|

گفت‌وگوي تکين آغداشلو با ناصر بخشي به‌مناسبت برپايي نمايشگاه «جزر‌و‌مد» در گالري دستان- بخش اول

سفر اديسه‌اي از فرش به نقاشي

ناصر بخشي، هنرمند تجسمي متولد ۱۳۶۱ و ساکن تبريز است. آشنايي من با ناصر بخشي به اوايل دهه ۱۳۹۰ و ديدن يکي از جعبه‌هاي او برمي‌گردد. جعبه چوبي نسبتا کوچکي که مانند يک قاب سطح رويي آن با شيشه پوشيده شده بود و روي ميز قرار داشت. درون جعبه يک نقاشي رنگ‌ روغن عالي از زني که از پشت سر نقاشي شده بود و سه طراحي قرار داشت. چيزي که بسيار توجه من را جلب کرد، اشيائي بود که با اين چهار نقاشي تلفيق شده بود؛ تعدادي عدسي محدب که با نخ به دو سمت جعبه و بالاي طراحي‌ها متصل شده بودند، پونزهايي که روي طراحي صورت يک مرد فرو رفته بودند و مهره‌هايي که مانند مهره‌هاي چرتکه بالاي نقاشي زن معلق بودند. اثر هم از نظر مديوم و نحوه اجرا و هم مفهوم براي من بسيار تازگي داشت. از آن زمان شروع به کاوش در دنياي ناصر بخشي کردم و تا امروز شايد بالغ بر 200 اثر او را در کارگاه او در تبريز، در گالري‌هاي مختلف و در مجموعه‌هاي شخصي متعددي ديده‌ام و هر بار خلاقيت و نوآوري هنري او را تحسين کرده‌ام. هر‌کدام از اين آثار داستان منحصر‌به‌فردي را روايت مي‌کنند و علاوه بر مهارت خارق‌العاده بخشي، نشان‌دهنده جسارت و روح تجربه‌گراي بي‌نظير او هستند. آثار ناصر بخشي به‌نوعي اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بيستم ميلادي را تداعي مي‌کنند؛ دوراني که اشيا هنوز آنالوگ بودند و با مهارت، براي عمر طولاني و با دست‌ ساخته مي‌شدند؛ دوراني که اگر مي‌خواستي، به‌سادگي مي‌توانستي امعا و احشای هر شيء مکانيکي را باز و ماهيت آنها را کشف کني. سازه‌هاي ناصر بخشي هم همين حس کنجکاوي را در مخاطب ايجاد مي‌کند. حس کشف‌کردن و بازي‌مانند که لايه‌هاي خاطره را مانند يک داستان؛ اما به صورت فيزيکي مي‌تواني کنار بزني و کشف کني و در اعماق آن به معنايي فراتر برسي. همان‌قدر که آثار بخشي حسي نوستالژيک دارند، حسي معاصر و حتي پيشگويانه و روايتگر آينده هم‌ دارند. اين مصاحبه را به مناسبت نمايشگاه ناصر بخشي که از 4 تا ۲۵ بهمن ۱۳۹۸ در گالري دستان و به کوشش من برگزار شده، انجام دادم.

‌شما کار هنري را به صورت خودانگيخته شروع کرديد. يک مقدار از شروع فعاليت هنري‌تان براي ما بگوييد و اينکه چه شد که به هنرهاي تجسمي علاقه پيدا کرديد؟ خانواده و به‌ویژه برادرهايم در رشته فرش و درباره فرش فعاليت داشتند؛ چه خريد‌و‌فروش و چه بافت و چه نقشه‌کشي. به ‌تبع آن ما هم در تعطيلاتي که از مدرسه فارغ مي‌شديم، مي‌رفتيم دنبال اين کارها و کمک‌دست‌شان بوديم و يک چيزهايي ياد مي‌گرفتيم. اين را تقريبا اوايل دهه ۷۰ يا اواخر دهه ۶۰ در نظر بگيريد. از آنجا تصور کنيد صنعت فرش داشت متحول مي‌شد و به طرف تابلو‌فرش مي‌رفت. در بازار تبريز هم تابلو‌فرش کمتر بود و به‌مرور داشت زياد مي‌شد. به‌ تبع آن چون صادرات نيز داشت زياد مي‌شد، اينجا هم منابع بيشتر مي‌شد. اين منابع در‌واقع کتاب‌هايي با کيفيت بالا بودند که از موزه‌ها و کتابخانه‌ها از خارج وارد مي‌شد. آشنايي غيرمستقيم من با هنر تجسمي با فرش و نقشه‌کشي فرش آغاز شد؛ ولي آشنايي مستقيم من با اين کتاب‌ها آغاز شد که در کارگاه‌ها هرچند شايد مثلا