عضو تازه خانواده همسايه
نشانههايي از سياره فراخورشيدي در اطراف پروکسيما قنطورس
پوريا ناظمي
ستارهشناسان موفق شدند نشانههايي از سياره فراخورشيدي در اطراف ستاره پروکسيما قنطورس بيابند. در دنياي ستارگان، خانوادهاي در صورت فلکي قنطورس، همسايههاي کيهاني ما بهشمار ميرود. در فاصلهاي حدود چهار سال نوري از خورشيدِ ما، کوتوله سرخي از اعضای اين خانواده قرار دارد که بر روي زمين، آن را به افتخار نزديکياش به زمين، پروکسيما ميناميم.
ستاره همسايه: پروکسيما پروکسيما در لاتين به معني نزديکترين است و پروکسيما قنطورس نزديکترين ستاره به ما. اين کوتوله سرخ با جرمي در حدود يکهشتم جرم خورشيد، ستارهاي پرآشوب است که به همراه دو ستاره آلفا و بتا قنطورس، احتمالا خانوادهاي سهستارهاي را شکل داده است. پروکسيما در آسمان شب زمين با قدر ظاهري حدود ۱۱ ميدرخشد که معنياش اين است که براي ديدنش به ابزار رصدي قويتري از چشمان خود نياز داريد. منظومه شگفت قنطورس، ميزبان سيارههاي متعددي است. نزديکترين سياره فراخورشيدي به ما به دور پروکسيما قنطورس در حال چرخش است و به نام پروکسيما قنطورس ب شناخته ميشود. عضو تازه خانواده حالا به نظر ميرسد دانشمندان موفق شدهاند تا نشانهاي از سياره فراخورشيدي تازهاي در اطراف پروکسيما پيدا کنند. دومين سياره (احتمالي) اطراف پروکسيما يک ابَرزمين است. باوجوداين فاصله نزديک و عنوان ابَرزمين نبايد شما را فريب دهد. اگر روزي تصميم به سفري ميانستارهاي گرفتيم، اين نزديکترين خانواده سيارهاي شناختهشده به ما احتمالا مقصد مطلوبي براي مسافران اين سفر نخواهد بود. سياره تازه يافتشده که به نام پروکسيما قنطورس پ (c) شناخته ميشود، بر اساس تخمينهاي اوليه ششبرابر زمين جرم دارد و هر 2.5 سال يکبار، ستاره مادر خود را دور ميزند. به گزارش اسکاي اند تلسکوپ، نتايج تحقيقي که منجر به اين کشف شد، در ژورنال Science Advances منتشر شده است. عضو قديمي خانواده پروکسيما ديگر سياره اين منظومه يا پروکسيما قنطورس ب، در زمان کشف خود اميدهاي زيادي را براي آنهايي که به دنبال زميني ديگر در فراسوي منظومه شمسي بودند، زنده کرد. پروکسيما ب، سيارهاي با ابعاد تقريبي زمين بود که در منطقهاي که به کمربند حيات (دمايي) معروف است، هر 2.11 روز يکبار پروکسيما را دور ميزد. در اين منطقه امکان وجود آب مايع روي سطح سنگي وجود دارد. اما ذات ناپايدار و آشوبناک پروکسيما، اميدها را بر باد داد. پروکسيما ستارهاي است که از نظر تغييرات ميدانهاي مغناطيسي فوقالعاده فعال و پرآشوب است. اين آشوب خود را هم به شکل نوسان دمايي و هم به شکل توفانهاي مغناطيسي نشان ميدهد و در گذشتهاي دور باعث شدهاند که اگر پروکسيما ب جوي داشته، آن را از دست بدهد و به سيارهاي زيستناپذير بدل شود. ابَرزمين تازهيافته -اگر مطالعات بعدي يافتن آن را تأييد کند- هم جاي مناسبي براي به دنبال حيات گشتن نيست؛ اگرچه اين سياره ميتواند به درک ما از شکلگيري خانواده ابرزمينها کمک کند. شکار پروکسيما پ براي بهدامانداختن اين سياره دانشمندان از