|

گام آخر اروپا

حميد کريم‌نيا . کارشناس روابط بين‌الملل

ديدار دو روزه «جوسب بوررل»، نماينده جديد اتحاديه اروپا، از تهران براي نخستين بار در اين سمت، شايد نشانگر تلاش‌هاي اتحاديه در جهت احياي کامل برجام باشد. در بيانيه‌اي که اتحاديه اروپا به‌همين مناسبت صادر کرده، آمده است وي با اختيارات قوي از طرف وزراي اين اتحاديه به تهران آمده تا فرصتي براي بحث درباره تحولات اخير منطقه فراهم شود. اگر چنين نظري در ديدگاه مسئولان اتحاديه باشد، معلوم نيست اتحاديه اروپا با کدام پشتوانه قصد ميانجيگري تازه دارد. تلاش اروپا براي تحرک تازه در برجام بعد از خروج آمريکا و اجراي پنج‌مرحله‌اي خروج متقابل ايران از آن است. ظاهرا تلاش اتحاديه اروپا به‌منظور ترغيب ايران به تعهدات رهاشده برجامي، علي‌رغم خروج يک‌طرفه آمريکاست. اينها در حالي است که اروپا در قبال آمريکا نيز تعهدات زيادي دارد، يا از طرف دولت ترامپ زير فشارهاي سخت براي خروج از اين توافق است. اين شرايط تقريبا شبيه دوران پس از توافق جمهوري اسلامي با ترویيکاي اروپايي در مهرماه 1382 در سعدآباد است که به همين نام مشهور شد. در آن توافق نيز علي‌رغم مخالفت‌هاي داخلي دولت خاتمي به تعهدات خود در قبال آن اقدام به توقف غني‌سازي و تعطيلي سايت‌هاي خود کرد، درحالي‌که شاهد هيچ‌گونه قدم عملي از سوي طرف اروپايي نبود. پيدا بود اروپايي‌ها در آن شرايط نيز از سوي آمريکا که اتفاقا در آن توافق‌ نيز حضور نداشت، تحت فشار و تحريم واقع شده بودند. در واقع دولت جورج بوش با تأکيد همين شخص جان بولتون، اروپايي‌ها را تحت فشار قرار داد تا از تعهدات قرارداد مذکور سر باز بزنند، در نتيجه اروپا نتوانست به تعهدات خود در قبال توافق سعدآباد عمل کند. در اينجا بود که در داخل با فشار جريان اصولگرا، دولت دهم به رياست احمدي‌نژاد به روي کار آمد و همه تعهدات جمهوري اسلامي در اين توافق لغو شد. در نتيجه مواضع و عملکرد تند دولت احمدي‌نژاد، پرونده اتمي ايران از آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، خارج و به شوراي امنيت سپرده شد. در اين وضعيت همه اعضاي دائم شوراي امنيت رأي به تحريم ايران داده و پرونده در شرايط ويژه اجراي فصل هفتم منشور سازمان ملل که يکي از مهم‌ترين بندهاست، سپرده شد. آغاز تحرکات در دور جديد در اين دوره از تعهدات به‌جاي ترویيکا، کشورهاي 1+5 درگير مذاکرات بوده‌اند. آمريکا علي‌رغم امضاي اوليه و تعهداتش در اين توافق حضور ندارد. در واقع پس از مذاکرات مفصل ميان اين شش کشور، طرفين به توافقي دست يافتند که مطابق با تعهدات بين‌المللي و تأييد آن از جمله شوراي امنيت روبه‌رو شد. گرچه اين بار در داخل ايران بار ديگر همان جناح اصولگرا از ابتداي امضاي برجام بناي مخالفت با آن را گذاشتند، ولي با تصويب مجلس کار از نظر وجهه قانوني به انتها رسيد. با اين حال، دولت تازه ايالات متحده تأکيد بر خروج و غيرقابل قبول دانستن اين توافق داشت. در واقع مي‌توان گفت اعتراض اصلي ترامپ در واقع نداشتن سهم آمريکا در مراودات بازرگاني از اين توافق بود. در حالي‌که اروپا، چين و روسيه بيشترين مبادلات تجاري با ايران را آغاز کردند و هيئت‌هاي تجاري متعددي از سوي کشورهاي گوناگون به تهران آمدند، اما به واسطه تحريم‌هاي اوليه باقي‌مانده از سوي آمريکا، کالاهاي اين کشور به بازار ايران راه نيافت. از نظر جمهوري اسلامي ايران در حقيقت