|

توسعه‌ تفکر علمي: نگرشي تاريخي*

بهرام مبشر. ترجمه: حسن فتاحي . مريم سليماني

فيلسوف شيفته‌ حقيقت است، نه شيفته‌ دنياي در حال ‌تغيير احساس که دستخوش عقيده و باور است، بلکه شيفته‌ واقعيت تغييرناپذيري است که دستخوش دانش و آگاهي است.

افلاطون آرزوي دانستن درباره‌ خاستگاهمان بخشي جدايي‌ناپذير از کنجکاوي هوشمندانه‌اي است که به بشريت معنا مي‌بخشد. چالش عمده در اينجا يافتن توضيحي منطقي در جست‌وجوي واقعيت براي سازوکار عالم و پاسخ به اين سؤال است که چرا همه‌چيز به اين صورت است و اينکه نقش ما در اين چشم‌انداز بي‌کران کيهاني چيست. در اين سفر، ايده‌هاي جديد در معرض راستي‌آزمايي‌هاي تجربي جدي قرار داشته و فرض‌هاي جديد بايد با پديده‌هاي طبيعي سازگاري داشته باشند. اين همان به‌اصطلاح روش علمي است که سعي دارد به توضيح پديده‌هاي مشاهده‌شده از طريق قوانين علمي، رياضي و سنجش‌پذير بپردازد. يک توضيح تنها در صورتي قابل‌قبول است که به ‌وسيله آزمايش‌ها تأييد شود؛ بنابراين اگر خاستگاهي براي هر چيز در اين جهان در نظر گرفته شود، ابتدا بايد شناسايي و سپس از طريق مشاهده و آزمايش تأييد شود. اغلب در پرداختن به سؤالات عميقي مانند خاستگاه پديده‌هاي طبيعي، ما با توضيحات انتزاعي يا مبتني‌بر حدس‌وگمان مواجه مي‌شويم. تلاش در پرداختن به اينها و راهي که فيلسوفان و دانشمندان از طريق آن به اين سؤال پرداخته‌اند، در طول اعصار تحول و تکامل ‌يافته است. در گذشته رهيافت‌ها انتزاعي بودند، اما بعدها؛ يعني زماني که بشر قادر به انجام مشاهداتي از پديده‌هاي طبيعي شد، اين امکان فراهم آمد که الگوها با دنياي واقعي در ارتباط قرار گرفته و به اين راز پنهان که چگونه همه‌چيز به اين صورتي که هست درآمده به‌ طور کامل پي برده شود. جذاب‌ترين کار، گشودن اين رمز و آشکارکردن حقيقتي است که در پس آن قرار دارد. ما انسان‌ها راهي طولاني در فهم و درک دنياي اطرافمان پيموده‌ايم و بايد به آن افتخار کنيم، ولي درعين‌حال بايد اعتراف کنيم که ما در اين عالم جايگاهي بي‌همتا نداريم و اين مسئله با اکتشافات هرچه بيشتر درباره عالم براي ما روشن و روشن‌تر شده است. قابليتي که ما را از ديگر مخلوقات متمايز مي‌کند، قدرت تفکر و تخيل و توانايي يادگيري از تجربه است. اين بخش به‌ طور خلاصه به مروري بر تکامل تدريجي انديشه و همچنين رهيافت‌هاي مختلف به کار گرفته‌شده براي درک اسرار پنهان طبيعت و به‌ طور گسترده‌تر خاستگاه ما مي‌پردازد. سرعت پيشرفت در ابتدا بسيار کم بوده، اما به‌سرعت افزايش ‌يافته است. با شروع‌کردن از فيلسوفان يوناني، اين بخش به‌ طور خلاصه به اکتشافاتي مي‌پردازد که استنباط بشر از عالم را تغيير داده است؛ زماني که دانش توسعه يافت و رشته‌هاي گوناگون علمي پديدار شد که اين اتفاق به دنبال تحقق‌يافتن قدرت مشاهده رخ داد و منجر به انقلابي علمي شد. اين بخش به بحث درباره پيشرفت علم جديد، عوامل ايجادکننده اين پيشرفت و چگونگي تغيير ديدگاه ما نسبت به عالم و جهان اطراف ما به‌ وسيله اين پيشرفت مي‌پردازد. بعد از انقلاب علمي، زماني که رشته‌هاي مختلف علمي پديدار شد، ديگر امکان مطالعه يک‌ رشته علمي به‌تنهايي وجود نداشت؛ به‌عنوان‌مثال، علم شيمي به قوانين فيزيک وابسته است، درحالي‌که زيست‌شناسي شديدا به درک سازوکارهاي شيميايي وابستگي دارد. اين ارتباط بين چنين رشته‌هاي به‌ظاهر مستقلي است که براي داشتن درک عميقي از پرسش درباره خاستگاه‌ها بايد به کشف آن بپردازيم. جست‌وجوي اوليه براي واقعيت اولين فيلسوفان يوناني تلاش کردند تا واقعيت را از طريق منطق با تغييردادن رويکرد خود از عقيده‌محوري به دانش‌محوري جست‌وجو کنند. آنان در ميان خاندان فيلسوفان پيش‌سقراطي بودند که در جست‌وجوي اصلي مطلق و مجرد براي واقعيت بودند. اولين فيلسوف پيش‌سقراطي تالِس (۶۲۴-۵۴۶ ق.م) بود. او اولين شخصي بود که اين ايده را تأييد کرد که تمامي اجسام از يک ماده غايي مجرد؛ يعني آب نشئت مي‌گيرند. به همين دليل، او به همبستگي همه‌چيز معتقد بود. تالس شخصي بود که آغازگر رويکردي نوآورانه براي وحدت‌بخشيدن به رياضيات، نجوم و فلسفه بود و اولين فيلسوفي بود که به‌ وسيله نظريه‌ها و فرضيه‌ها به توضيح حقايق طبيعي پرداخت. شاگرد تالس، آنا گزيمَندر (۶۱۰-۵۴۶ ق.م) اولين فيلسوف علم بود که باور داشت طبيعت به‌ وسيله قوانيني اداره مي‌شود و تلاش کرد تا پديده‌هاي طبيعي را به‌ صورت مجموعه‌اي از علت‌ها و معلول‌ها توضيح دهد. او اولين آزمايش‌هاي علمي ثبت‌شده را به انجام رساند. اگرچه بابِليان به‌عنوان بنيان‌گذاران نجوم در تاريخ ثبت‌ شده‌اند، اما به آناگزيمندر اغلب عنوان اولين شخصي که درباره کيهان‌شناسي به شکلي غيراسطوره‌اي به تفکر پرداخت نسبت داده مي‌شود. او تلاش کرد تا به مشاهده و مورد آزمون قراردادن ديگر جنبه‌هاي عالم و خاستگاه آن و همچنين به کاوش درباره مکانيک اجرام سماوي بپردازد. ديگر شاگرد برجسته تالس، فيثاغورِث (۵۷۰-۴۹۰ ق.