طيف نگار HARPS در لاسيلا و طيف نگار UVES متعلق به مجموعه رصدخانههاي بسيار بزرگ VLT استفاده کردند که هر دو در شيلي مستقر هستند. گروه تحقيقاتي بر اساس دادههايي که در فاصله سالهاي ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۷ از رصد ستاره پروکسيما به دست آمده بود، لرزهها يا لرزشهاي کوچکي را که بهواسطه وجود اين سياره به مرکز جرم ستاره وارد ميشود، بررسي کردند. اين همان روشي بود که با کمک آن در سال ۲۰۱۶ دانشمندان خواهر دوقلوي اين سياره يعني پروکسيما ب را کشف کرده بودند. يکي از دلايلي که لازم بود تا گروه تحقيق، در بازهاي طولاني دادهها را بررسي کنند، اين بود که اطمينان پيدا کنند لرزشها و جابهجاهايي که در مرکز جرم مشاهده ميکنند، خطاي رصدي نيست. از سوي ديگر فاصله دور مدار اين سياره با ستاره مادر رصد و بهدامانداختن آن را دشوار ميکرد. پروکسيما پ، دوردست و سرد پروکسيما پ، در فاصله يکونيم واجد نجومي از پروکسيما قرار دارد؛ يعني تنها اندکي دورتر از فاصله زمين تا خورشيد. اما به ياد داشته باشيد که پروکسيما کوتوله سرخ است، به اين معني که قطر کمربند حياتي آن بسيار کوچکتر از کمربند حيات در منظومه شمسي است. پروکسيما پ، در مقام مقايسه بيش از ۳۰ برابر نسبت به پروکسيما ب از ستاره مادر خود فاصله دارد و در فاصلهاي بسيار دورتر از کمربند حيات قرار ميگيرد. شايد اين فاصله دورتر تأثير رفتار آشفته و آشوبناک پروکسيما بر اين سياره را کاهش دهد اما حتي اگر اين ابرزمين سطحي سنگي داشته باشد، اين فاصله، آن را به دنيايي يخزده و جهنمي منجمد براي حيات بدل ميکند. عضو ناهنجار ابرزمينها وجود پروکسيما پ -در صورت تأييد- چالشي پيشروي نظريات رايج براي شکلگيري سيارههاي فراخورشيدي معروف به ابَرزمين است. بر اساس نظريههاي موجود اين سيارهها در نزديکي معروف به خط برفي (snowline) شکل ميگيرند. اين ناحيهاي در اطراف ستاره است كه عناصر گازي مانند بخار آب، مونوکسيد کربن و آمونياک به شکل يخ درميآيند. بنابراين سيارههاي پرجرم گازي در اين ناحيه ميتوانند به ابرزمينهاي عمدتا يخزده بدل شوند. اما پروکسيما پ خيلي دورتر از اين ناحيه معروف به خط برفي از ستاره مادرش قرار دارد. آيا اين سياره پيشتر در نزديکي ستاره مادر شکل گرفته و به اين منطقه مهاجرت کرده است؟ آيا نظريههاي تحول سيارههاي فراخورشيدي براي طبقه ابرزمينها نياز به بازنگري دارد؟ اينها سؤالهايي است که کشفي مانند پروکسيما پ که استثنائي بر نظريه اصلي بهشمار ميرود، در پاسخگويي به آنها کمک ميکند. بهویژه پروکسيما که به دليل نزديکياش به زمين بيش از بسياري از سامانههاي فراخورشيدي ديگر اجازه بررسي اعضای خانوادهاش را به ما ميدهد. فارغ از اين مورد خاص، کشف پرتعداد فراخورشيدي نشان از آن دارد که عالم ما را انبوهي از دنياهاي متفاوت پر کرده است و ما حتي کمتر از آنچه گمان ميبردهايم خاص يا ويژه هستيم. دشت پرستاره شب پر از واحههايي است که ماهيت و تعداد آنها فراتر از تصورات ما قرار دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.