اين توافقی بين‌المللي بود که آمريکا يکي از اعضاي آن بود. در حالي‌که رويکرد اصولي و غالب دولت ترامپ در تعاملات خارجي رويکردی تجاري و بازرگاني بدون توجه به بلوک‌بندي‌هاي سياسي و تقسيمات سياسي رايج در روابط بين‌المللي بود. آمريکاي ترامپ اصولا هيچ‌گونه تعاملات امنيتي جاري را قبول نداشت، از اين‌رو اگر در برجام منافع تجاري آمريکا- مشابه آنچه ساير کشورها به آن دست يافته‌ بودند- صورت مي‌گرفت، به احتمال فراوان ترامپ علي‌رغم آنکه موضوع بازدارندگي اتمي و موشکي ايران را معضل اين توافق مي‌دانست، با اين‌حال برجام را به‌نحوي دچار اشکال و ايستایي به‌شکل کنوني نمي‌کرد. ضعيف‌دانستن توافق برجام در اصل ريشه در همين موارد دارد. ترامپ منافع تجاري آمريکا را حتي در برابر متحدان اروپايي خود مطرح کرده ‌است. بنابراين به بهانه ضعيف‌بودن توافق از آن خارج شد و به‌سرعت تحريم‌ها را اجرا کرد. يکي از نتايج تحريم‌ها کاهش فروش نفت ايران در بازار و در نتيجه گشايشي براي توليد نفت داخل و ايجاد رونق اقتصاد آمريکا بود. همين‌طور دوستان خاورميانه‌اي آمريکا نيز جاي خالي توليد نفت ايران را تا حدودي جبران کردند. روسيه هم از اين فرصت به‌سرعت استفاده کرد. در آمريکا به دليل افزايش نسبي قيمت نفت توليد نفت ماسه‌اي يا نفت شيل نيز مقرون به صرفه شد و اکنون آمريکا يکي از بزرگ‌ترين توليدکنندگان نفت و از نظر واردات تقريبا بي‌نياز است. بنابراین نخستين نتيجه خروج آمريکا از برجام با تحريم‌هاي ايران در فشارهاي مضاعف سياسي و اقتصادي است. اکنون نقش اروپا اين است که جمهوري اسلامي ايران را وادار کند دور تازه‌اي از مذاکرات را در شرايط و چارچوب تعيين‌شده انجام دهد. ولي به‌نظر مي‌رسد تاکنون اين خواسته حداقل به‌طور علني جنبه اجرائي به ‌خود نگرفته است. بهانه‌جويي براي برجام و روابط بين‌الملل اکنون شرايط جاري بين‌المللي با زمان امضاي توافق‌نامه سعدآباد تفاوت‌هايي پيدا کرده است و قدرت‌هاي جهاني به‌طور کامل به دو جبهه تقسيم شده‌اند؛ جبهه‌اي که در واقع در دادوستدهاي امنيتي، سياسي و اقتصادي کارت ايران ارزش خاصي ايفا مي‌کند.‌در حال حاضر ديدار جوسب بوررل از تهران مي‌تواند به معني پيامي براي تهران از سوي اتحاديه اروپا باشد که الزام ايران به همکاري با آنچه خواست آمريکايي‌ها هست، تلقي شود. در صورتي‌ که اين اتفاق و تفاهم صورت گيرد، شايد روند کار به‌ سمت مذاکرات تازه‌اي در قالب برجام ولي با روح تازه برود. مذاکراتي که هم اروپايي‌ها و هم آمريکايي‌ها نظرات خاص دولت ترامپ را مبني بر توافق دائمي و نه مانند برجام به مدت 15 سال آغاز کنند. علاوه بر آن ميدان عمل اين توافق از حوزه اتمي به حوزه سلاح‌هاي متعارف موشکي نيز توسعه يابد، چيزي که جمهوري اسلامي ايران از ابتدا به‌شدت از مذاکره درباره آن احتراز داشته و مخالفش است. در صورتي ‌که اين توافق براي انجام مذاکره صورت نگيرد، اروپا مکانيسم ماشه را به اجرا خواهد گذاشت و مجددا پرونده اتمي ايران همانند دور قبل به شوراي امنيت فرستاده خواهد شد. در آن شرايط قطب‌بندي سياسي ميان اعضاي دائم برخلاف مورد قبل وجود دارد. يک سو کشورهاي اروپايي و آمريکا و سوي ديگر چين و روسيه. روسيه از هم‌اکنون ضمن مخالفت با هرگونه ارجاع پرونده به شوراي امنيت، تحريم ايران را رد کرده است. چين هم بر وفاداري به برجام تأکيد دارد. به اين ترتيب شرايط جاري بين‌المللي براي