م) بود. او اولين شخصي بود که خود را فيلسوف (دوستدار دانايي) ناميد. او اولين رياضي‌دان محض بود و به‌عنوان پدر اعداد شناخته مي‌شود. فيثاغورث اولين شخصي بود که از طريق روش‌هاي رياضي به توضيح طبيعت پرداخت و نوعي زيبايي در جهان را مشاهده کرد که از طريق رياضيات قابل بيان بود. يک فيلسوف پيش‌سقراطي که در جست‌وجوي بنيان‌هاي متافيزيک و کاربردهاي معنوي آن رهسپار آن‌سوي نظريه فيزيکي شد، هِراکليتوس (۵۳۵-۴۷۵ ق.م) بود. ايده‌هاي او يعني جهاني پيوسته در حال تغيير با يک نظم و علت بنيادين و پنهان، پايه‌هاي جهان‌بيني بعدي اروپايي را شکل داد. هراکليتوس تقريبا هم‌زمان با پارمِنيدِس اِلِئا (۵۱۵-۴۵۰ ق.م) زندگي مي‌کرد، او يک فيلسوف پيش‌سقراطي بسيار تأثيرگذار و پرنفوذ بود و به‌عنوان پدر متافيزيک شناخته مي‌شود. او از روش استدلال منطقي براي اثبات‌هايش استفاده مي‌کرد. براي انکارکردن واقعيت تغيير، او نقطه عطفي را در تاريخ فلسفه غرب آغاز کرد که به طرز چشمگيري فيلسوفان بعد از خود، ازجمله افلاطون را تحت تأثير قرار داد. دو نفر از فيلسوفان قديم يوناني که به‌راستي تحت‌تأثير ايده‌هاي پارمِنيدِس قرار گرفتند، آناگزاگوراس (۵۰۰-۴۲۸ ق.م) و اِمپيدوکلِس (۴۹۰-۴۳۰ ق.م) بودند. آناگزاگوراس ايده‌هاي خردمندانه‌اي در علوم فيزيکي داشت که در زمان خود انقلابي بودند. به‌عنوان‌مثال او اولين شخصي بود که به توضيح علت گرفتگي‌هاي ماه و خورشيد پرداخت و ايده‌هاي او بود که بعدها کمک به گسترش ذره‌گرايي کرد. امپيدوکلس را بنيان‌گذار نظريه کيهان‌شناختي چهار عنصر کلاسيکي دنياي باستان -خاک، آب، باد و آتش- مي‌نامند که براي قرن‌ها به باوري معيار بدل شده بود. يکي از آخرين فلاسفه پيش‌سقراطي ديموکريتوس (۴۶۰-۳۷۰ ق.م) بود که بياني مادي‌گرايانه از دنيايي طبيعي را بسط و گسترش داد و به طرز چشمگيري در تأسيس مکتب فلسفي ذره‌گرايي نقش داشت. هرچند او هم‌عصر سقراط بود اما ديدگاه‌هايش به فيلسوفان پيش‌سقراطي نزديک‌تر بود. مباحث بالا به‌طور خلاصه به بيان اولين جستارها براي واقعيت مي‌پردازد که براي دو هزار سال بنياني براي درکي علمي از طبيعت فراهم کرده است. دستاورد بنياديني که در مدت 300 سال از تالس تا ديموکريتوس به ‌دست‌ آمده، آن چيزي است که بشر به تفکر درباره مشاهدات ساده پرداخته و دست به رمزگشايي پيام طبيعت زده است. همچنين اين کار به پيشبرد تفکر از فرضيه‌هاي اوليه تا الگوهاي نهايي براي توضيح پديده‌هاي طبيعي کمک مي‌کند. اين است چگونگي شروع تفکر بشر درباره موقعيت خود در عالم و پرسش درباره خاستگاه. ويژگي مهم اين دوره که در پيشرفت تفکر نقش داشته است، قدرت گفت‌وگو و مکالمه‌اي است که توسط سقراط (۴۶۹-۳۹۹ ق.م) پايه‌گذاري شد و به‌عنوان روش سقراط در پرسش و پاسخ شناخته مي‌شود. اين روش نقشي بسيار مهم در پيشبرد و تقابل ايده‌ها توسط شاگردان او و بعد از او هنگام پرداختن به سؤالات در زمينه طبيعت واقعيت داشته است. الگوهاي اوليه عالم اولين الگو براي عالم توسط شاگرد سقراط، افلاطون (۴۲۸-۳۴۸ ق.م) مطرح شد. افلاطون در اثر مشهور خود، تيمائوس، ديدگاه خود را نسبت به خلقت عالم و هرآنچه در آن هست، مطرح کرده است. در نظر او برخلاف عقيده متخصصان الهيات قرون‌وسطايي، عالم از هيچ به وجود نيامده؛ بلکه از عناصر موجود کنوني يعني آتش، باد، آب ‌و خاک به وجود آمده که ترکيبات گوناگوني را تشکيل داده‌اند و منجر به شکل‌گيري عالم شده‌اند. جهان افلاطون از ستاره‌ها، سيارات، خورشيد و ماه تشکيل مي‌شد که همگي در مداراتي به دور زمين در حال چرخش بودند. او به اين نتيجه رسيده بود که نزديک‌ترين مدار به زمين مدار ماه است و بعد از آن خورشيد و سپس ديگر سيارات و در ادامه، ديگر ستارگان بيشترين فاصله را از زمين دارند. او پيشنهاد داده بود که اجرام سماوي باید متقارن باشند و شکلي کامل و بدون نقص داشته باشند و اينکه اين تنها راه ممکن براي موجوديت آنهاست. شاگرد افلاطون، ارسطو (۳۸۴-۳۲۲ ق.م) از مشاهدات براي اثبات طرح‌هايي که از پديده‌هاي طبيعي داشت، استفاده مي‌کرد و براي توضيح آنها از استدلال منطقي بهره مي‌برد. جهان ارسطو از ابتدا همواره به صورتي يکسان وجود داشته و با زمان در حال تغيير نبود. طرح زمين ‌مرکزي ارسطو براي عالم نزديک به ۱۹۰۰ سال به‌عنوان تنها طرح موفق و دوام‌پذير براي عالم در سطح جهاني پذيرفته شد؛ تا زماني که انقلاب کوپرنيکي اتفاق افتاد. در اين مدت اصلاحاتي بر روي طرح زمين‌مرکزي انجام گرفت، اما اصول بنيادي طرح دست‌نخورده باقي ماند. هرچند ارسطو بنيان‌هاي فلسفي طرح زمين‌مرکزي عالم را پايه‌گذاري كرد ولي جزئيات طرحش را به‌طور دقيق بر مبناي مشاهدات نجومي بيان نکرد. در قرن دوم ميلادي بطلميوس (۹۰-۱۶۸ ميلادي) يک طرح زمين‌مرکزي معيار ايجاد کرد که در آن حرکات سياره‌اي مشاهده‌شده به‌صورت ترکيبي از حرکات دايره‌اي توضيح داده