در نهايت ۲۰۰ کتاب موجود بود؛ ولي همه کتاب‌هاي نفيس هنري بودند؛ از کلاسيک بگير تا معاصر؛ ولي اين يک مسئله‌اي که داشت، مثلا تصور کنيد کتاب‌هاي نشر موزه تيت لندن، از کلاسيک داشت تا عصر معاصر؛ ولي اينها معاصرش را استفاده نمي‌کردند و کلاسيک‌هايش مورد توجه بود. مثلا رنسانس، گوتيک، به اين‌ور رئاليسم‌هاي قرن نوزدهم يا عقب‌تر و جلوتر؛ ولي اينها چون کتاب‌هاي مرجع بود و مجموعه‌هايش را آنجا چاپ مي‌کردند، منابعي را که به درد نمي‌خورد، صفحه‌هاي‌شان را پاره مي‌کردند و کلاسيک‌ها را برمي‌داشتند و باقي مي‌رسيد به من. هر ‌آنچه در آن کتابخانه‌ها بود، آنها را استفاده مي‌کردم. ورق مي‌زدم و بچه هم بودم و مي‌گفتم اينها ديگر چيست؟! نقاشي‌هايي که فقط دو تا خط دارد و... اين باعث شد که من کنجکاو شوم به هنر و حس کنم اين کارهاي معاصر متفاوت هستند. اين کنجکاوي من را خيلي تحريک مي‌کرد. از اينجا هم که هنر کلاسيک را از نقشه‌کشي و رنگرزي و... روي تابلوفرش داشتم ياد مي‌گرفتم، مطالعات و کنجکاوي من از آنجا آغاز شد و آمدم کتاب‌هاي تاريخ هنري را يواش‌يواش شروع کردم. از ۱4، 15‌سالگي به بعد و اين آغاز ارتباط مستقيم من با هنر بود که کارها را با هم تطبيق مي‌دادم. بعد که در نقشه‌کشي و تابلوفرش استاد‌کار شدم، ديگر درآمدم زياد شده بود و اين کتاب‌ها هم در دسترسم بود و کتاب‌هايي هم خودم تهيه مي‌کردم و يواش‌يواش به هنر وارد شدم؛ ولي اينکه تحصيلات آکادميک را بروم پي بگيرم، در محل هم دوستاني داشتيم که هنرستان مي‌رفتند، دانشگاه مي‌رفتند، من هم همراه‌شان مي‌رفتم؛ ولي چون خيلي مطالعه داشتم، حس مي‌کردم آن سيستمي که با حس و با مطالعه کشف کرده بودم، آنجا نيست. حس‌هايي که در من با هنر معاصر زنده شده بود و بايد با اين تيپ کارها و با اين تيپ آرتيست‌ها ادامه پيدا مي‌کرد، آنجا نبود. اين بود که ديگر به هنرستان و دانشگاه نرفتم. خودم شروع کردم به نقاشي‌کردن و فلسفه هنر معاصر را پي گرفتم و اينها را کم‌کم تفويض دادم. بعد از آن رسيدم به خدمت سربازي که در اين خدمت فرصت مغتنمي شد که مطالعاتم بيشتر شود. در پادگان نقاشي مي‌کردم و عکس‌ شهدا را به صورت ديواري مي‌کشيدم و به اضافه آن از پرسنل سفارش پرتره مي‌گرفتم و اين باعث شد که جدي‌تر وارد هنر شوم و مطالعات هنري‌ام را جلو ببرم. ‌ شما تکنيک نقاشي بسيار پيشرفته و منحصربه‌فردي داريد، ممکن است بسياري از کساني که کار شما را مي‌بينند، باور نکنند که تحصیلات آکادميک نداشتيد و خودتان توانستيد با تجربه‌کردن نقاشي را به اين خوبي ياد بگيريد. اين چقدر به آن دوره‌اي که کار فرش مي‌کرديد برمي‌گردد‌؟ و چقدر به آن دوره‌اي برمي‌گردد که شما سرباز بوديد و آن‌قدر تمرين کرديد و دستتان قوي شد که به نوعي با کار بسيار زياد توانستيد اين تکنيک‌ها را به اوج برسانيد؟ تابلو‌فرش يا استادکارهاي آن امروزه خيلي کم و بازاري‌ شده‌اند و به‌ علت ماشيني‌شدن قيمت آن‌ به وفور پايين آمده است. ولي در آن زمان استادکارهاي خيلي قدر از منظر رنگ‌شناسي و بافت وجود داشتند. يادم هست اينها از سفارت ژاپن، سفارت انگليس و سفارت فرانسه سفارش‌هايي داشتند که مثلا تصاوير پادشاهانشان، شاهزاده‌هايشان يا اعضاي دربار را تابلو‌فرش مي‌کردند و هيچ‌وقت يادم نمي‌رود که از سفارت ژاپن، امپراتورشان را داشتند تابلو‌فرش مي‌کردند. استاد کارهايشان خيلي خبره بودند. من الان حيرت مي‌کنم از فراموش‌شدن استادکارهاي گمنامي که ديگر اصلا نامي از آنها نيست. آن فرش‌ها در کارگاه‌هاي زيرزميني، يعني پشت صحنه بافته مي‌شد و در کارگاه عمومي نبود. من رنگ را واقعا در آنجا ياد گرفتم، يعني آنجا طيف وسيعي از رنگ‌ها را درست مي‌کردند و حيرت مي‌کردم که اين تصوير چطور آنجا خلق مي‌شود. به همين دلیل، روح رنگ‌شناسي را آنجا کشف کردم، ولي اينکه شما فرموديد با تمرين و ممارست اين‌طور شده، اين را ترکيب ‌دادن با رنگ، چون فيزيک ديد کار فرش با پالت رنگ نقاشي فرق مي‌کند، ولي روحش را مي‌شود از آنجا گرفت. آن تمرين و ممارست و تطبيق‌دادن تکنيک‌ها باعث شد اين استعداد کم‌کم جوانه بزند و بتوانم تکنيکي را که مورد نظرم است، کم‌کم پيدا کنم، هرچند با مرارت و سختي. ‌آن هنرمنداني که در شروع کار هنري، کتاب‌ مجموعه‌ آثار آنها را مي‌ديديد و در حال کشف هنر معاصر و هم‌زمان در کار فرش بوديد، يادتان هست چه کساني بودند؟ مثلا آثار چه هنرمنداني براي شما جذاب‌تر بود؟ از غير هنرمنداني که رئاليست بودند، جوزف بويس خيلي برايم سؤال‌برانگيز بود. مثلا اثر رخنه همگن براي پيانو [۱۹۶۶]، يا آثار پرفورمنس‌آرت چگونه تصاوير را به يک خرگوش مرده توضيح دهيم [۱۹۶۵] و من آمريکا را دوست دارم و آمريکا من را دوست دارد [۱۹۷۴]، اينها خيلي براي من حيرت‌آور بود که در کنار تصوير رامبرانت مثلا چاپ مي‌شد. يعني کتابي از رامبرانت يا مثلا روبنس باشد و در کنار آن کارهاي بويس هم باشد. براي من حيرت‌انگيز بود که اين حتما يک اصالتي دارد که کتابي به اين نفيسي به آن اختصاص داده شده است. حتي بعضا بيشتر از آثار کلاسيک به آن پرداخته مي‌شد و همين باعث شد که من مطالعه‌ام بيشتر به سمت هنر معاصر برود. اما درباره رئاليست‌ها، از رنسانس به اين‌‌سو، مثلا از بوتيچلي و وان‌دايک گرفته تا هنرمندان معاصر به عنوان مثال گرهارد ريشتر يا لوک تويمانس من در دوره‌اي تحت تأثير همه اينها بودم و خيلي هم دوستشان داشتم. شايد در دوره‌هاي مياني، مثلا در ۲۵ سالگي ارد نردروم مورد نظر من بود، با آن تکنيک قوي خودش، ولي بعدا سيستم فکري من عوض شد، يک مقدار ملموس‌تر شد، يک مقدار به‌روزتر شد و آمدم به طرف تکنيک‌هايي که خودم حس مي‌کردم درست است، آنها را تلفيق مي‌دادم، ولي در کل اينها را من ستايش کردم. ‌ از هنرمندان ايراني نيز کسي بود که در دوره‌هاي اوليه روي شما تأثير بگذارد؟ بيشتر از هنر هنرمندان، شخص هميشه براي من مهم بوده است؛ چون مثلا مطالعاتی در زمینه عرفان داشتم و هميشه هم دوست داشتم، بيشتر آن پشتکار، مصمم‌بودن، چندوجهي‌بودن؛ اينها هميشه براي من ستايش‌برانگيز بوده است. شايد در جايي از شاعرانگي سهراب سپهري خوشم بيايد، ولي چندوجهي‌بودن و در مقياس خيلي وسيع فکرکردن، آيدين آغداشلو در نظرم بود. در خلوت خود جهان وسيعي را درست‌کردن، اردشير محصص را ستايش مي‌کردم. اينها را سعي مي‌کردم آناليز کنم، بگويم اگر شاعرانگي را مي‌خواستم، ديگر جذب بهمن محصص نمي‌شدم. سعي مي‌کردم اینها را آناليز کنم و عقلاني‌تر نگاه کنم و از يک نفر همه‌چيز را نخواهم. آن افرادي که بيشتر چندوجهي بودند، خيلي به من نزديک‌تر بودند. شايد مثلا از کسي تکنيک را ستايش کنم، از