گفتوگو با آرمان بیات
بازگشت پرندههای کوچک به آسمان ایران
شکوفه حبيبزاده: صنعت هوايي ايران از نخستين بخشهايي بود که تحريم را به چشم ديد. راهحلها براي دورزدن تحريم نيز به سهولت قبل نيست و حالا، در شرايطي که ناوگان هوايي ايران روزهاي سختي را پشتسر ميگذارد، يک ايده و راهبردي جديد ميتواند اين صنعت را از رخوت برهاند. هوانوردي عمومي که خردادماه امسال بهعنوان يکي از سياستهاي اصلي صنعت حملونقل هوايي ايران مطرح شد، بهواسطه آنکه بخش زيادي از هواپيماهاي زيرمجموعه آن، از قوانين حاکم بر ايرلاين تبعيت نميکنند و قابل رهگيري نيستند، به گفته آرمان بيات، کارشناس صنعت هوانوردي، بهترين فرصت در مقابل تحريم هواپيمايي است. بيات دراينباره ميگويد: «بهترين فرصت در مقابل تحريم هواپيمايي، تغيير سايز هواپيما از هواپيماي بزرگتر به هواپيماي کوچکتر است و اين ميتواند يک استراتژي جديد باشد که راهبردمان را بر سايز هواپيما متمرکز کنيم که کشور هم بهشدت به آن نياز دارد». صنعت هوانوردي عمومي ميتواند کسبوکارهاي کوچک را بهويژه در زنجيره تأمين شکل داده و با اين کار، نسل جديد شرکتهاي هواپيمايي را متولد کند، علاوهبر آنکه ايجاد بستر سيستم حملونقل هواپيماي کوچک ميتواند شبکه پروازي را به صورت مويرگي در مناطق توزيع کند و حجم زياد مسافراني را که توسط ايرلاينها در يک فرودگاه تجميع ميشوند بين فرودگاههاي کوچکتر خرد کند. اين اقدام بهترين راهکاري است که به گفته اين کارشناس ميتواند وابستگي فرودگاهها به درآمدهاي ارزي را کم کند و بهخاطر ريسک پايين سرمايهگذاري، امکان رشد اقتصادي موازي را براي افزايش صادرات کشور، بهويژه در محصولات داراي عمر مانند محصولات کشاورزي، افزايش دهد و در کنار آن بهعنوان پدافند سبز در راستاي ارتقاي امنيت آسمان بکوشد. بيات در اين گفتوگو با بيان اينکه هوانوردي عمومي ميتواند توسعه اقتصادي و گردشگري را براي کشور به ارمغان بياورد، خبر ميدهد: «از خرداد سال آينده بخش دولتي بهعنوان شتابدهنده صنعت هوانوردي عمومي، آغاز به فعاليت خواهد کرد» و بهاينترتيب، ديوار کج صنعت هوانوردي را بعد از سالها دوباره استوار ميکند.
بارها بر نبود هوانوردي عمومي و ضرورت بازگشت آن به سيستم تصميمگيري صنعت هوايي اشاره كردهايد. تعريف مشخص هوانوردي عمومي چيست؟
از نگاه سازمان جهاني هواپيمايي کشوري، صنعت هواپيمايي به سه بخش تقسيم ميشود؛ بخش تصدي هوانوردي در حوزه عمليات پرواز مربوط به حملونقل هوايي تجاري (خطوط هوايي بار و مسافر)، دوم، هوانوردي عمومي (هواپيماهايي غير از حملونقل هوايي تجاري بار و مسافر)، سوم، خدمات ويژه هوايي (آمبولانس، آتشنشاني هوايي و ...). اين سه از نگاه ايكائو مطرح است و امروزه کشورها در اين چارچوب صنعت هوانوردي را براي خود تعريف کردهاند. ايکائو کليات ريگوليشنها و مقررات جهاني را تدوين ميکند، پس از آن، سازمان هواپيمايي کشورها در اين چارچوب، رگوليشنهاي محلي و منطقهاي را تدوين ميکنند که يکسري از کشورها از آن تبعيت