گفتوگو با مجيد برزگر
قصه تنهايي آدمها
بهناز شيرباني: «ابر بارانش گرفته» تازهترين تجربه مجيد برزگر است؛ فيلمي که به سياق آثار برزگر، تنهايي آدمها در آن پررنگتر است و اين بار با شمايل زني روبهرو ميشويم که درک فضاي ذهنياش براي مخاطب چالشبرانگيز است و به بيان ديگر، اين بار از منظری ديگر با مرگ روبهرو ميشويم. به نظر برزگر، ساخت فيلمي درباره مرگ، اميد، ايمان و معجزه چالشی بزرگ براي او محسوب ميشده و طبق بازخورد مثبت مخاطبان اين فيلم سينمايي در روزهاي برگزاري جشنواره فيلم فجر، ميتوان به موفقيت فيلم اميدوار بود. گفتوگوي ما با مجيد برزگر درباره فیلم «يک شهروند کاملا معمولي» آغاز شد؛ فيلمي که همچنان اجازه نمايش ندارد و شايد بسياري از اين موضوع خبر نداشته باشند. در ادامه به تازهترين اثر سينمايي او «ابر بارانش گرفته» نگاهی داشتيم. شما را به خواندن اين گفتوگو دعوت ميکنيم:
با وجود سه فيلم بلند و البته تجربه ساخت چندين فيلم کوتاه در کارنامه شما، به نظر ميرسد مخاطبتان حالا ديگر ميتواند بدون ديدن اسم شما و فقط از حال و هواي فيلم، کارگردانش را حدس بزند. «ابر بارانش گرفته» هم از اين قاعده مستثنا نيست. کمي زمان برد تا ساخت فيلم جديد را آغاز کنيد. چرا؟ سال 94 «يک شهروند کاملا معمولي» را ساختم که متأسفانه از سوی نيروي انتظامي توقيف شد و تا به امروز اجازه نمايش پيدا نکرده است. البته به شرط اعمال حذفياتي امکان نمايش وجود داشت که من نپذيرفتم. دقيقا صحبت از حذف کدام بخشها بود؟ خيلي شفاف صحبت نشد اما آنچه مطرح شد، اين بود که چهره پليس در فيلم بد نشان داده شده است. گويا به نظر آنها پليس فيلم، نشانهاي از چيزهاي ديگر در جامعه بوده است. من حذفيات را نپذيرفتم چراکه آن را نميديدم و اصلا اينگونه فکر نميکردم و نميکنم. جدا از فيلم «پرويز» که در واقع رويکردي را دنبال ميکرد و محصول واکنش من به سال 88 بود، اين بار ترجيح دادم فيلمي آرام بسازم. براي خودم تجربهای جذاب بود که ببينم با قصهگفتن، آرايش صحنه، دکوپاژ و نوع انتخابهايم چطور ميشود فيلمي ساخت که ارزشهايي هم داشته باشد. اين بود که به سراغ ساخت «يک شهروند کاملا معمولي» رفتم. متأسفانه از اين فيلم برداشتهاي سياسي شد و نقدهاي جريان راست افراطي به راه افتاد و حرفهاي تندي عليه فيلم - به عنوان يک فيلم سياسي - زده شد که واکنش نيروي انتظامي را برانگيخت و فيلم به مشکل خورد. من که فيلم خودم و فيلم فيلمسازان همفکرم را آن هم با سرمايه شخصي تهيه ميکنم، نميتوانستم راهي را طي کنم که مشکلساز شود. از اين رو، اين ذهنيت درباره من و فيلمام اشتباه بود. فراهمکردن شرايط ساخت فيلم جديد با همه مواردي که اشاره کردم، براي من ساده نبود. چند داستان را دست گرفتم و اولويتبندي کردم که کداميک زودتر ساخته شود و بتوانم سرمايهگذار براي فيلم پيدا کنم و از پس ساختش بربيايم. تا اينکه دو سال پيش به طرحي رسيدم که برگرفته از يک خبر بود؛ اينکه در بيمارستاني، بيماران لاعلاجي که به دلايل پزشکي، ديگر اميدي به ادامه حياتشان نبود - برخي پرستاران - کمک ميکردند تا زودتر از دنيا بروند. مواردي مثل مرگ مغزي از جمله اين اتفاقات بود. اين موضوع ذهنم را درگير کرد و به نوشتن اين داستان منجر شد. در طرح اوليه قصه دو خواهر دوقلو - يکي پرستار و ديگري با شغلي ديگر - با هم، اين کار را انجام ميدادند. اين طرح تغيير کرد و از يکي از دوستانم يعني «آرمان خوانساري» که در ساخت فيلم کوتاه فعال و البته نويسنده خوبي هم هست، دعوت کردم روي داستان کار کنيم. در نهايت به نسخهاي رسيديم که از نظر من کامل بود و ساخت فيلم را شروع کرديم. ساخت فيلمي درباره مرگ، اميد، ايمان و معجزه چالشی بزرگ بود؛ آنهم وقتي ميخواهيد از منظري انساني به اين مضامين نگاه کنيد. همه ما هر اتفاقي ميافتد، به نشانهها اميدواريم