|

آیا تاریخ تنش هسته‌ای در حال تکرار است؟

یاسر نورعلی‌وند-کارشناس مسائل اروپا

به اوضاع و احوال این روزهای تنش هسته‌ای مابین ایران و اروپا که می‌نگریم، گویی تاریخ یک‌بار دیگر در حال تکرار است؛ بازگشت به سال‌های 2003 تا‌ 2006. پس از اینکه برنامه هسته‌ای ایران از سوی منافقین افشا و فعالیت‌های اتمی ایران در گزارشی از‌سوی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تأیید شد، جمهوری اسلامی ایران تصمیم به تعامل با سه قدرت اروپایی (انگلیس، فرانسه و آلمان) برای حل‌و‌فصل موضوع هسته‌ای گرفت که اتفاقا در آن زمان نیز حسن روحانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی مسئول مذاکرات بود. نتیجه مذاکرات با اروپا در سه توافق تهران، بروکسل و پاریس، تعلیق داوطلبانه غنی‌سازی و فعالیت‌های مربوط به پلوتونیوم و وعده پیوستن به پروتکل الحاقی از سوی ایران و در مقابل به‌رسمیت‌شناختن حق ایران در استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، عدم ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت و دسترسی آسان‌تر ایران به فناوری نوین و تجهیزات هسته‌ای پس از رفع نگرانی‌های بین‌المللی از‌سوی سه کشور اروپایی بود. با این حال، این توافقات به دلیل اینکه از‌سوی دولت محافظه‌کار بوشِ پسر در آمریکا نه‌تنها مورد حمایت قرار نگرفت، بلکه با کارشکنی نیز مواجه شد، عملا راه به جایی نبرد. بنابراین، ایران هم‌زمان با روی‌کارآمدن دولت احمدی‌نژاد راه ازسرگیری فعالیت‌های هسته‌ای و عدم همکاری با آژانس را در پیش گرفت و اروپا از‌طریق ارجاع پرونده هسته‌ای به شورای امنیت مسیر همسویی با ایالات متحده و فشار بر ایران را انتخاب کرد؛ مسیری که نهایتا به صدور قطع‌نامه‌های شورای امنیت، رفتن ایران ذیل فصل هفت منشور سازمان ملل و تحریم‌های همه‌جانبه بین‌المللی ختم شد.

به امروز برمی‌گردیم؛ پس از اینکه ترامپ از توافق هسته‌ای خارج شد، ایران تصمیم گرفت برجام را از‌طریق تعامل با اروپا حفظ کند. مانند دوره 2003 تا 2006، توافقاتی بین ایران و اروپا شکل گرفت که مهم‌ترین آنها بیانیه پایانی نشست کمیسیون مشترک برجام در جولای 2017 و تعهداتی بود که اروپا پذیرفت برای مقابله با تحریم‌های آمریکا و نجات برجام انجام دهد؛ تعهداتی که اروپا بعدها ازطریق تلاش برای راه‌اندازی سازوکار اینستکس به‌دنبال اجرای آن برآمد. با این همه، باز هم این توافقات به دلیل ضعف اروپا و کارشکنی دولت ترامپ راه به جایی نبرد و ایران ناچار شد که برای بازگرداندن توازن در تعهدات طرفین گام‌های پنج‌گانه کاهش تعهدات هسته‌ای را یکی پس از دیگری بردارد. اما این روند به جایی رسیده است که اروپا مکانیسم ماشه را فعال کرده و تهدید به ارجاع پرونده به شورای امنیت سازمان ملل متحد می‌کند و در مقابل، ایران نیز تهدید می‌کند که در صورت ارجاع پرونده به شورای امنیت از NPT خارج می‌شود. پر‌واضح است که ارجاع مجدد پرونده ایران به شورای امنیت به‌معنای بازگشت خودکار قطع‌نامه‌های سابق، رفتن ایران ذیل فصل هفت منشور سازمان ملل و قرارگرفتن زیر سایه جنگ و بازگشت تحریم‌های همه‌جانبه و الزام‌آور جهانی است. آیا باز هم تاریخ در حال تکرار است؟ برای جلوگیری از تکرار تاریخ چه کاری می‌توان کرد؟ در پاسخ باید گفت با توجه به تجربه تاریخی گذشته حداقل درسی که می‌توان در این مقطع از آن دوره گرفت این است که نباید این‌بار نیز سیاست تعاملی فعلی با یک سیاست تقابلی جایگزین شود. در سال 2006 در شرایطی که پرونده ایران به شورای امنیت ارجاع شد که با روی‌کارآمدن دولت احمدی‌نژاد یک سیاست تقابل‌جویانه در دستور کار موضوع هسته‌ای قرار گرفت. این سیاست در آن زمان موجب پرشدن شکاف بین دو سوی آتلانتیک و همسویی کامل اروپا با ایالات متحده آمریکا شد. در شرایط کنونی نیز در‌پیش‌گرفتن یک سیاست تقابلی نتیجه‌ای جز این نخواهد داشت. ضمن اینکه تجربه گام‌های پنج‌گانه کاهش تعهدات هسته‌ای نیز نشان داد که فشار بر اروپا نه‌تنها آن را ترغیب و وادار به همکاری و اجرای تعهدات خود نمی‌کند، بلکه برعکس موجب نزدیک‌ترشدن آن به آمریکا می‌شود. اتحادیه اروپا و قدرت‌های آن اساسا کنشگرانی دیپلماتیک هستند و در فضای دیپلماسی قدرت مانور و تأثیرگذاری بیشتری دارند. به سبب وابستگی امنیتی دیرینه و عمیق اروپا به آمریکا، بحرانی‌ترشدن اوضاع نه‌تنها امکان کنش مستقل دیپلماتیک را از اروپایی‌ها سلب می‌کند بلکه آنها را به جبهه ایالات متحده سوق داده و به پیاده‌نظام این کشور تبدیل می‌کند. موضوع هسته‌ای و اختلاف بین ایران و غرب تنها راه‌حل سیاسی و دیپلماتیک دارد و نباید با گام‌نهادن در یک مسیر تقابلی به دست خود شکاف موجود بین اروپا و آمریکا را پر و مجوز اعمال روش‌های اجبارآمیز قانونی از محور شورای امنیت را به غرب دهیم. دنیای دیپلماسی دنیای بسیط، پیچیده‌ و پرابزاری است که توسل به آن، هم هزینه کمتری بر کشور بار می‌کند و هم کارت‌های بیشتری برای بازی در اختیار جمهوری اسلامی ایران قرار می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.