مي‌شدند. هرچند او براي سازگارسازي طرح‌هايش با مشاهدات ناگزير شد تا از برخي اصول ارسطويي منحرف شود. با وجود تلاش‌هاي بسيار براي بهبود بخشيدن به الگوي بطلميوسي، اين عدم قطعيت و شک و ترديدها درباره طرز قرارگرفتن و ترتيب مدارات سياره‌اي تا اواسط قرن ۱۶ ميلادي حل‌نشده باقي ماند. نيکُلاس کوپِرنيک (۱۴۷۳-۱۵۴۳ ميلادي) در اثر خود يعني «در گردش اجرام سماوي» با مطرح‌کردن اين الگو که خورشيد به‌جاي زمين در مرکز عالم قرار دارد، تلاش کرد تا اين ناهمخواني‌ها را آشتي دهد. او بر اين باور بود که اندازه و سرعت هريک از سيارات در نهايت به فاصله آنها از خورشيد بستگي دارد. اين يک ايده انقلابي بود که اغلب به «انقلاب کوپرنيکي» منسوب است. هرچند اين ايده در زمان خود با مخالفت مواجه شد، ولي راه را براي اکتشافات آينده هموار کرد. الگويي بر پايه مشاهدات براي عالم ستاره‌شناس دانمارکي، تيکو بِراهه (۱۵۴۶-۱۶۰۱-ميلادي) از آخرين ستاره‌شناساني بود که با چشم غيرمسلح به رصد مي‌پرداخت. او با دقت زيادي به رصد موقعيت اجرام سماوي، اندازه‌گيري زواياي آنها و حرکتشان روي مدارات سماوي مي‌پرداخت. او با رصدکردن يک ابرنواختر و يک دنباله‌دار به اين نتيجه رسيد که آنها به نسبت ماه در فاصله دورتري از ما قرار دارند. اين اندازه‌گيري‌ها بسيار بااهميت بودند زيرا در الگوهاي ارسطويي و بطلميوسي دنباله‌دارها و ابرنواخترها پديده‌هاي جوي و اتمسفري در نظر گرفته مي‌شدند. به‌اين‌ترتيب براهه يکي از اولين شواهد رصدي را در برابر نجوم کلاسيکي فراهم كرد. او همچنين الگويي جديد طرح کرد که در آن سيارات به دور خورشيد مي‌چرخيدند، درحالي‌که خورشيد (به همراه تمامي سيارات) به دور زمين مرکزي در گردش بودند. براهه در آن زمان دقيق‌ترين اندازه‌گيري‌ها را براي موقعيت اجرام سماوي انجام داد. دستيار او يوهانس کِپلِر (۱۵۷۱-1630 ميلادي) با استفاده از اين داده‌ها و تطابق‌دادن آنها با مدل‌هاي رياضي، به اثبات سه قانون خود در حرکت سيارات پرداخت. کپلر متأثر از انديشه‌هاي نوافلاطوني بود و بر اين باور بود که «اشکال هندسي، خالقي را با الگويي براي طراحي و آراستن تمامي عالم ميسر كرده است». او اولين کسي بود که قوانين جهان‌شمول حاکم بر حرکت سيارات را کشف کرد. طرح اوليه او براي سيارات گرد خورشيد، مداري دايره‌اي‌شکل در نظر مي‌گرفت، اما اين فرض اختلافي هشت‌دقيقه‌اي را با موقعيت‌هاي دقيق سيارات که توسط براهه اندازه‌گيري شده بود، آشکار مي‌كرد. او به‌جاي نسبت‌دادن اين مغايرت به خطاهاي رصدي، الگوهاي خود را اصلاح كرد و در نهايت با درنظرگرفتن مدارات بيضي‌شکل براي سيارات گرد خورشيد و با قرارگرفتن خورشيد در يک کانون بيضي (اولين قانون حرکت سياره‌اي کپلر) و همچنين رابطه بين سرعت مداري و فاصله ‌مداري يک سياره از خورشيد (دومين قانون حرکت سياره‌اي کپلر)، به بهترين همخواني دست ‌يافت. او با آزمون‌ و خطا کردن ترکيب‌بندي‌هاي فراواني از طرح‌ها نهايتا به قانون سوم خود براي حرکت سياره‌اي دست يافت: توان دوم دوره تناوب مداري هر سياره به دور خورشيد با توان سوم نيم‌قطر بزرگ بيضي متناسب است. اين با داده‌هاي رصدي که در آن زمان در دسترس بود و همچنين با مدل‌هاي رياضي که بعدها مورد تأييد آزمون‌هاي مستقل بسياري قرار گرفتند، همخواني تمام و کمال داشت. اهميت و ارزش قوانين کپلر درباره حرکت سياره‌اي در سال ۱۶۷۸ ميلادي، درست در زماني که آيزاک نيوتن از آنها براي اثبات قانون جهاني گرانش خود بهره جست، روشن شد. در سال ۱۶۱۰ ميلادي اخترشناس، فيلسوف و مهندس ايتاليايي گاليلئو گاليله (۱۵۶۴-۱۶۴۲ ميلادي)، با استفاده از تلسکوپ تازه‌ساخته خود مشاهده کرد که چهار جرم سماوي به دور مشتري در گردش هستند؛ او در حقيقت قمرهاي مشتري را رصد کرده بود. اين مشاهده با کيهان‌شناسي ارسطويي که بيان مي‌کرد تمامي اجرام سماوي به دور زمين در گردش‌اند، در تناقض بود. در همان سال گاليله مشاهده کرد که کيوان همانند ماه داراي اهِلِه (فازهاي مختلف) است. تطبيق‌دادن چنين مشاهداتي با الگوي زمين‌مرکزي بطلميوس ناممکن بود و اين در حالي بود که الگوي خورشيد‌مرکزي، اهله را براي زحل پيش‌بيني مي‌کرد. اين مشاهدات، ديدگاه ارسطويي مبني بر عالم زمين‌مرکز را به نفع منظومه شمسي خورشيد‌مرکز که در آن تمامي اجرام به گرد خورشيد در چرخش بودند رد مي‌کرد و اين، بنيان‌هاي علم و فلسفه و استنباط بشر از عالم را تحت تأثير خود قرار داد. انقلاب علمي آيزاک نيوتن (۱۶۴۲-۱۷۲۷) درست در همان سالي چشم به جهان گشود که گاليله چشم از جهان فروبست. او در کتاب خود «اصول رياضي فلسفه طبيعي» که در سال ۱۶۸۷ منتشر شد، بنياني براي مفهوم گرانش جهاني و قوانين حرکت ايجاد کرد. نيوتن با ترکيب‌کردن قوانين کپلر و قانون مربوط به نيروي گريز ‌از ‌مرکز که توسط کريستين هويگِنس (۱۶۲۹-۱۶۹۵) کشف شده بود، نشان داد که در حقيقت همان نيروي مرکزگراست که مسئول