نميكنند. بسياري از كشورها چارچوب مقررات اداره فدرال هوانوردي آمريكا (FAA) يا آژانس ايمني هوانوردي اتحاديه اروپا (EASA) را پذيرفته و آنها را اجرائي ميكنند. بنابراين اين کشورها امروزه هوانوردي عمومي را به طور خلاصه، هرگونه فعاليت تجاري و غيرتجاري و ويژه هوانوردي غير از حملونقل برنامهاي تجاري (Commercial schedule carrier) هوانوردي عمومي ميگويند که در انواع مأموريتها و کاربريها تعريف ميشود که خود داراي مقررات مخصوص به خود است که در FAA در پارتهاي 135، 136، 125 و 119 ديده ميشود و مقررات ايرلاينهاي برنامهاي نيز در پارت 121 تعيين شده است. عمده فعاليتهاي هوانوردي عمومي در زمينه سايز هواپيما، مربوط به هواپيماهايي با سايز عملياتي کوچک هستند. در طول 15، 16 سال گذشته مدلي طراحي شده که «سيستم حملونقل هواپيماي کوچک» (small aircraft transport system) ناميده ميشود. اين روش سياستي است که بتوانند شبکه پروازي را به صورت مويرگي در مناطق توزيع کنند. درواقع بهجاي اينکه حجم زيادي مسافر را توسط ايرلاينها در فرودگاهي بياورند و آزاد کنند، اين حجم را به فرودگاههاي کوچکتر خرد ميکنند. اينجا فرصت همکاري شرکتهاي هواپيمايي کوچک با شرکتهاي هواپيمايي بزرگتر ايجاد شده که مسافر را از فرودگاههاي كوچك به فرودگاههاي بزرگ ميآورند تا با هواپيماي بزرگتر منتقل شود که اصطلاحا همان Hub & Spoke است. بنابراين خاستگاه هوانوردي عمومي، هرگونه فعاليت هوانوردي است که در دل آن، دامنههاي تجارت مختلفي وجود دارد. بهطور خلاصه در ايرلاين براي جابهجايي از يک نقطه به نقطه ديگر صندلي بوک کرده و بليت ميخريد، اما در سيستم هوانوردي عمومي، اگر بخواهيد کار تجاري انجام دهيد، بايد هواپيما بوک کنيد. اين فرق اصلي است. هواپيما اجاره ميکنيد که مثلا مديراني را بهصورت غيربرنامهاي از جايي به جاي ديگر منتقل کنيد. در ايرلاين، اگر قصد جابهجايي داشته باشيد، زمان پرواز و روزها را چک ميکنيد که اگر جا داشت، براي آن برنامهريزي کنيد، اما در قالب هوانوردي عمومي، برعکس است. هر زمان كه اراده کنيد، ميتوانيد به فرودگاه مهرآباد برويد و مثل اينکه سوار ماشين شده باشيد سوار ايرتاكسي شده و جابهجا شويد. براي اينکه اختيار در زمان اجاره ايرتاكسي با مسافر باشد، هماهنگي نياز نيست؟ آن بحث عملياتي است كه قطعا بايد هماهنگي انجام شود. پروسه مشخص عملياتي آن مانند ايرلاين است؛ فقط ايرلاين به سبب تعداد زياد مسافر نيازمند هماهنگي بيشتر با فرودگاه مقصد است كه بتواند هواپيما را بپذيرد. هواپيماهاي اجارهاي هم مثل همان است منتها در مقياس کوچکتر و فرقي در هماهنگيها نيست چون هر دو از يك برنامه پروازي تابعيت ميکنند که كاملا مشخص است. آيا موارد استفاده از آنچه در قالب هوانوردي عمومي معرفي ميكنيد، به بهرهبرداري تجاري مثل جابهجايي مديران و... محدود ميشود؟ خير، استفادههاي متعددي ميتواند داشته باشد. يك زمان، هواپيما دربست گرفتهايد براي يک مقصد، حالا يا شما اين کار را بهعنوان ذينفع انجام دادهايد و بهعنوان مشتري چارتر اختصاصي ميکنيد يا يک سازمان، يك هواپيما را براي جابهجايي مديرانش اجاره يا خريداري کرده است که غيرتجاري بوده و براي نياز خود استفاده ميکند يا آژانسهايي بهعنوان اپراتورهاي توريستي، هواپيما را اجاره ميكنند تا يک گروه توريستي را هر زمان خواستند در مسير رفت و برگشت به مكاني ببرند. در واقع بهجاي اينکه ايرلاين اين کار را بکند، هواپيماي اجارهاي با سايز کوچکتر اين كار را ميکند. همه اين موارد، نوعي تجارت است که سرريز هوانوردي عمومي است. اما گاهي مباحث غيرتجاري مطرح است؛ مثلا در قالب مالكيت خصوصي، شخص حقيقي يا حقوقي براي مصارف خود، هواپيمايي خريداري كرده و به جاي اينکه تابع ايرلاين باشد، تابع خواستههاي خود عمل ميكند كه آن هم انضباط خودش را دارد. اين کار، توليد درآمد نميکند، اما عمليات پروازي انجام ميشود، يعني از ماحصل جابهجايي از نقطه A به نقطه B درآمدي حاصل نميشود؛ نوع درآمدي که حاصل ميشود، بابت خدماتي است که در اين زمينه ارائه داده ميشود. در خدمات پروازي، مباحث ديگري هم هست كه فرضا مسافر جابهجا نميشود، اما خدمات عرضه ميشود؛ مثلا سازمان محيط زيست هواپيماي دربست ميگيرد که نيروهايش از بالا، مناطق زيست محيطي را کنترل کنند يا راهنمايي و رانندگي، هواپيمايي اجاره ميکند که ترافيک را کنترل کند. مصاديق ديگري هم دارد كه خدمات ويژه محسوب ميشود؛ مثلا سازمان انتقال خون، قصد انتقال فوري خون به منطقهاي را دارد و هواپيمايي براي خدمات خاص ميخواهد يا وزارت نفت براي بازرسي خطوط نفتي يا استخراج از چاههاي نفت، هواپيمايي با دستگاههاي خاص ميخواهد. همچنين اين نوع هواپيما ميتواند براي نقشهبرداري و عکسبرداري هوايي يا آمبولانس هوايي هم استفاده شود که متأسفانه ما در کشورمان نداريم. در حال حاضر، اگر قرار باشد پيوند عضوي انجام و عضوي بين دو نقطه جابهجا شود، با هواپيماي عادي تجاري و گاهی VIP آن را جابهجا ميکنند. در حال حاضر تا چه اندازه زيرساختهاي آن فراهم است؟ در بخش حملونقل جادهاي، زيرساخت مثل اتوبان، جاده، بلوار و خيابان داريم، ابزار بهرهبرداري از زيرساخت مثل تاکسي و ماشين شخصي و ون که هر کدام کاربريهاي خودشان را دارند، هم داريم. مقررات راهنمايي رانندگي هم داريم. در اين مورد هم، زيرساخت ما همان فرودگاههاست. مقررات راهنمايي رانندگي همان مقررات هواپيمايي کشوري است. حالا مجموع حملونقل جادهاي را تعطيل کنيد فقط بگوييد از اتوبوس و آن هم اتوبوس شرکت واحد استفاده كنيد! يعني وقتي ميخواهيد به نقطهاي جابهجا شويد، بايد منتظر اتوبوس شرکت واحد باشيد يا اگر نياز فوريتي داشته باشيد، از ماشين دربست يا استارتاپهاي تاكسي استفاده ميكنيد. اين اتوبوس همان ايرلاين است. اگر فرودگاهها بهرهور نيستند، بهواسطه آن است كه از لحاظ تنوع بهرهبرداري عملياتي و پروازي به آنها پرداخته نشده است. طبيعتا نگهداري زيرساختهايمان هزينه زيادي ميطلبد. فرودگاهها بهرهوري و ترافيک هوايي ندارند، در اصل مثل اين