تا فکر کنيم شرايط بهتر خواهد شد. ميدانستم ساخت اين فيلم دشوار است و نمايش مفاهيم ذهني که اوهام و خيال نيستند، واقعيت هستند و البته عجيب، کاري سخت و پيچيده است. «ابر بارانش گرفته» در 22 روز و با بودجه بسيار کم ساخته شد. فيلم آساني نبود. دکورها بايد ساخته ميشد. همه تلاشمان را کرديم در مدل خودش، فيلم باشکوه و بزرگي بسازيم اما محدوديتها همچنان ما را احاطه کرده بود و صد درصد چيزي که ميخواستيم اجرا نشد. بايد بين نساختن و سختساختن انتخاب ميکرديم و من سختساختن را انتخاب کردم. براي همين حتما نقدها و خردههايي به فيلمهاي ما هست. عليايحال، ميدانم بيننده جدي و تماشاگر حرفهاي آگاه به مسائل سينماي مستقل، متوجه ميشود اين فيلم در چه شرايطي ساخته شده است و احتمالا بخشي از خطاها را بر ما ميبخشد. من فيلم «ابر بارانش گرفته» را در راستاي «يک شهروند کاملا معمولي» و «پرويز» ميبينم. فقط کمي لحنش عوض شده است. نخستين نمايش فيلم در جشنواره فيلم فجر است؛ جشنوارهاي که پر از حاشيه است اما اين همزماني دست من نبود و بايد تصميمي گرفته ميشد. فکر ميکنم در جشنواره فيلم فجر تماشاگراني حضور دارند که احتمالا با صبغه فکري ما آشنا هستند و اينکه فيلمي از من يا دوستان همفکرم را تماشا کنند، گزينش ميکنند. طبيعي است مخاطبان اين فيلم، تماشاگران فيلمهاي کمدي يا فيلمهاي ديگر نخواهند بود. «ابر بارانش گرفته» هم مثل سه فيلم پيشين شما روايتگر داستان آدمهاي تکافتاده و شخصيتمحور است که مخاطب با زندگي و حالوهوايشان همراه ميشود. دليل اين شکل قصهگويي از سمت شما چيست؟ من اهل ادبيات و نقاشيام و علاقهمند به هنرهاي فردي. در پس اين حرفه شلوغ، آدم گوشهگير و آرامي هستم و علاقه شخصي من به اين خلوت است. بنابراين اغلب، فيلمهاي شخصيتمحور را به حادثهمحور ترجيح ميدهم. هر چهار فيلمي که ساختهام يک شخصيت مرکزي دارد که هميشه هم کساني دور و برش هستند. سينا در«فصل بارانهاي موسمي»، پرويز در «پرويز» و آقاي صفري در «يک شهروند کاملا معمولي»، تريلوژي سه مرد از سه نسل هستند. در فيلمنامه «ابر بارانش گرفته» شخصيتي داريم که با او همراه ميشويم و فراز و فرودهايي از زندگياش را ميبينيم. خيرهشدن به آدمهاي ساده و معمولي از علايق من است. آدمهاي معمولياي که به دليل اتفاقاتي که برايشان ميافتد، تصميم ديگري ميگيرند. دقيقا مثل آدمهايي که هر روز اطرافمان ميبينيم. هر کدام از ما به ناگاه يا در بزنگاه يک موقعيت عصبي- رواني ممکن است تصميمات عجيبي بگيريم. سعي نميکنم قهرمانهاي عجيبوغريبي پيدا کنم، بلکه سعي ميکنم درباره آدمهاي ساده بنويسم که احتمالا از علاقه من به تنهايي آدمها ناشي ميشود؛ همه آدمهاي فيلمهاي من آدمهاي تنهايي هستند. نه به عنوان يک ویژگی بيمارگونه بلکه بهمثابه يک خصيصه خودانتخابشده. از مدتها پيش، مدلي از رئاليسم در سينما باب شده است که تعريف سينماي اجتماعي را يدک ميکشد. من به آن نقد دارم. به نظرم از مدلي از سينماي اجتماعي شخصيتمحور يا حادثهمحور اشباع شدهايم؛ موضوعي عجيب يا موقعيت بخصوصي را انتخاب ميکنيم و به فرض اينکه اين موضوع به اندازه کافي کشش دارد و ميتواند جذاب باشد، بيشتر و بيشتر ميسازيم. البته به نظرم اين اشباعشدگي با حضور نسل جديدي از فيلمسازان در حال رفعشدن است. معتقدم در بسياري از جشنوارههاي خارجي، فيلمسازي مهمتر از دادن بيانيه سياسي است. برگردم به پرسش شما درباره علاقهام به شخصيتمحوربودن قصههايم. بايد به نکته ديگري اشاره کنم و آن انتخاب بازيگراني است که بُعد ديگري به شخصيت ميدهند. در همه تجربههاي سينماييام سعي کردهام از بازيگران کمترشناختهشده استفاده کنم. به نظرم اگر برخلاف اين بود، قطعا تأثيرگذاري لازم را نداشتند. اگر نقش پرويز را هر بازيگر حرفهاي ديگري بازي میکرد، تأثيري را که اين فيلم روي مخاطب