حرکت سيارات است و اين همان جاذبه گرانشي بين خورشيد و سيارات است که متناسب با توان دوم فاصله بين آنها کاهش مي‌يابد. اين تولد قانون گرانش نيوتن بود که علم را متحول كرد. با بهره‌گرفتن از آن، او مدار دنباله‌دارها، حرکت سيارات و بسياري ديگر از پديده‌هاي سماوي را پيش‌بيني کرد. کار نيوتن بي‌شک اعتبار الگوي خورشيد‌مرکزي براي منظومه شمسي را تأييد و الگوي ارسطويي براي عالم را رد کرد. قانون گرانش نيوتن و قوانين حرکت او رصدها و مشاهدات مربوط به درون منظومه شمسي را براي ۳۵۰ سال گذشته با موفقيت توضيح داده است. جز قانون گرانش، پيشرفت مهم ديگر در دوره پَسانيوتني درک اين موضوع بود که الکتريسيته، مغناطيس و نور همگي نمودهايي از يک پديده هستند که توسط رياضي‌دان اسکاتلندي جيمز کِلِرک ماکسوِل (۱۸۳۱-۱۸۷۹) در قالب چهار معادله بين سال‌هاي ۱۸۶۰ تا ۱۸۷۱ مطرح شد. اين اولين تجلي و بيان از وحدت نيروها بود و نيروي الکترومغناطيسي نام نهاده شد. او نشان داد سرعتي که يک موج الکترومغناطيسي با آن منتشر مي‌شود، همان سرعت نور است و آن نور يک آشفتگي الکترومغناطيسي است که بر اساس قوانين مبتني بر معادلات ماکسول منتشر شده است. نيوتن و ماکسول به همراه هم به طرح‌ريزي بنيان‌هاي علم نوين دست زدند که تا زمان حال ادامه دارد. ديدگاه‌هاي نيوتن درباره عالم در اوايل قرن بيستم به چالش کشيده شد. همراه با پيشرفت‌هاي غيرمنتظره در شاخه‌هاي مختلف علوم طبيعي، نگرشي جديد درباره جهان پديدار شد. در سال ۱۹۰۵ آلبرت اينشتين (۱۸۷۹-۱۹۵۵) با ارائه نظريه نسبيت خاص خود، استنباط بشر درباره عالم تا آن زمان را در هم شکست. اينشتين در پيشبرد نظريه‌هاي خود، به استدلال بر پايه نظريه الکترومغناطيس ماکسول مي‌پرداخت. او به اين بحث دراين‌باره پرداخت که سرعت نور که در معادلات ماکسول ظاهر مي‌شود، صرف‌نظر از سرعت چشمه توليدکننده‌اش، ثابت است. علاوه بر اين او بيان کرد که قوانين فيزيک بدون درنظرگرفتن چارچوب مرجعشان در همه‌جا يکسان هستند. اين دو ايده پايه‌هاي نظريه نسبيت خاص اينشتين و فيزيک نوين را تشکيل دادند. پيدايش نگرش‌هاي جديد درباره طبيعت مادّه در اوايل قرن ۱۹، شيمي‌دان بريتانيايي جان دالتون (۱۷۶۶-۱۸۴۴) متوجه شد که عناصر همواره به‌صورت ضرايبي از اعداد صحيح وارد واکنش مي‌شوند. او با اندازه‌گيري جرم نسبي اجزاي مختلف يک ترکيب (عناصر يک ترکيب) به اين نکته پي برد که عناصر به‌صورت مضرب‌هايي از واحدهايي مجزا يا همان اتم‌ها وارد واکنش مي‌شوند. فيزيک‌دان فرانسوي جين پِرين (۱۸۷۹-۱۹۴۲) با تأييد تجربي نظريه اتمي دالتون براي اولين‌بار نشان داد که مادّه از واحدهايي گسسته به نام اتم‌ها تشکيل شده است. فيزيک‌دان بريتانيايي جِي.جِي.تامسون (۱۸۵۶-۱۹۴۰) در آزمايشي با پرتوهاي کاتُدي (پرتوهاي الکتروني) به وجود ذراتي هزارو ۸۰۰ مرتبه سبک‌تر از اتم‌ها پي برد. خيلي زود پي بردند که اين ذرات جديد داراي بار منفي بوده و مسئول جريان الکتريکي در سيم‌ها هستند؛ بنابراين «الکترون» نام گرفتند. کشف الکترون اين ايده را که اتم‌ها اجزاي نهايي مادّه بوده و داراي ماهيتي تقسيم‌نشدني هستند، با چالش مواجه کرد. هرچند در آن زمان چگونگي توزيع الکترون‌ها در درون اتم مشخص نبود. شاگرد تامسون، اِرنست رادرفورد (۱۸۷۱-۱۹۳۷) در آزمايشي در سال ۱۹۰۹ هنگام مطالعه درباره پراکندگي ذرات آلفا با بار مثبت توسط ورقه‌هاي نازکي از جنس فلز، متوجه انحراف شماري از ذرات با بيش از ۹۰ درجه انحراف شد و اين مغاير با آن چيزي بود که او انتظار داشت. رادرفورد با پيشنهاد تجمعي از ذرات با بار مثبت در هسته‌اي کوچک در مرکز اتم به توضيح اين مشاهده پرداخت. تامسون و رادرفورد اولين الگوها براي ساختار اتمي يعني الگوي کيک ‌کشمشي و الگوي سياره‌اي را مطرح کردند، اما در سال ۱۹۱۳ شاگردي ديگر از شاگردان تامسون، فيزيک‌داني دانمارکي با نام نيلز بور (۱۸۸۵-۱۹۶۲) نشان داد که الگوي رادرفورد نمي‌تواند پايدار باشد و او اولين الگو براي اتم‌ها بر مبناي مفاهيم کوانتومي را پيشنهاد داد. در اين الگو هسته‌اي در مرکز اتم قرار دارد و الکترون‌ها در مداراتي جداگانه در حال چرخش به گرد هسته هستند. الکترون‌ها مي‌توانند با جذب يا گسيل بسته‌هايي گسسته از انرژي مدارهاي خود را تغيير دهند. اطلاعات درباره ساختار اتم‌ها به درک پيوندهاي شيميايي در اتم‌ها در سال ۱۹۱۶ و فهم مسئله ديرين توضيح طيف گسيلي و جذبي منجر شد. اين مسئله به‌صورت اندرکنش بين الکترون‌ها در اتم‌هاي مختلف، با ويژگي‌هاي شيميايي عناصر که توسط شيمي‌دان آمريکايي ايرونيگ لانگموير (۱۸۸۱-۱۹۵۷) در سال ۱۹۱۹ به‌صورت الگويي خاص که در آن الکترون‌ها به يکديگر مي‌پيوستند، توضيح داده شد. در سال‌هاي حدود ۱۹۲۰ با مطرح‌شدن مکانيک ‌کوانتومي، انقلابي در دنياي فيزيک رخ داد و نگرش بشر نسبت به اجزاي سازنده مادّه تغيير يافت. با کشف ماکس پلانک درباره تابش جسم سياه در سال ۱۹۰۰ و توضيح اينشتين درباره اثر فوتوالکتريک در سال ۱۹۰۵، طبيعت کوانتومي مادّه فاش شد. ويژگي‌هاي فيزيکي ذرات بنيادي براي اولين‌بار در آزمايشي اندازه‌گيري شد که در آن پرتوي از اتم‌هاي نقره پس از عبور از ميان يک ميدان مغناطيسي، بسته به جهت‌گيري تکانه زاويه‌اي (اسپينِ) ذرات نقره، شکافته شد. در سال ۱۹۲۴ لوويس دوبروي (۱۸۹۲-۱۹۸۷) بيان کرد که تمامي ذرات تا حدي رفتاري موج‌گونه دارند. اين الگو در سال ۱۹۲۶ توسط اروين شرودينگر (۱۸۸۷-۱۹۶۱) براي ايجاد يک فرمول‌بندي رياضي براي اتم‌ها، با درنظرگرفتن الکترون‌ها به‌عنوان موج به‌جاي ذرات نقطه‌اي، مورد استفاده قرار گرفت. يکي از پيامدهاي طبيعت موج‌گونه الکترون‌ها اين است که نمي‌توان به‌طور هم‌زمان به اندازه‌گيري سرعت و موقعيت يک ذره در يک‌ زمان مشخص پرداخت که به‌عنوان «اصل عدم قطعيت» شناخته مي‌شود و توسط وِرنِر هايزِنبرگ (۱۹۰۱-۱۹۷۶) در سال ۱۹۲۶ مطرح شد. مکانيک‌کوانتومي بينشي عميق درباره کارکرد مادّه در مقياس‌هاي اتمي در اختيار ما قرار مي‌دهد. امروزه الکترون‌ها ذراتي بنيادي در نظر گرفته مي‌شوند و اين در حالي است که اجزاي سازنده هسته - نوترون‌ها و پروتون‌ها- نيز از ذرات بنيادي‌تري با نام کوارک‌ها تشکيل‌ شده‌اند. هر پروتون و نوترون از سه کوارک تشکيل ‌شده‌ است. وجود گونه‌هاي مختلفي از کوارک‌ها به‌صورت تجربي تحقيق و تأييد شده‌اند. همچنين با درنظرگرفتن طبيعت موج‌گونه ذرات، رفتار آنها به‌راحتي برحسب ميدان‌ها توضيح داده مي‌شود. نيمه دوم قرن بيستم شاهد پيشرفتي عظيم در طرح نظريه‌هايي براي توضيح طبيعت ذرات بنيادي و رفتار کوارک‌ها و همچنين تلاش براي وحدت‌بخشيدن به تمامي نيروها در طبيعت بوده است. با عميق‌ترشدن تحقيقات و يافتن جزئيات بيشتر، تحقيقات تجربي الگوها نيز مشکل‌تر و نيازمند آزمايش‌هاي پيچيده‌تري است؛ بااين‌حال اين در حيطه توانايي‌هاي فناورانه اکنون ماست تا به آزمودن الگوهاي موجود بپردازيم. ديدگاه‌هاي نوين درباره فضا و زمان در سال ۱۹۱۵ اينشتين نظريه نسبيت عام را در قالب يک چارچوب زيباي رياضي مطرح کرد. در اين طرح، او با مرتبط‌کردن جرم‌- انرژي با هندسه فضا و گرانش، مفهوم مطلق فضا و زمان نيوتني را تغيير داد. نسبيت ‌عام بسياري از پديده‌هاي قابل‌ مشاهده در درون منظومه شمسي را پيش‌بيني کرده و درباره تاروپود فضا و زمان، پيش‌بيني‌هايي انجام داده است. بسياري از اين پيش‌بيني‌ها بلافاصله بعد از مطرح‌‌شدن نسبيت ‌عام مورد تأييد تجربي قرار گرفتند که شامل حرکت تقديمي حضيض خورشيدي عُطارد، خميدگي نور بر اثر گرانش و آخرين آنها يعني همان مفهوم امواج ‌گرانشي توليدشده توسط اجرام عظيم هستند. با تعميم اين نظريه به وراي منظومه شمسي، حل معادلات اينشتين، يک عالم پوياي در حال انقباض يا انبساط را پيش‌بيني مي‌کرد. در نبود هيچ‌گونه شواهد رصدي، اينشتين براي خنثي‌کردن نيروي جاذبه گرانشي، يک ضريب رياضياتي را در معادله‌اش وارد کرد تا نتيجه آن يک عالم ايستا شود. اين ضريب که با عنوان ثابت ‌کيهان‌شناسي شناخته مي‌شود، فشاري توليد مي‌کند تا با مقابله‌کردن با نيروي گرانش در نهايت کهکشان‌ها را از هم دور كند. در يکي از به‌واقع شگفت‌انگيزترين رويارويي‌ها بين پيش‌بيني‌هاي نظري و تحقيقات تجربي، اخترشناس آمريکايي ادوين هابل (۱۸۸۹-۱۹۵۳) در سال ۱۹۲۵ با استفاده از بزرگ‌ترين تلسکوپ‌هاي آن زمان که در مونت ويلسون کاليفرنيا قرار داشتند، انبساط عالم را کشف کرد. بعد از اکتشاف انبساط جهان، اينشتين مفهوم ثابت ‌کيهان‌شناسي را کنار گذاشت. هرچند بعد از اينکه در سال ۱۹۹۸ انبساط تندشونده عالَم بر اثر نيرويي مبهم و مرموز بانام انرژي تاريک کشف شد، علاقه‌مندي و توجه به ثابت کيهان‌شناسي جاني دوباره گرفت. نيروي انرژي‌ تاريک همان اثر ثابت‌ کيهان‌شناسي را دارد. ماهيت حقيقي اين نيروي دافعه در‌حال‌حاضر روشن نيست. اين نمونه کميابي است که در آن يک واقعيت رصدي در انتظار توضيحي نظري است. کشف تابش باقي‌مانده از آغاز عالم که تابش ‌زمينه ‌کيهاني ناميده مي‌شود، نمونه ديگري از يک پيش‌بيني نظري است که به دنبال يک تأييد تجربي به وجود آمده است. وجود اين تابش توسط جُرج گاموف (۱۹۰۴-۱۹۶۷) در سال ۱۹۵۳ پيش‌بيني شد و به‌ صورت رصدي توسط آرنو پِنزياس (۱۹۳۳-) و رابرت ويلسون (۱۹۳۶-) در سال ۱۹۶۴ کشف شد. اين تابش سرتاسر عالم را پر کرده و يک چارچوب مرجع مطلق در فضا و زمان فراهم آورده است. از زمان اين کشف تاکنون مطالعات مفصلي درباره اين تابش زمينه‌اي به ‌صورت مأموريت‌هاي اختصاصي زميني و فضايي انجام شده است. با وجود اين مشاهدات، کيهان‌شناسي که به‌ صورت مطالعه خاستگاه و تکامل تدريجي عالم تعريف مي‌شود، بر پايه‌اي محکم و مطمئن از مشاهدات قرار گرفته است. اين نقطه آغاز کيهان‌شناسي به‌عنوان رشته‌اي مستقل و علمي بود. از آن زمان تاکنون راه اکتشاف ادامه دارد و با پيشرفت‌ها در فناوري، کيهان‌شناسي