است که در جاده تهران- قم فقط اتوبوس رفتوآمد کند و اين رفتوآمد آنقدر نيست که هزينه سرمايهاي و جاري اتوبان را جبران کند. بين 53 فرودگاهي که تحت مالکيت شرکت فرودگاههاست و فرودگاه امام که تحت مالکيت مستقيم شهر فرودگاهي امام است و ساير فرودگاهها که بخش نفتي، وزارت ارتباطات يا جاهاي ديگر دارند، فقط 10 درصدشان يعني پنج، شش فرودگاه، هزينههايشان را تأمين ميکنند. البته نه همهشان، اغلب در مقطعي از سال امكان جبران هزینه را دارند. فقط مهرآباد و مشهد در کل سال ميتوانند هزينههايشان را تأمين کنند. 90 درصد فرودگاهها عملا در حدي ترافيک هوايي دارند كه توجيهپذير نيست كه دولت از طريق آنها، درآمد ايجاد كرده و از اين فرودگاهها نگهداري کند. بنابراين دولت از محل درآمدهاي ديگر مثل پروازهاي عبوري و ارزي که توليد ميشود، فرودگاههاي ديگر را سر پا نگه ميدارد. از طرف ديگر نميتوانند تعرفهها را بالاتر ببرند، چون صداي ايرلاينها درميآيد. بنابراين تنها راهي که بشود در فرودگاهها ترافيک ايجاد کرد و درآمدهاي هوانوردي فرودگاهها را افزايش داد و متعاقبا در زنجيره تأمين درآمدهاي غيرهوانوردي ايجاد کرد، توجه به هوانوردي عمومي است. مثلا هواپيمايي که به فرودگاه طبس ميرود، هواپيمايي که آنجا نشسته خدماتي مثل سوخت، کترينگ و... نياز دارد، بايد رستوران و کافيشاپ در فرودگاه باشد. اينها زنجيره تأمين هستند که در فرودگاه مستقر ميشوند که درآمدهاي غيرهوانوردي است. پس فرصتي است براي افزايش درآمدهاي هوانوردي که بستر را براي درآمدهاي غيرهوانوردي نيز ايجاد ميکند. اين كار به اشتغالزايي در صنعت هوانوردي هم كمك ميكند؟ همينطور است. يكي از مهمترين امكاني كه هوانوردي عمومي ايجاد ميكند، کمک به اشتغال کشور است. حدود سههزارو 200 خلبان داريم که تحت آموزش هستند، حدود 1400 تا 1500 نفر هستند که فارغالتحصيل شده و بيكار هستند، ضمن اينکه هر چه زمان ميگذرد با گذر سن خلبانها، شانس استخدامشان کم ميشود، چون بهرهوري سني عملياتي ندارند، اگر بخواهيم فقط آنها را سر کار ببريم و نگاه ايرلايني هم کماکان حاکم باشد، حدود 500 فروند هواپيماي مسافري ميخواهيم که امکانپذير نيست. مشابه اين بحران در فارغالتحصيلان بخشهاي ديگر صنعت هواپيماييمان هم هست. بنابراين هوانوردي عمومي، تنها فرصتي است که بتوانيم صنعت هوانوردي را درست کنيم و تعداد هواپيماهايمان را بيشتر و متعاقبا فرصت شغلي ايجاد کنيم. آيا ظرفيتهايي كه هوانوردي عمومي ميتواند براي ساير بخشها ايجاد كند، مورد بررسي قرار گرفته است؟ از طريق هوانوردي عمومي ميتوانيم کسبوکارهاي کوچک را بهخصوص در زنجيره تأمين شکل دهيم و با اين کار، نسل جديد شرکتهاي هواپيمايي را متولد کنيم و بتوانيم تأثيرات انعکاسي بر ساير صنايع داشته باشيم. مثلا بخش گردشگري با اين کار ميتواند فعال شده يا فرصت گردشگري هوايي در كشور فراهم شود. مثلا آيا اگر هواپيمايي در فرودگاه مهرآباد براي گردشگري هوايي در نظر گرفته شده باشد، حاضر هستيد پولي بدهيد و دور دماوند با هواپيما بچرخيد و برگرديد؟ خيلي جاها هست که از بالا ديدنشان زيباست، مثل دامنه غربي زاگرس يا مناطق ديگر. به اين نوع کسبوکار اصطلاحا Scenic Flight Air tours ميگويند که کسبوکاري موفق و فراگير در هوانوردي عمومي است. اينها فرصتهايي است که ميتواند متولد شود که در حال حاضر نداريم. در حوزه «پيك سريع» يا Air Courier Service ، اگر هواپيماهاي كوچك فعال بودند شرکت پست همچنان بهصورت زميني، بار را جابهجا نميكرد. بخش زيادي از بستههاي پستي را با هواپيماي ايرلاين به شهرهاي ديگر ميبرند که از آنجا زميني پخش كنند. از طريق اين هواپيماهاي كوچك ميتوان بارهاي کمتر از دو تن را که داراي ارزش هستند و سرعت انتقال اهميت دارد، جابهجا كرد. بارهايي كه اگر زمان زيادي بمانند تا ظرفيت بار يك هواپيماي بزرگ پر شود، دچار آسيب ميشوند؛ بهخصوص محصولات کشاورزي که زمان برايشان مهم است. اگر اين هوانوردي عمومي را در مناطق جنوبي کشور فعال کرده بوديم، اکنون ميتوانستيم صيفيجات را بهروز به مناطق جنوبي خليج فارس صادر کنيم. خاستگاه اين تأثيرات از هوانوردي عمومي آغاز ميشود و خروجي آن، شرکتهاي هواپيمايي منطقهاي و کوچک هستند که ميتوانند پشتيبان بخش ايرلايني هم باشند؛ يعني کسي که در ايرلاين فعال است به پشتوانه اين فعاليتهاي تجاري و غيرتجاري ميتواند ايرلاين قدرتمند داشته باشد. در حال حاضر، فعاليت کشورها در حوزه هوانوردي عمومي در قياس با ايرلاينها در چه سطحي قرار دارد؟ طبق آمار سال 2019 ميلادي، 29 هزار فروند هواپيماي ايرلاينر يا هواپيماهاي تجاري که فعاليت ايرلاين ميکنند در دنيا وجود دارد، اما در فعاليتهاي هوانوردي عمومي، اعم از هواپيماهاي يکموتوره، دوموتوره، پيستوني، توربوپراپ، جت و بيزينسجت، حدود 450 هزار فروند هواپيما وجود دارد که عمدتا سايز آنها کوچک است و يعني 16 برابر. بنابراين اين 16 برابر فعاليت، 16 برابر فرصت شغلي بيشتر و 16 برابر تأثيرات اقتصادي در توليد ناخالص داخلي کشورها دارد که ما آنها را درنظر نگرفتهايم. آيا اکنون نگاه مثبتي نسبت به هوانوردي عمومي در سطح حاکميتي ايجاد شده است؟ اکنون ارادهاي در دولت و وزارت راه و شهرسازي ايجاد شده است که فضا را براي فعاليتهاي حوزه هوانوردي عمومي در کشور فراهم کنيم. بايد به دنبال راهکاري بود که وابستگي فرودگاهها به درآمدهاي ارزي را کم کنيم. اين کار با ايرلاين ممکن نبود. اين خاستگاه در وزارت راه و شهرسازي طرح شد و اکنون بهعنوان يکي از پروژههاي مهم دولت و وزارت راه و شهرسازي و مشخصا شرکت فرودگاهها و ناوبري هوايي ايران و با کمک ستاد حملونقل پيشرفته معاونت علمي و فناوري رياستجمهوري و سازمان هواپيمايي کشوري در دستور کار قرار گرفته است. خرداد ماه امسال، تفاهمنامهاي بين سازمان هواپيمايي کشوري و شرکت فرودگاهها و ستاد يادشده منعقد شد و مسائل مطروحه، يک به يک در دستور کار قرار گرفت. در منطقه چقدر از فعاليتهاي حوزه هوانوردي عمومي استقبال شده است؟ اين اتفاق همه کشورها را در بر ميگيرد. در منطقه بسته به سياستها يا موقعيت و جايگاه جغرافيايي هر کشور نوع فعاليت در زمينه هوانوردي عمومي متفاوت است؛ مثلا جايي مثل امارات، طبيعتا اينهمه گستردگي در هوانوردي عمومي نخواهد داشت؛ چون اساسا گستردگي سرزميني ندارد؛ ولي به خاطر نوع دکترين آن کشور از نظر اقتصادي و سياستهاي راهبرديشان که بهعنوان پايتخت اقتصادي دنيا ناميده ميشود، طبيعتا افراد بلندمرتبهاي به آنجا در رفتوآمد هستند که برايشان زمان مهم است. در مديريت هزينه-فرصت، براي فرد ثانيه هم ارزش دارد و نميتواند ثانيهاش را با برنامه هواپيمايي امارات، هدر دهد؛ پس در چنين کشوري طبيعي است که بيزينسجتها و هواپيماهاي شخصي يا دربستي براي مقاصد شخصي فعال شوند که اکنون نيز بسيار فعال و قوي هستند؛ اما در جايي مثل ترکيه اينطور نيست. ترکيه به خاطر گستردگياش تمام فعاليتهاي حوزه هوانوردي عمومي اعم از بيزينسجتها براي جابهجايي مديرانشان يا دربستکردن هواپيماها، هواپيماهاي شخصي براي جابهجايي غيربرنامهاي يا گردشگري هوايي بهویژه با محور بالن را پوشش ميدهد. صنعت پروازهاي تفريحي بهشدت در 10 سال گذشته در ترکيه رشد کرده است که بر محور سياست ترکيه در حوزه گردشگري است. همچنين ترکيه در بحث خدمات ويژه هوايي بسیار فعال است. بحث توريستدرماني آنجا جا گرفته و به آمبولانسهاي هوايي نياز است که بيماري را از کشوري به جاي ديگر جابهجا کنند. قطر و بحرين شبيه به امارات هستند. عراق که فعلا در اين وادي کار نکرده است و پاکستان هم تا حدي در زمينه هوانوردي عمومي فعال است. در مجموع گستره فعاليتها در حوزه هوانوردي عمومي، بستگي به سياستهاي هر کشور دارد که ميخواهد در چه زمينهاي فعاليت کند. به عقيده شما تقاضا براي ايجاد زمینه هوانوردي عمومي در کشور در کدام نوع فعاليتها وجود خواهد داشت؟ در ايران دو بازار داريم؛ بازار سرمايهگذاري با هدف تملک دارايي که به عقيده من، يکي از تقاضاهاي جدي در حوزه هوانوردي عمومي در ايران خواهد بود. یک کمپاني مانند شرکت ملي نفت، به زمان اهميت ميدهد و با خريد هواپيماي شخصي، مديرانش را جابهجا ميکند و در مقابل در نظر دارد که با اين اقدام در بخش ديگري، هزينههايش کاهش مييابد. اين، به آن معناست که برخي کمپانيها، هواپيما ميخرند؛ نه براي اينکه درآمدزايي داشته باشند؛ بلکه براي اينکه بتوانند سهولت مديريت و بهرهبرداري و بهرهوري هدفمند در فعاليتهايشان را توجيه کنند. بحث ديگر هم فعاليت تجاري است. در فعاليت تجاري هم آنقدر زمینه خام و پرداختنشده در کشور در اين حوزه وجود دارد که به دليل آنکه در مقایسه با ايرلاين، کمتر سرمايهبر هستند، اقبال بيشتري خواهند داشت. سايز و مدل هواپيما و فعاليت حوزه هوانوردي عمومي در قالب کسبوکارهاي کوچک است که طبيعتا منابع سرمايه مورد نياز آن نيز بهشدت در قياس با ايرلاين کمتر است. اين امر باعث ميشود ريسک سرمايهگذاري آن نيز کم شود؛ بنابراين بايد اين فضا را باز کنيم، مشکلات را برطرف کنيم، هزينههاي عملياتي