان ذکر است که برای تقویت هویت فرهنگی، خانوادهها و نهادهای فرهنگی و اجتماعی نقش اساسی دارند و نباید منتظر باشیم تا دیگران از بیرون مرز برای هویت فرهنگی ما سیاستگذاری و برنامهریزی کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.