دیوار کوتاه کتابهای درسی!
محمدرضا نیکنژاد
خبر حذف برخی گزارههای تاریخی درباره حمله روسیه به ایران از کتاب فارسی 2 پایه یازدهم، با واکنشهایی روبهرو شد. گسترش خبر آنچنان بود که در مصاحبه رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی وزارت آموزش و پرورش، نیز مطرح شد. در متن خبر برخی جملههای درس مورد نظر در کتابهای سالهای 96 و 97 با هم مقایسه و جملههای حذف یا تغییریافته در کنار جایگزینهایشان آورده شده است. «در چاپ ۹۶: «تبریز، این شهر کهن، مرکز فرماندهی خطَ مقدَمِ دفاع در برابر دستدرازیهای همسایهُ شمالی ایران، یعنی روسیه بود» در چاپ سال ۹۷ این جمله کامل حذف شده است. در چاپ سال ۹۶: «روسیه چشم طمع بر آذربایجان دوختهبود.» که در چاپ ۹۷: این جمله نیز حذف شده است! در چاپ سال ۹۶: «روسها» مثل مور و ملخ در شهر پراکنده شدند، چاپ ۹۷: «سپاه روس» مثل مور و ملخ ... چاپ ۹۶: دیری نگذشت که پرچم روسها در خاک آغشته به خون بیگناهان به اهتزاز درآمد، چاپ سال 97: دیری نگذشت که این منطقه به تصرف سپاه روس در آمد. پاسخ رئیس سازمان پژوهش هم در نوع خود جالب است! حجتالاسلام ذوعلم میگوید: «نگاه مبنایی ما نسبت به آنچه در تاریخ اتفاق افتاده، این است که جنایات روسیه تزاری قابل حذف نیست یا در دوره شوروی سابق، نوع تعامل سلطهگرانه بلوک شرق را انکار نمیکنیم و هرگز حذف نخواهیم کرد. اگر اکنون دولت روسیه با ما همکاری و تعامل دارد، به معنی صرفنظرکردن مردم از بخشی از تاریخ نیست و موضع اصولی ما این است. دستکاری در تاریخ را قبول نداریم و چنین بنایی هم نداریم». با همه این حرفها، هیچ سخنی از بررسی دوباره یا بازگرداندن جملههای حذفشده یا ریشه و عامل این حذفها یا ... در میان نیست! هدف از حذف این جملهها چندان روشن نیست! اما جمع گستردهای از کاربران شبکههای اجتماعی چنین عملی را ایجاد نگاه مثبتتر در نوآموزان امروز و شهروندان فردا نسبت به روسیه میدانند! اگر این دیدگاه را درست بدانیم، اشاره به چند نکته ضروری است.
1- خوشبختانه یا بدبختانه! کتابهای درسی در ایران چه در زمینه علمی، اجتماعی، سیاسی، چه فرهنگی و... چندان مرجعیتی ندارند و خیل گسترده نوآموزان پس از ترک چرخه آموزش نهفقط کتابها، که همه آموزههای آنها را به کناری پرتاب کرده و آنچه از خانواده، جامعه، جمع دوستان و البته فضای مجازی آموخته یا میآموزند را به عنوان چراغ راه آینده خویش برمیگزینند. 2- تجربه نشان میدهد پافشاری بر هر باوری، جدای از درستی و نادرستیاش و آنهم زمانی که رسمی، تحکمی و از بالا به پایین باشد، زمینه دلزدگی و روگردانی از آن باور را فراهم میکند؛ شاید دمِدستترین نمونه آن برخورد شماری از دانشجویان با پرچم برخی کشورها در ناآرامیهای گذشته باشد. پرسش این است آیا پافشاری دستاندرکاران آموزشی و بیشتر سیاسی، بر دوستی کشوری مانند روسیه، با کارنامه تاریخی روشن و عملکرد معاملهگرایانه چند سال گذشتهاش، موجب دلزدگی، گریز و بیاعتمادی شهروندان را فراهم نمیکند؟ جدا از اینکه چنین نگاهی به کشوری مانند روسیه، هر چند کوتاهمدت و عملگرایانه، میتواند پیامدهای سیاسی، امنیتی و حتی آموزشی خطرناکی داشته باشد. 3- در همه ساختارهای حکومتی درونمایههای آموزشی بازتابدهنده ایدئولوژی نظام سیاسی حاکم است. اما آنچه تفاوت کشورها در این زمینه را نشان میدهد، میزان و کیفیت آموزههای ایدئولوژیک در منابع آموزشی است. کشورهای حوزه اسکاندیناوی در کف و کشورهای کمونیستی مانند شوروی پیشین و کوبای کنونی و... بر سقف این طیف قرار دارند. برای داوری درباره پیامدهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی میزان بهکارگیری آموزههای ایدئولوژیک در کشورهای گوناگون، کافی است به نوع حکومتداری، اقتصاد، سیاست، رفاه اجتماعی، حقوق بشر و... در این دو دسته کشور نگاهی بیندازیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.