اين کار از نظر پرواز هواپيما و موانع را کاهش دهيم و سرمايهگذاري را برای زيرساختي که متقاضي تدارک ميبيند و بهرهبرداري تجارياش توجيهپذير کنيم. بنابراين اگر يک هواپيماي تجاري با عمر 10 سال مثل ايرباس 320، قيمتش 30 ميليون دلار است، هواپيماي آمبولانس هوايي با عمر 10 سال قيمتش دو ميليون دلار است و هواپيمايي که بخواهد کار گردشگري کند و دور تهران پرواز گردشگري کند، قيمتش 400، 500 هزار دلار است. اين امر نشان ميدهد که تجارت در حوزه هوانوردي عمومي، مهم و بکر است و هزينه مورد نياز آن براي سرمايهگذاري بهشدت کم است. اين را بايد با کنفرانس و اطلاعرساني جا انداخت و جامعه سرمايهگذاري را توجيه کرد که در اين زمينه فعال شوند. خيلي خوشبينانه به سرمايهگذاري در اين حوزه اشاره ميکنيد. ميتوان نقش تحريم را در اين بخش از صنعت هوايي ناديده گرفت؟ در بخش ايرلاينر، تأمينکنندگان هواپيما در دنيا و دیگر تأمينکنندگان قطعات مورد نياز توليدکننده هواپيما محدود هستند. چهار هواپيماساز مطرح در جهان با نامهاي ايرباس، بويينگ، بمباردير و امبرائر وجود دارند که زيرمجموعه هم دارند. خارج از اينها، هواپيما نميشناسيد. توپولف و آنتونف در بلوک شرق هم بودند؛ اما اين چهار هواپيماسازها، غولهاي ساخت هواپيما را تشکيل ميدهند. در بخش هوانوردي عمومي، سازندگان حدود 16، 17 برابر هستند. حدود 23 سازنده داريم که هرکدام توليدهاي متنوع و جديدي دارند. اگر ايرباس فقط ايرباس 120، 321 يا 330 دارد، اين سازندگان هرکدام، حدود 10، 15 توليد دارند. پس به خاطر 450 هزار از انواع هواپيماي کوچک در قياس با 29 هزار فروند هواپيماي ايرلاينر، بخش پشتيباني، زنجيره تأمين، تدارکات و توليد آنها نيز بهشدت فعال است. در حقيقت، گردش کار و سرمايه در حوزه هوانوردي عمومي در دنيا بسيار بالاست. طبيعتا توليد قطعات و هواپيما و تأمين نيازهاي هواپيماهاي آن نيز در دنيا بالاتر است؛ بنابراين دسترسي به قطعات سادهتر است؛ چون منابع تدارکاتي و تأمين قطعات و هواپيما بهمراتب بيشتر است. از طرف ديگر بخش زيادي از آنها قابل رهگيري نيستند؛ چون اساسا قوانين ايرلايني از نظر مالکيت و بهرهبرداري بر آنها حاکم نيست. پس بهترين فرصت در مقابل تحريم هواپيمايي، تغيير سايز هواپيما از هواپيماي بزرگتر به هواپيماي کوچکتر است و اين ميتواند يک استراتژي جديد باشد که راهبردمان را به سايز هواپيما متمرکز کنيم که کشور هم بهشدت به آن نياز دارد. تا چه اندازه اين ديدگاه مورد توجه مسئولان قرار گرفته است؟ اين اقدام، تازه است. حدود هشت ماه است که برنامهريزي و سياستگذاري در اين زمينه آغاز شده. در حوزه فرودگاهها از ظرفيت مدير فرودگاهها هم استفاده ميشود. ماه آينده در اين زمينه، کنفرانسي برگزار ميشود تا مدير فرودگاههاي کشور توجيه و آموزش داده شود که گسترش فعاليتها در عرصه هوانوردي عمومي، چه تأثيري بر فرودگاهشان دارد. اينجا نياز به شتابدهنده نیز داشتيم؛ چون فضاي تاريکي بود که 40 سال کسي به آن توجه نکرده