داشت، نميگذاشت. لوون هفتوان و نازنين احمدي که در«ابر بارانش گرفته» ايفاي نقش ميکنند، بازيگر حرفهاي تئاتر هستند و بازيگران ديگري که در فيلمهايم ايفاي نقش کردند، سرشناس نيستند. فکر ميکنم شهرت بازيگران، براي فيلمهاي من اتفاق خوبي نيست. حضور بازيگران کمترشناختهشده را ترجيح ميدهم و اين ريسک را ميپذيرم؛ چراکه عميقا معتقدم مخاطب از بازيگران شناختهشده ذهنيتي به همراه دارد و شمايلي از پيش تعريفشده در ذهن تماشاگر به جا ميگذارند که حتي اين شمايل تعريفشده در ذهن خود بازيگران هم کليشه و منجمد شده است. مثلا از برخي از آنها وقتي ميخواهي طور ديگري راه بروند يا بخندند يا حتي حرف بزنند همهچيز مصنوعي ميشود. واقعيت اين است که من در فيلمسازي اساسا سخت و خودرأي هستم. تقريبا همه عوامل بايد به من توجه کنند. اين به اين معني نيست که هيچ همفکريای صورت نميگيرد. ما در پيشتوليد، جلساتی طولاني داريم و بهویژه با طراح صحنه و فيلمبردار به نوعي توافق نهايي ميرسيم. پيشتوليد فيلمهاي من معمولا طولاني است. سعي ميکنم با گروه به يک سليقه مشترک برسم اما وقتي کار کليد ميخورد، حرف اول و آخر را من ميزنم. چرا که فکر ميکنم احتمالا احاطه من به فيلمنامه و کاري که انجام میشود بيشتر از اعضاي گروه است. امسال دو فيلم در جشنواره داريد؛ يکي به عنوان کارگردان و ديگري تهيهکننده که هر دو بهصورت مستقل ساخته شده است. فيلمسازي در اين مسير سخت نيست؟ شرايط سينماي مستقل، چه آثاري که خارج از سفارشها ساخته ميشوند و چه با استقلال کامل در بودجه سخت شده، روزبهروز هم سختتر ميشود. سال پيش که در جشنواره فيلم ميديدم، نااميد بودم. حتي يک فيلم از اين سينما در دوره پيش نبود. يکي، دو نمونهاي که بود سعي کرده بودند از طريق استفاده از بازيگران سرشناس و حرفهاي اين موازنه را به وجود بياورند که به نظرم کاملا اشتباه بود. به هر حال، از طرفي پولهايي که از بخش خصوصي وارد ميشود و سفارشهايي که نهادها و ارگانها حتي بنياد سينمايي فارابي دارند، تنها در مسير بازارند. سينماي مستقل، هنري و فيلم تجربهگرا روزبهروز تنهاتر و نحيفتر ميشود. کار براي امثال من مدام سختتر ميشود. من امسال دو فيلم در جشنواره دارم؛ هم به عنوان کارگردان و هم تهيهکننده. هر دو فيلم در شرايط سختي ساخته شدهاند. از نظر تأمين بودجه سخت است، والا که در توليدشان به ما خوش گذشت؛ به اين دليل که طبق معيارها و اصولمان کار کرديم. شکل متفاوتي از دکوپاژ، بازيگرفتن، روايت و... را در اين فيلمها تجربه کرديم و لذت برديم. مهياکردن شرايط فيلمسازي براي ما سخت است و براي همين، هر چند سال يکبار ميتوانيم فيلم بسازيم. در يک چشمانداز تاريخي البته اين سينما هميشه تنها بوده است؛ اينکه تصميم بگيري در اين مسير بماني بايد تبعات آن را هم بپذيري که ما پذيرفتهايم. بابت ساخت اين فيلمها منتي بر سر کسي نداريم. وقتي که پرفروشترين فيلم ما 30 ميليارد تومان فروش ميکند و بهاي بليت 15 هزار تومان است، يعني دو ميليون نفر تماشاگر اين فيلم بودهاند. دو ميليون نفر در مقايسه با جمعيت 80 ميليوني ايران عدد بزرگي نيست. آنها براي رونق سينما تلاش ميکنند و قابل تحسيناند. نکته اينجاست: همه تماشاگران بالقوه سينما به تماشاي پرفروشترين فيلمها هم نرفتهاند. طبقه متوسط و جامعهاي تحصيلکرده که اتفاقا نيازهاي متنوعي دارند، سينما نميروند. شايد بخش کوچکي از آن سليقه و طبقه در شرايط نرمال تماشاگران اين فيلمها باشند. گروهي هستند که از اين تجربهگرايي استقبال ميکنند و حتی ممکن است لزوما همه فيلمهاي ما را دوست نداشته باشند، اما بدشان نميآيد از سينماي مرسوم فاصله بگيرند. آنچه ما به عنوان مخاطب ميشناسيم، لزوما همه سينمادوستان نيستند. ما اميدواریم بخشي از اين گروه را به سينما بياوريم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.