به‌ صورت يک رشته علمي دقيق درآمده است. در اين چند قرن اخير، پيشرفت‌هاي شگفت‌انگيز، ما را به‌ سوي درک واقعيت جهاني که در آن زندگي مي‌کنيم، سوق داده است. از فلسفه طبيعي تا تاريخ طبيعي و زيست‌شناسي فيلسوفان پيش‌سقراطي با طرح سؤالات بسياري در زمينه حيات متحير شده بودند. بقراط (۴۶۰-۳۷۰ قبل از ميلاد مسيح) که با عنوان پدر علم پزشکي شناخته مي‌شود، اولين شخصي بود که باور داشت بيماري‌ها ريشه در طبيعت دارند و نه خدايان و نه خرافات؛ به‌اين‌ترتيب او رشته زيست‌شناسي (علم حيات) را از مذهب جدا کرد. بقراط هم‌عصر ارسطو بود و کار او در زيست‌شناسي، درست برخلاف نوشته‌هاي نظري ارسطو در فلسفه طبيعي، تجربي بود. ارسطو به رده‌بندي بسياري از گونه‌هاي جانوري پرداخته بود و باور داشت که تمامي جانداران برحسب مراتبي از کمال، از گياهان تا حيوانات، طبقه‌بندي ‌شده‌اند. اين ايده تا قرن هجدهم توسط ديگر انديشمندان پذيرفته شده بود. بعد از بقراط و ارسطو، جالينوس (۱۲۹-۲۱۶ ميلادي) به‌عنوان زيست‌شناس و پزشکي برجسته سر برافراشت. او بنيان‌هاي بسياري از شاخه‌هاي امروزي زيست‌شناسي ازجمله تن‌کارشناسي (فيزيولوژي) و جراحي را بنا نهاد. بعد از جالينوس، با وجود مدارک مستند مبني بر فعاليت‌هاي پژوهشي چينيان، بين‌النهرينيان و مصريان، هيچ پيشرفت مهمي تا زمان رنسانس در اروپا، بين قرون ۱۴ تا ۱۷ ميلادي، در زمينه زيست‌شناسي انجام نشد. آندرئاس وِزاليوس (۱۵۱۴-۱۵۶۴) يکي از اولين پزشکاني بود که در پزشکي و زيست‌شناسي، تجربه‌گرايي راستين را جايگزين استدلال مطلق كرد. او به کالبدشکافي و مطالعه جانوران پرداخت و يکي از تأثيرگذارترين کتب در زمينه کالبدشناسي (آناتومي) انسان، «درباره ساختمان بدن انسان» را در سال ۱۵۴۳، يعني همان سالي که کوپرنيک کتاب انقلابي خود درباره نجوم خورشيدمرکزي را منتشر كرد، به رشته تحرير درآورد. رهيافت وزاليوس به مشاهده و مطالعه گياهان نيز کمک کرد. اختراع ميکروسکوپ توسط ميکروبيولوژيست هلندي آنتوني‌ وَن ليوِنهوک (۱۶۳۲-۱۷۲۳) در سال‌هاي حدود ۱۶۷۰ آغازگر انقلابي در زمينه زيست‌شناسي بود. اين اختراع منجر به يک افزايش عظيم در بزرگنمايي و اکتشاف دنياي ميکروسکوپي (بسيار ريز) شد. طبيعت‌شناس انگليسي جان رِي (۱۶۲۷-۱۷۰۵) اولين کسي بود که با رده‌بندي گياهان در زيرگروه‌ها براي واژه گونه‌ها تعريفي علمي ارائه داد و آغازگر علم ارائه‌شناسي شد. تقريبا در همان زمان، کالبدشناس و زمين‌شناس دانمارکي نيکولاس استِنو (۱۶۳۸-۱۶۸۶) مشاهده کرد که بقاياي موجودات زنده مي‌تواند با گير‌افتادن در لايه‌هايي از سنگ به تشکيل فسيل‌ها (سنگواره‌ها) منجر شود و به‌اين‌ترتيب او خاستگاهي زنده (تن‌مايه‌اي) براي فسيل‌ها پيشنهاد داد. اين پيشنهاد به دليل اختلافات فلسفي به‌طور کامل مورد پذيرش دانشمندان آن زمان قرار نگرفت، درست همانند تأثير مذهب بر سؤالاتي نظير عمر زمين. در اوايل سال‌هاي ۱۷۰۰ علوم طبيعي با شاخه‌هاي گوناگوني که هريک به‌طور مستقل از يکديگر رشد مي‌کردند، شروع به تنوع‌يافتن كرد. تمامي دانش در زمينه علوم طبيعي تا قرن هفدهم توسط طبيعت‌شناس فرانسوي کُنت دو بوفون (۱۷۰۷-۱۷۸۸) گردآوري و در دايره‌المعارفي ۳۶ جلدي با نام تاريخ طبيعي منتشر شد. حاصل کار بوفون در تمام عمرش در همان سالي منتشر شد که امانوئل کانت نظريه مشهور خود درباره شکل‌گيري زمين را ارائه داد. اين کارها در مجموع بنياني براي علم زمين‌شناسي بنا نهاد که در اوايل قرن نوزدهم با کارهاي الکساندر فون هومبولت (۱۷۶۹-۱۸۵۹) کامل شد. او با پيروي از رهيافت کمّي فلسفه طبيعي، به مطالعه جزئيات رابطه ميان موجودات زنده با محيط اطرافشان پرداخت. کار هومبولت منجر به مطالعه رابطه ميان پراکندگي فضايي-زماني موجودات زنده زيستي شد که نتيجه آن در نهايت ايجاد رشته‌هاي مستقلي چون زمين‌شناسي، ديرين‌شناسي و زيست‌گيتاشناسي (زيست‌جغرافيا) در اوايل قرن نوزدهم بود. اين تلاش‌ها در مجموع مطالعه درباره فرگشت را پايه‌گذاري كرد که بنيان‌هاي آن، کارهاي ژُرژ کوويه (۱۷۶۹-۱۸۳۲) بود که با انجام آزمايش‌هايي به مقايسه پستانداران و فسيل‌ها پرداخت و به اين نتيجه رسيد که فسيل‌ها بقاياي گونه‌هايي هستند که منقرض شده‌اند. بعدها با پيشرفت‌هايي در علم و فناوري، فسيل‌ها به يکي از مهم‌ترين ابزارها براي مطالعه تاريخ طبيعي و در نهايت تاريخ و تکامل تدريجي سياره ما بدل شد. علم‌ تکامل (فرگشت) در سال ۱۸۵۹ با انتشار کتابي از چارلز داروين (۱۸۰۹-۱۸۸۲) با نام « خاستگاه گونه‌ها از طريق انتخاب طبيعي» تغيير مسيري ناگهاني داد. پيش از داروين، طبيعت‌شناس فرانسوي ژان بِتيست لامارک (۱۷۴۴-۱۸۲۹) تحت تأثير کنت دو بوفون يک نظريه متفاوت براي تکامل ارائه داده بود که به‌وسيله کاشف بريتانيايي آلفرد راسل والاس (۱۸۲۳-۱۹۱۳) به يافتن شواهدي مشابه با شواهد داروين براي تکامل منتهي شد. آنچه کار داروين را متمايز و برجسته مي‌‌کرد، حجم