|

تمثيلي طنزآميز از دورنمات

شرق: «باران ساعت‌ها مي‌باريد، تمام شب مي‌باريد، تمام روز، تمام هفته. راه و بيراه همه از نم برق مي‌زد، آب در كوچه راه مي‌افتاد، جوي مي‌شد و جوي رودي كوچك. ماشين‌ها به شنا درمي‌آمدند، آدم‌ها، پيچيده به بالاپوش، چتر به دست پا در راه مي‌گذاشتند و كفش و جورابي خيس داشتند. از سر و روي غول‌ها، كوتوله‌ها و الهه‌هاي بالاي ايوان هر كاخ و هتل، يا سردر هر خانه قطره‌ها به حركت درمي‌آمدند، شتاب مي‌گرفتند و رگه‌هاشان همراه فضله خيس‌خورده پرنده‌ها، از هر اندام اين هياكل پايين مي‌ريخت». اين آغاز رماني است از فردريش دورنمات با نام «يوناني خواستار همسري يوناني» كه به‌تازگي با ترجمه محمود حدادي در نشر كتاب‌پارسه به چاپ رسيده است. محمود حدادي پيش‌تر كتاب ديگري هم از دورنمات با عنوان «هزارتو» ترجمه و منتشر كرده بود. «هزارتو» آن‌طوركه از عنوان فرعي آن هم برمي‌آيد، خاطره‌نگاری‌های دورنمات در نقد زندگی و زمانه‌اش است. کتابی که کار نوشتنش از سال ۱۹۶۴ شروع می‌شود و تا روزهای پایانی عمر دورنمات ادامه می‌یابد و او در آن نقبی به دوران کودکی‌اش در سال‌های پس از جنگ جهانی اول می‌زند و بعد تا سال‌های طولانی جنگ سرد پیش می‌آید. اوج آفرینندگی دورنمات به میانه قرن بیستم تا سال‌های دهه 70 برمی‌گردد و نوشتن «هزارتو» نیز در همین دوره پختگی و تثبیت دورنمات شروع شد. حدادي در بخشي از يادداشتش در ابتداي ترجمه تازه‌اش از دورنمات نوشته: «فردريش دورنمات، نويسنده و نقاش پرآوازه سوئيسي را كه به انسان‌دوستي و نقد اجتماعي شهرت دارد، در زمان زندگي‌اش هم هنرمندي كلاسيك مي‌دانستند، خاصه كه به چند دانش احاطه داشت، از جمله به نجوم، فيزيك، فلسفه و اسطوره‌پژوهشي. طبيعي است كه يكايك اين دانش‌ها به آثار او رنگمايه مي‌دهند. برخي از اين آثار، بيش از همه نمايشنامه بازديد بانوي پير، از دهه 1950 اجرائي جهاني داشته‌اند، از جمله در ايران. برخي رمان‌هايش هم بيش از يك‌ بار به فارسي درآمده‌اند. دورنمات در نمايش‌نامه و هم داستان، پيوسته به موضوع آثارش جنبه‌اي پليسي- جنايي مي‌دهد كه بيشتر گوياي جهان‌نگري بدبينانه او در قبال مناسبات انساني است. ضمن آنكه انديشه‌هاي فلسفي‌اش هم جابه‌جا در اين آثار راه مي‌يابند و به اين ترتيب فرهيختگي‌اي دلنشين به آنها مي‌بخشد». حدادي نوشته كه با اين شيوه روايتي كه در آثار دورنمات وجود دارد، مي‌توان او را در رديف طنزپردازان بزرگ ادبيات جهاني قرار داد و در اين سنت هم‌تراز كمدي‌نويسان دوران يونان باستان، نويسندگاني چون آريستوفانس و لوسيان قرار داد. احاطه دورنمات به ادبيات كلاسيك، جهان اسطوره‌ها و نيز دانش‌هايي مثل نجوم و فيزيك در «هزارتو» به‌وضوح ديده مي‌شود. ایده محوری «هزارتو»، براساس اسطوره یونانی مینوتائور شکل گرفته و او با رجوع به تمثیل دالان هزارتوی موجودی دوسر در اسطوره‌های یونانی، تمثیلی عام از وضعیت جهان قرن بیستم برساخته و با نگاهی بدبینانه وحشت زمانه را به تصویر کشیده و هر انسانی را یک مینوتائور یا موجودی تنها دانسته است. بدبینی به وضعیت کلی انسان و نقد مناسبات اجتماعی جهان مدرن که در آثار نمایشی و داستانی دورنمات وجود دارد، در «هزارتو» به‌گونه‌اي واضح‌تر قابل مشاهده است. خاطره‌های دورنمات با تاریخ، فلسفه، ادبیات، نجوم و فیزیک پیوند خورده و به این ترتيب از پس این خاطرات چهره‌ای با ویژگی‌هایی کلاسیک به نمایش درآمده است. حدادي در بخشي از يادداشتش در ابتداي «يوناني خواستار همسري يوناني»، به ترديد و بدبيني دورنمات به مناسبات انساني اشاره كرده و نوشته كه دورنمات به اصلاح اين مناسبات چندان اميدي نداشته و جهان را هيولايي مي‌دانسته كه به هر