کسي شاعرانگي را ستايش کنم، ولي مدنظر من همان چندوجهي‌ها بودند که اینها براي من خيلي ستايش‌برانگيز بودند؛ چه داريوش شايگان باشد، چه آيدين آغداشلو باشد. اين تيپ‌ها بيشتر به من نزديک‌تر بودند. ‌در اين چندسال شما از دايره اصلي هنر تهران غايب بوديد تا اينکه بازگشت شما با نمايشگاه جزر و مد در گالري دستان بود. در مورد فعاليت‌هايي که در اين چندسال که مخاطبان و هنردوستان در تهران کارهاي شما را نمي‌توانستند در يک نمايشگاه انفرادي ببينند بگوييد. شما کجا بوديد و چه‌کار مي‌کرديد؟ در اين سه‌سال‌واندي، من همان سيستم قبلم را داشتم؛ يعني در تبريز هميشه حضور داشتم و کارم و کارگاهم هميشه در تبريز برقرار بوده، ولي فقط ارائه‌ام در تهران نبوده و بيشتر در اروپا بوده، به‌خصوص در بلژيک. اگر از تهران يک مقدار فاصله گرفتم، علت‌هاي متفاوتی داشت و سعي کردم کارهايم آن‌طرف بيشتر نشان داده شود و يک مقدار اين‌طوري فاصله افتاده، ولي اينکه بگويم يک علت قهري داشت، نه، اين نبود. يک مقدار سعي کردم آن‌طرف هم متمرکز باشم، به‌خصوص بلژيک. چرا بلژيک؟ علتش اين است که آنجا يک تيپ جريان هنري شکل گرفته از مايکل برمنس، لوک تويمانس يا امثال اینها با يک جهان‌بيني با تکنيک رئاليست. اين جريان جهان آخرالزماني و جهان پيچيده انسان معاصر را دارند پي مي‌گيرند و من هم حس کردم که کارهايم به آن جريانات نزديک است و سعي کردم آنجاها بيشتر کارم را ارائه دهم وگرنه برحسب تصادف نيست که مثلا بگويم يک سنگي پرتاب کنم و بگويم بله، کارمان هرجا افتاد، برويم آنجا. آن هم خيلي موفق عمل شد، به‌خصوص که «گالري پدرامي» که در شهر آنتورپ يک گالري ايراني‌الاصل است و خيلي روي هنر خاورميانه تمرکز دارد و ارتباطش با هنر اروپا، تا حدودي توانست اين هم‌نوايي را ايجاد کند و اين شکل از هنر را که در چند مکان جغرافيايي مختلف شکل گرفته، به هم نزديک کنند. ‌به‌طورکلي استقبال اروپايي‌ها را از کارتان چطور ديديد و فکر مي‌کنيد هنر خاورميانه را چطور مي‌بينند و از کار يک هنرمند از خاورميانه چطور استقبال مي‌کنند؟ تيپ استقبال‌ها خيلي فرق مي‌کند. هنر ارينتال يا ايرانيزه‌کردن هنر، يعني يک چيزي که بيايد حالت‌هاي سياست و فرهنگ و اجتماع بومي را آن‌طور که غربي‌ها انتظار دارند از يک جامعه شرقي نشان دهند، تيپ کاري من نيست که راجع به آن نظر دهم، ولي از منظر بن‌مايه، زيربنايي فکرکردن و زيبايي‌شناسي و مسائل اجتماعي و سياسي اين منطقه را نشان‌دادن، خيلي فلسفي‌تر است. درست است که مثلا مخاطبش نسبت به آن‌يکي جريان‌ها يک کم کمتر است، ولي عميق‌تر است و از اين باب خيلي استقبال مي‌شود و ما هروقت نمايشگاه يا پروژه‌اي داشتيم، خيلي استقبال شده و مجموعه‌داران خوب آمده‌اند کارها را خريده‌اند و خيلي هم استقبال شده يا جرايدشان در مورد اين جريانات خيلي خوب نوشتند، به‌خصوص هنر جدي و فلسفي‌ را نمي‌گويم کم است، ولي خيلي گسترده‌تر از ايران آنجا نشان داده نمي‌شود، به اين خاطر خيلي استقبال مي‌شود. از نظر فروش هم هميشه عالي بوده؛ يعني هروقت نمايش گذاشتيم، ۷۰،۸۰ درصد خريداران اروپايي‌ها بودند؛ به‌خصوص از سازه‌ها و چيدمان‌ها خيلي عالي استقبال مي‌کنند. حداقل در کارهاي من که اين‌طوري بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.