و توان داده‌هاي مسلم جمع‌آوري‌شده توسط او و همچنين روش علمي او براي استنتاج نتايج حاصل از آن داده‌ها بود. تا پايان قرن نوزدهم شمار فزاينده‌اي از دانشمندان، نظريه تکامل و اين ايده را که تمامي مخلوقات زنده داراي نَسَبي مشترک هستند، پذيرفتند. هرچند اين ايده براي سال‌هاي بسياري مورد ترديد و بحث‌وجدل قرار گرفته است، اما امروزه گردآوري عظيمي از داده‌ها، فرگشت را بر پايه‌هاي استواري از علم قرار داده است. در اين بين انقلابي ديگر در حال رخ‌دادن بود. پيشرفت‌هايي در فناوري ميکروسکوپي منجر به کشف سلول‌ها به‌عنوان واحدهايي پايه براي موجودات زنده و پيشرفت نظريه سلولي در سال ۱۸۳۹ توسط تئودور شوان (۱۸۱۰-۱۸۸۲) و ماتياس اِشلايدن (۱۸۰۴-۱۸۸۱) شد. اين کشف بر پايه اين مشاهدات قرار داشت که سلول‌هاي يک گياه جوان از سلول‌هاي يک گياه پير شکل گرفته و اينکه اين سازوکارِ مشابه در سلول‌هاي حيوانات نيز وجود دارد. تا پايان قرن نوزدهم با کمک ميکروسکوپ‌هاي قوي‌تر، اجزاي سازنده مختلف سلول‌ها شناسايي و مورد مطالعه قرار گرفت. اکنون زيست‌شناسان با يافتن اجزاي بنيادي سازنده موجودات زنده توانسته‌اند توجه خود را به خاستگاه حيات معطوف کنند. لوئي پاستور (۱۸۲۲-۱۸۹۵) در يک‌سري از آزمايش‌ها نشان داد که موجودات زنده نمي‌توانسته‌اند از يک مادّه غيرزنده به وجود آمده باشند و به‌اين‌ترتيب به مباحثه‌اي که در زمان ارسطو آغاز شده بود، پايان بخشيد. اکتشافات انجام‌شده در اين دوره مُنادي پيدايش زمينه‌هاي جديدي در علم و در نهايت منتهي به پيشرفت علوم زيستي و تقسيم آنها به شاخه‌هاي فرعي مختلف شد و به دانشمندان اجازه داد تا به کاوشي عميق‌تر براي فهم حيات و همچنين خاستگاه موادي که عهده‌دار حيات هستند، دست بزنند. پيدايش شيمي آلي و زيست‌شناسي‌ مولکولي در اوايل قرن بيستم دانشمندان توضيح‌دادن رفتار موجودات زنده از طريق سازوکارهاي شيميايي و فيزيکي را آغاز کردند. علم شيمي‌ آلي با تلاش در جهت تفکيک‌کردن مواد آلي از غيرآلي متولد شد. نکته بسيار مهم، فهم اين موضوع بود که وجود يک مادّه آلي لازمه هر موجود زنده‌اي است، اما هر مادّه آلي نشانه وجود حيات نيست. اين منجر به مطالعه فيزيکي و شيميايي عملکردهاي موجودات زنده شد. درست در همان زمان متابوليسم موادي چون پروتئين‌ها و اسيدهاي چرب کشف شد. تا حدود سال‌هاي ۱۹۲۰ دانشمندان با شروع کار بر روي خط‌سيرهاي متابوليکي حيات پيشگام پيشرفت‌هاي قابل‌توجهي در زيست‌شيمي شدند. در طول سال‌هاي حدود ۱۹۳۰ بسياري از دانشمندان فنون فيزيک و شيمي را براي زيست‌شناسي به کار گرفتند که اين منجر به تولد زيست‌شناسي ‌مولکولي شد و راه را براي بسياري از اکتشافات برجسته که تاکنون ادامه يافته است، هموار کرد. پيشرفت‌ها در زمينه بيوشيمي و ژنتيک منجر به اين کشف توسط اوسؤالد اَوِري (۱۸۷۷-۱۹۵۵) شد که نوکلئيک‌اسيدها مواد ژنتيکي ژن‌ها و کروموزوم‌ها هستند و نه پروتئين‌ها. به‌دنبال آن در سال ۱۹۵۳ جِيمز واتسون (۱۹۲۸-) و فرانسيس کريک (۱۹۱۶-۲۰۰۴) طرحي براي ساختار مادّه ژنتيکي با نام دي‌اُکسي ريبو نوکلئيک اسيد يا همان DNA ارائه دادند. نکته اساسي در اينجا جفت‌شدگي خاص نوکلئيک‌اسيدها بود که به بيان توانايي کپي‌شدن براي دي‌ان‌اي مي‌پرداخت و اين لازمه هر مولکول زنده‌اي است. اين اکتشاف در نتيجه پيشرفت‌هايي که در فناوري جديد بلورشناسي اشعه ايکس در آن زمان وجود داشت، ميسر شد؛ بنابراين پيشرفت‌ها در يک زمينه آغازگر تأثيرات مهمي بر پيشرفت در ديگر رشته‌ها بود. در سال‌هاي بعد، از اواخر ۱۹۵۰ تا اوايل ۱۹۷۰ با تنوع‌يافتن علم زيست‌شناسي به شماري از شاخه‌هاي مستقل، زيست‌شناسي مولکولي به‌سرعت گسترش يافت. اين شامل زيست‌شناسي ‌تکاملي و بعد از آن اخترزيست‌شناسي مي‌شد که به سؤال‌هایی بنيادي مانند بنيان‌هاي مولکولي بيماري‌ها و همچنين شاخه‌هاي جديد پزشکي و خاستگاه حيات و تکامل تدريجي حيات مي‌پرداخت. پيشرفت بشر از اوايل قرن بيستم در درک عملکردهاي بنيادي موردنياز براي آغاز و تکامل تدريجي حيات، در هيچ دوره‌اي از تاريخ تمدن رخ نداده است. پيشرفت‌ها در فناوري پرسش و پژوهش درباره سؤال‌های عميق را ميسر کرد و اين در حالي بود که ديگر زمينه‌هاي علوم طبيعي نيز وارد بازي شدند تا به بنيادي‌ترين سؤال‌ها بپردازند. من در بخش‌هاي بعدي مقالات به بررسي برخي از اين سؤال‌ها خواهم پرداخت. خلاصه‌سازي و سؤالات ناتمام و حل‌نشده اين بخش به ‌طور خلاصه و نه به ‌صورت کامل، چکيده‌اي از پيشرفت علم از آغاز تمدن را با ترتيبي زماني ارائه داده است. هدف اصلي نشان‌دادن خاستگاه و تکامل تدريجي تفکر علمي و اکتشافات بزرگ و همچنين پيشرفت روش علمي در طول اعصار بوده است. اکتشافاتي که از سوی دانشمندان باستان در ابتداي تمدن انجام ‌شده، به ژرفاي همان‌هايي است که در سال‌هاي اخير با بهره‌گيري از روش‌هاي پيشرفته و فناوري‌هاي گوناگون به انجام رسيده‌ است. همگي