انديشه اصلاح‌جويي هربار به شكلي دهن‌كجي مي‌كند و بااين‌حال «تعهد اجتماعي و نزهت اخلاقي» از بنيادهاي آثار اوست. حدادي همچنين به شباهت ميان دورنمات و برشت اشاره مي‌كند. دورنمات در طول حياتش چند باري با برشت ملاقات كرده بود و اگرچه به عقايد سوسياليستي برشت نزديكي نداشت، اما در شيوه روايت به او نزديك مي‌شود. شيوه‌اي كه «اتكا دارد به قصه‌گويي خلاصه و تمثيل‌وار و ترسيم مناسبات اجتماعي از ديدگاهي غرابت‌انگيز، شيوه‌اي كه به آشنايي‌زدايي شهرت يافته است و مقصودش آن است كه اثر هنري صرفا لذت زيبايي‌شناسانه نبخشد، بلكه در قبال كاستي‌هاي جهان، انسان را به انديشه و كنش نيز وابدارد». آثار دورنمات معمولا تراژدي-كمدي يا تركيبي از فاجعه و مضحكه است. در اين ميان رمان «يوناني خواستار همسري يوناني» روايتي است سرشار از بذله‌گويي و خوش‌رويي و از همان آغازش پيداست كه دورنمات در اينجا خواسته داستاني شاداب و سبك به خواننده ارائه دهد. حدادي درباره اين ويژگي داستان نوشته: «اين شيوه روايت، توجيه خود را از شخصيتي دارد كه در اين رمان ترسيم مي‌يابد: آدمي خرده‌پا و ساده‌انديش كه انسان‌ها را بي‌غش و الگوهاي اجتماعي خود را به دور از خطا گمان مي‌كند، و ازاين‌رو در پايان ماجرا از سرخوردگيِ تلخ گريزي ندارد؛ بااين‌حال دورنمات متناسب با اين شخصيت، رنگ افسانه‌‌اي طنزآميزي به اين داستان مي‌بخشد و به اين ترتيب از تلخي نقد واقع‌بينانه آن مي‌كاهد». روشي كه دورنمات براي كاستن از تلخي نقد واقع‌بينانه به كار بسته، روش جالبي است. او براي رمانش دو فصل پاياني نوشته و به عبارتي داستانش را دو جور پايان داده است. اگر پايان اول واقع‌بينانه و تلخ است، به گفته خودش «محض دلخوشي خواننده آسان‌پسند»، يك پايان دوم اين‌بار شاداب‌تر به داستان پيوست كرده است. در بخشي از اين رمان مي‌خوانيم: «حال رو به سركشي در اين قصر كوچكِ سبكِ روكوكو آورد كه در اين ميان مال و ملك او شده بود. به گمانش آمد در يكي از اتاق‌ها صداي قدم‌هايي سبك به گوشش خورد، بااين‌حال كسي را نيافت. همه‌جا روشن بود، جايي با شمع‌هايي سفيد و جايي با لامپ. از اتاق‌هايي چند گذشت. از سالن‌هايي كوچك با قالي‌هايي نرم و مبل‌‌هايي شكيل. ديوارها را نقش كاغذهاي قديمي، برخي فرسوده اما نفيس، مي‌پوشاند؛ با طرح سوسن‌هايي مات و طلايي‌رنگ و تصاويري باشكوه كه آرشيلوخوس از دقت در آنها پرهيز مي‌كرد... كلوئه را هيچ‌جا پيدا نكرد. تاكنون بي‌هدف به هر كنج و كناري سر زده بود، پس حال دنبال ردي رنگين را گرفت كه رديفي از ستاره‌هاي كاغذي بود، در رنگ‌هاي آبي و قرمز و طلايي، با چينشي منظم بر سطح قالي‌ها و آشكار او را به راهي مشخص دعوت كرد. چنين، از راه پلكاني چرخان و باريك به مقابل دري مخفي و هم‌نقش و هم‌رنگ با ديوار رسيد و ديري مقابل آن دودل ايستاد تا كه كشفش كرد و از راه آن به طبقه بالا درآمد. بر سر هر پله ستاره‌اي نصب بود، جايي ماه و جايي خورشيد و جايي هم زحل با حلقه كمربندش. آرشيلوخوس پله به پله دودل‌تر مي‌شد، ته دلش خالي شده بود و آن ترس هميشگي پيشين از نو در وجودش رخنه كرده بود. سنگين نفس مي‌كشيد و دسته‌گل سوري سفيد را كه طي همه اين ماجراها در دست نگه داشته بود، حال به سينه مي‌فشرد. راه‌پله چرخان به اتاقي دايره‌وار با سه پنجره بلند رسيد، اسبابش يك كره جغرافيايي، يك صندلي بلند، يك آباژور و صندوقچه و مبل‌هاي قديمي- بلكه قرون وسطايي- كه ياد پستوي دكتر فاوست را در خاطر بيدار مي‌كرد و حلقه يك ورقه پوستي روي مبل». «يوناني خواستار همسري يوناني» تمثيلي طنزآميز است و توصيف‌هايي كاريكاتوروار در جاي جاي رمان ديده مي‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.