|

به بهانه اجراي نمايش «راديوسيتي» در عمارت روبه‌رو

از دل تاريخ و عليه تاريخ

محمدحسن خدايي. منتقد

همچنان مي‌شود گفت خطابه- اجراهايي که مهام ميقاني با يک رويکرد پژوهشي در قبال سوژه‌هاي مطرود تاريخ معاصر در پيش گرفته، واجد نابهنگامي و از قضا جذابيت است و با نوعي مرزبندي، مناسبات پرهزينه توليد تئاتر بدنه را به چالش مي‌کشد؛ فيگورهايي که از دل تاريخ احضار مي‌شوند تا صدايي يابند و اجراگراني باشند که لحظاتي هرچند اندک، زيست‌جهانشان را رؤيت‌پذير کنند. تلاش گروه تئاتري «دشنه» در اجراي اين روزهاي تئاتر «راديوسيتي» را مي‌توان مواجهه با «امر بازنمايي‌ناپذير» دانست؛ همان به‌محاق‌رفتن حاشيه‌ها در هجوم وقايع بزرگ و تمناي احضار آن حاشيه‌ها. قرار است به ميانجي اسناد، فکت‌هاي تاريخي و گفت‌وگوهاي شفاهي، با فرم «داکيو- دراما» تاريخ فراموش‌شدگان ماجراي راديوسيتي روايت شود. مهام ميقاني مانند يک رمان‌نويس تاريخي و يک کارآگاه خصوصي عمل مي‌کند؛ يعني روايتمندي تلاش تروپ تئاتري «کار» براي دستبردزدن به تماشاگران متمول سينما هنگام پخش فيلم پرندگان هيچکاک و به‌کاربستن اين پول براي اجراي تئاتر در سالن‌هاي مشهور شهر. مهام ميقاني در مقام نويسنده و احسان شايان‌فرد در جايگاه کارگردان، به تمامي در ساحت خطابه- اجراگري باقي نمانده و امر دراماتيک را مدنظر دارند. با توجه به حجم اطلاعاتي که پيرامون اين واقعه وجود دارد، اين واقعيت قابل تصور است که اگر گروه اجرائي بخواهد تمام اطلاعات را مصرف و ارائه کند، در نهايت با نمايشي ملال‌آور و متکلفانه روبه‌رو خواهيم شد. بنابراين براي دوري از اين ورطه محنت‌افزا، هر پنج اجراگر که بر صندلي‌هايي در انتهاي سالن نشسته‌اند، گاه از جايگاه اجراگري فاصله گرفته و در نقش اعضاي گروه کار، شخصيت‌ها را بازي مي‌کنند؛ افرادي مانند توران پاک‌طینت، فريده شاه‌حسيني، ارگاک ميناسيان، جلال ميرعابديني و حسن بهلولي. البته جلال غايب هميشگي ماجراست و محل اتصال با گروه‌هاي راديکال سياسي و هنري. درمقابل شخصيت سرگرد نصير دستمالچي را داريم که گويا معروف به «مأمور شراره» بوده و پرونده تروپ «کار» را زير نظر داشته.

نکته مهم اجرا، نسبتي است که تماشاگران با فيگورهاي مطرود تاريخي برقرار مي‌کنند که حال اجراگران تلاش دارند آنها را انضمامي کنند. گروه اجرائي براي آنکه بر ناتواني خويش در رؤيت‌پذيرکردن فيگورهاي فراموش‌شده تروپ کار اذعان کند، جايي مي‌ايستد که نه به تمامي کنشِ اطلاعات‌دادن باشد و نه به تمامي رويکردي بازنمايانه. قرار است فکت‌هاي تاريخي به اموري قابل فهم تبديل شده و بار ديگر با فرمي تازه و البته مقتصدانه، بر صحنه احضار شوند. از اين منظر «راديوسيتي» بياني است تازه در روايتمندي تاريخ معاصر، با امکاناتي محدود و کمابيش چريک‌مآبانه. مهام ميقاني که رمان‌نويس به نسبت قابل اعتنايي است، اين استعداد را دارد که تاريخ را از نو بازگويد و با تخيل‌ورزي و حتي حاشيه‌روي‌هاي نابهنگام، بار گران تاريخ را اندکي سبک کرده و امکان مواجهه با مطرودان و فراموش‌شدگان را مهيا کند. اين البته مبتني است بر نوعي مجاهدت شخصي در واکاويدن منابع رسمي و غيررسمي تاريخي، حتي مي‌شود گفت يافتن آدم‌هايي که حرفي براي گفتن دارند و هيچ‌گاه مورد خطاب آيندگان قرار نگرفته‌اند. در آخر اجرا وقتي صداي مهام ميقاني در گفت‌وگو با يکي از شخصيت‌هاي درگير در ماجراي سينما راديوسيتي، به گوش مي‌رسد و فرد موردنظر که زني است پابه‌سن‌گذاشته از او مي‌پرسد که «با اينها چه خواهي کرد؟» پاسخي شنيده نشده و به نوعي اجرا با نوعي سردرگمي، بر ناتواني خويش در کاري‌کردن شهادت مي‌دهد. حتي توضيحات مهام ميقاني پس از خروج از سالن، در اتاق کوچکي که متعلق به پژوهشکده عمارت روبه‌روست هم توان به‌پايان‌رساندن اين پرفورمنس را ندارد که خود تلاشي است براي روايت‌کردن و رؤيت‌پذيري اولين پرفورمنس تاريخ معاصر که تروپ «کار» در سينما راديوسيتي در هنگام نمايش فيلم پرندگان هيچکاک ترتيب داده است؛ همان کنشي که همچنان ميان سرقت از تماشاگران متمول سينما يا اجراي پرفورمنسي هنري، محل مناقشه است. اجراي «راديوسيتي» مروري است بر تاريخ سانسور در رژيم گذشته و سرگذشت هنرمنداني که مجبور شدند از آرمان‌هاي خويش، عدول کرده و با دستگاه سرکوب همکاري کنند. اينجا هم رابطه ديالکتيکي مابين بازجو و زنداني در جريان است. گويي بار ديگر با ديالکتيک هگلي روبه‌رو هستيم که در ابتدا نفي مي‌کند، سپس آن را رفع کرده و در نهايت ارتقايش مي‌دهد. اينجا هم در ابتدا هر دو طرف ماجرا، همديگر را نفي مي‌کنند و تلاش دارند به رفع برسند. اما در نهايت برهم‌کنش آنها، اتفاقي ديگر را رقم مي‌زند؛ همان همکاري و مصاحبت مأمور شراره با اعضاي تروپ کار.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.