اينها براي بشر فرصتي فراهم آورد تا به درکي دقيق‌تر از حقيقت دست يابد. در دوره‌هاي اوليه برخلاف امروز، سازوکار علمي که از سوی متفکران منفرد پيش برده مي‌شد، بيشتر انتزاعي بود و چندان عمل‌گرايانه نبود و بيش از اينکه از مشاهدات عيني نشئت بگيرد، ريشه در اعتقاد داشت. هرچند اين متفکران در همه دوره‌ها يک اشتراک داشتند و آن جست‌وجو براي حقيقت بود. در حين اين سازوکار علمي پرسش‌هاي گوناگون بسياري به وجود مي‌آمد. در جست‌وجو براي يافتن پاسخ‌ها سؤالات بيشتري پديدار مي‌شد که متعاقبا درباره آنها مطالعه مي‌شد. همه اين سؤالات و نظريه‌ها در برابر بازبيني تجربي تسليم بودند و فقط زماني پذيرفته مي‌شدند که آزمايش‌ها آنها را تأیید مي‌کردند. همچنين اين بخش ضرورت وجود رشته‌هايي را که براي مطالعه مستقيم بنيادي‌ترين سؤالات استفاده مي‌شوند، پوشش مي‌دهد، به ‌طور مبسوط اينکه عالم، کهکشان‌ها، ستاره‌ها، سيارات و حيات چگونه پديدار شدند و تکامل يافتند تا به وضعيت کنوني خود رسيدند. آنچه از مباحث اين فصل روشن مي‌شود، اين است که هر عنصري چالش‌ها و معماهاي خود را داشته است. هر اکتشافي ما را به‌ سوي درک واقعيت نزديک‌تر مي‌کند؛ اما پرسش‌هاي جديد بسياري نيز ايجاد مي‌کند و حال که نزديک به ۲۵۰۰ سال از زماني که اولين فيلسوفان درباره پرسش از حقيقت به تعمق پرداختند، مي‌گذرد، ما همان‌قدر از حقيقت دور هستيم که تاکنون بوده‌ايم. تقريبا همان زمان که گاليله از دريچه اولين تلسکوپ مي‌نگريست تا به مطالعه آنچه بعدها کيهان نام گرفت، بپردازد، ون ليون هوک نيز از دريچه ميکروسکوپ تازه‌ساز خود مي‌نگريست تا به مطالعه کيهان ميکروسکوپي بپردازد؛ بنابراين مطالعه دنياي ميکروسکوپي که به انقلاب زيست‌شناسي منتهي شد، به ‌موازات مطالعه پديده‌هاي مايکروسکوپي (درشت‌نمود) يعني همان کيهان، در حرکت بود. اين مطالعات همگي وابسته به قوانين فيزيک هستند که به‌ نوبه خود مسئول پيوندهاي شيميايي است که ترکيباتي را شکل مي‌دهند که در زيست‌شناسي براي توليد انرژي مورد نياز سلول‌هاي ما و انتقال اطلاعات وراثتي در طرح‌هاي موروثي (رشته‌هاي موروثي) مورد نياز هستند. براي آزمودن نظريه‌ها درباره خاستگاه عالم، دانشمندان ناگزير به شبيه‌سازي شرايطي بودند که در آن زمان حاکم بوده است. اين امر منتهي به ساخت بزرگ‌ترين شتاب‌دهنده‌هاي ذرات شد که به ذرات در دو راستاي مختلف شتابي مي‌دهند تا به سرعتي نزديک به سرعت نور برسند. زماني که ذرات با يکديگر برخورد مي‌کنند، انرژي‌هايي توليد مي‌کنند که از مرتبه انرژي موجود در جهان اوليه است. از اين طريق دانشمندان فاش کرده‌اند که چگونه فيزيک در مقياس‌هاي ميکروسکوپي مي‌توانسته بر وضعيت کنوني عالم اثرگذار باشد. تلسکوپ گاليله اکنون با رصدخانه‌هاي بزرگ احداث‌شده در زمين و فضا جايگزين شده است که به ما اجازه مي‌دهند تا به مطالعه دورترين بخش‌هاي عالم پرداخته يا سيارات ديگري را بيابيم و اين در حالي است که ميکروسکوپ ون ليون هوک به ميکروسکوپ‌هاي الکتروني پيشرفته و تصويرسازي با تشديد مغناطيسي (ام‌آر‌آي) تبديل شده است تا به مطالعه بر روي چگونگي رشد سلول‌ها و اينکه چگونه انرژي مورد نياز خود را توليد مي‌کنند و به چگونگي کارکرد مغز انسان بپردازند. اين بزرگ‌ترين دستاورد بشر است تا به رمزگشايي قوانين طبيعت بپردازد. پيشرفت کنوني علم نوين با آنچه در طول دوره ارسطو و گاليله رخ داده است، تفاوت بسياري دارد. ما بر پايه آزمايش‌ها و مشاهدات، بيشتر و بيشتر به سمت ديدگاه عيني علم حرکت کرده‌ايم. به طريق مشابه، اکنون درک واقعيت کاملا متفاوت از آن چيزي است که در قرن‌هاي گذشته بوده است. همچنين پيشرفت علم بسيار سريع‌تر است. هزاران سال طول کشيده است تا بشر، زمين را از مرکز عالم حذف کند و اين در حالي است که در صد سال گذشته فهم و درک کلي ما درباره جهان پيرامون‌مان تغيير يافته است. امروزه بزرگ‌ترين و مجهزترين جامعه دانشمندان که تاکنون در تاريخ وجود داشته است، در حال کار بر روي حل مسائلي هستند که زماني خارج از قوه تفکر و تصور به نظر مي‌رسيدند. اگر زماني براي مطالعه علمي بر روي خاستگاه عالم و حيات وجود داشته باشد، آن زمان اکنون است. پي‌نوشت‌ * مقاله حاضر ترجمه گزيده‌اي از فصل دوم کتاب «خاستگاه‌ها: داستان آغاز هر چيز»، تأليف پروفسور بهرام مبشر است. بهرام مبشر يکي از برجسته‌ترين کيهان‌شناسان رصدي است. او سال‌ها نماينده سازمان فضايي اروپا در ناسا و از مجريان طرح تهيه ژرف‌ترين تصوير از عالم بود. بهرام مبشر تاکنون به دليل انجام پروژه‌هاي علمي زياد و معتبر و نيز انتشار مقالات علمي فراوان جوايز فراواني دريافت کرده است. او علاوه بر پژوهش‌هاي تحقيقاتي طراز اول راهنمايي پايان‌نامه‌هاي دکتراي نجوم بسياري را هم بر‌عهده داشته که دانشجويان ايراني هم در ميان آنان به چشم مي‌خورند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.