پرونده اتمي ايران با شرايط دوره قبل در 1384 در ارسال آن به شورا تفاوت‌هايي دارد که تا حدودي وضعيت را براي طرفين درگير پيچيده‌تر كرده است. اين وضعيت را مي‌توان در اين چند مورد خلاصه کرد: 1-دودستگي ميان اعضاي دائم شوراي امنيت، اگرچه ممکن است اختلافات روسيه با غرب در اين مورد تاکتيکي باشد. در حالي‌ که در دور قبل همه اعضاي شوراي امنيت به آن رأي دادند. روسيه در اين دور براي پيشبرد اهداف خود در قالب تعاملات کلي‌تر با غرب و دولت ترامپ نقطه‌نظرات ديگري را دنبال مي‌کند، براي نمونه پوتين اخيرا براي حل مشکلات جهاني در سال جاري پيشنهاد مذاکره پنج دولت عضو دائم را داده است. اين امکان هست که به‌نحوي در تماس‌هاي خود پرونده ايران را نيز مطرح کند. 2- انگليس از اتحاديه اروپا خارج شده و هرچه بيشتر جهت حمايت از ترامپ در سياست‌هاي بين‌المللي ترامپ جانب وي را مي‌گيرد. با وجود اينکه اعلام کرده در برجام خواهد ماند، اما از ايران مصرانه مي‌خواهد تا به يک راه‌حل طرفيني با آمريکا دست يابد. بنابراين موضع اتحاديه اروپاي منهاي انگليس، ضعيف‌تر از قبل خواهد بود و به‌ناچار تمايلات ترامپ را پيگيري مي‌کند. 3-تحريم‌هاي اقتصادي آمريکا امروزه بيش از هر زماني بر ايران اعمال شده است، بنابراين از ديدگاه خود دولتمردان آمريکا اين تحريم‌ها عليه ايران سابقه نداشته و تصور بر اين است که نظرات خود را مي‌توانند اعمال کنند. 4-وضعيت آمريکا در خاورميانه امروز شکننده‌تر از هر زمان ديگري است، به‌طوري‌که از نظر راهبردي در هيچ‌يک از نقاط از جمله افغانستان، عراق، يمن، سوريه و اخيرا با طرح شکست‌خورده معامله قرن در مورد فلسطين که با مخالفت عمومي مواجه شده، عملا موفقيتي نداشته است. از اين‌رو آمريکا در چنين شرايطي سعي دارد ايران را به‌عنوان محور اصلي براي مقابله با همه شکست‌هاي خود زير فشار بيشتر قرار دهد. فشاري که از يک‌ سو مذاکره مستقيم و از سوي ديگر، فشار و تهديد است. به‌عبارتي در سياست بازدارندگي در مقابل ايران و خاورميانه دستاورد ملموسي نداشته است. 5-وضعيت داخلي آمريکا از نظر محاکمه ترامپ و انتخابات آتي رياست‌جمهوري نيز مهم است. در مورد محاکمه، ظاهرا وي توانست از اين پيچ بحران بگريزد و مسئله فشار دموکرات‌ها تقريبا خنثي شده است. اما انتخابات رياست‌جمهوري براي وي مهم است. آينده مذاکرات گرچه پيش‌بيني‌ها بعد از گذر از خطر محاکمه حاکي از آن است که دونالد ترامپ براي دور بعدي نيز رقيب جدي در بين دموکرات‌ها ندارد، اما هيچ چيز غيرممکن نيست. وي نياز دارد تا در مورد ايران برگي در دست داشته باشد و اين برگ مي‌تواند مذاکره يا توافقي ولو شکلي براي خود در پرونده انتخاباتي فراهم كند. وي اگر بتواند ايران را متقاعد كند تا پاي ميز مذاکره با آمريکا بنشيند، در آن ‌صورت نتيجه هرچه باشد براي ترامپ مهم است. گامي مهم که بعد از 40 سال بايد انتظار چنين چيزي را در ذهن خود داشته باشد. از اين جهت چنين شرايط و فرصتي اگر با راستي‌آزمايي طرفين صورت واقع به‌‌‌ خود بگيرد، شايد تحرکي در پرونده راکد برجام به‌وجود آيد. اگر اتحاديه اروپا و آمريکا به ديدگاه‌هاي ايران نزديک شوند، در آن صورت ميل به چنين وضعيتي ايجاد خواهد شد. درک موقعيت‌ها از سوي همه طرف‌هاي درگير و اضطرارها، همه را به واقعيت‌ها خواهد کشاند. بايد منتظر رويدادهاي آتي نشست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.