بود؛ چراکه اساسا تجربهاي در اين زمينه ايجاد نشده بود. بنابراين تصميم گرفته شد شتابدهندهاي با مالکيت دولت تبيين شود که خطشکن باشد و اين راه را باز کند. شرکتهاي هواپيمايي خصوصي که از سال 70 به بعد متولد شده و به 16، 17 مورد رسيدهاند، عمده ساختار و الگويشان ايراناير است که ايرلاين قوياي بود و ساختار و نظامنامه داشت و تجربه و دادههايي در آن توليد شده بود که اکثرا الگوي مطالعاتي بعد براي شرکتهاي جديد طراحي و اجرا شد. در هوانوردي عمومي در ايران نيازمند يک ايراناير هستيم و پيشنهاد شد چطور در اين زمينه عمل شود. يکي از مراکز بهرهبرداري عملياتي که تحت مالکيت شرکت فرودگاهي کشور است، بهعنوان پايلوت اين کار در نظر گرفته شد که اصلاح ساختار انجام ميدهد و زيرساخت را آماده ميکند که البته بايد تقويت شود. حدود 25 فروند هواپيماي يکموتوره و دوموتوره وجود دارد که بايد آماده شوند و اين کار را شروع کنند. پرواز تجاري غیر برنامهای براي مسافر، بار و... در نظر گرفته شود و به بازار نشان دهد که اين کار انجامشدني است و اگر ايرادي هست نیز در اين حين و فرايند مشخص ميشود. سعي کردهايم برحسب تجربه، ايرادها را بشناسيم و برطرف کنيم؛ اما ممکن است در عمليات، بعضی ايرادها خود را نشان دهد. عمده ايرادها هماهنگي بين دستگاههاست. با مجوز چه ميکنيد؟ براي اين کار نیز راهحلي در نظر گرفتهايم. سرمايهگذار و بخش خصوصي که متقاضي هستند، ميتواند ذيل مجوزي که وجود دارد، کار کنند که ريسک فعاليت پايين بيايد و هزينههاي راهاندازي آنها کم شود. بخش خصوصي با هواپيما، ساختار و نيروي خود کار ميکند و این در واقع ميتواند کمکي به شروع فعاليتهاي بخش خصوصي باشد. در مرحله دوم، بعد از کسب تجربه و جاانداختن اين تجارت، بخش خصوصي از نظر حقوقي مستقل ميشود؛ مثل گياهي که با تکيه بر چوب کنارش ميتواند رشد کند. در کنفرانس يک ماه بعد بايد مديران فرودگاه را توجيه کرد که نگاه فرودگاهها اصلاح شوند و رويهها تغيير کنند، نظامنامه تعريف شود، مدير فرودگاهها بايد با استاندار، سرمايهگذار محلي و منطقهاي صحبت کند و سرمايه آنها را براي ايجاد يک فرصت بهرهبرداري تجاري و... جذب و هدايت کند. وقتي شرکت فرودگاهها اين مجوز را در اختيار بگيرد، مانند آن است که همه فرودگاهها اين مجوز را در اختيار دارند. بنابراين ميتوانند ذيل همين مجوز، سرمايهگذار منطقهاي را شناسايي و براي خريد هواپيما تحت مالکيت و بهرهبرداري خود متقاضي، تشويق کنند. هواپيما را در فرودگاه خود که اغلب کمفعال يا بدون فعاليت است، بگذارند و اين هواپيماها تحت مجوز مرکزي و نظارت اين مجموعه شتابدهنده، در آن فرودگاه به صورت خودمحور پرواز کنند. اين يک انقلاب است که البته زمان نياز دارد. حالا براي اين انقلاب، ارادهاي براي آغاز ايجاد شده که ميتواند ديوار کج صنعت هوانوردي را که از سال 59 با ادغام چند شرکت هوانوردي عمومي و ايجاد يک ايرلاين به اعتقاد من ايجاد شده است، صاف کند. نکته خوبي را يادآور شديد. حدود چهار دهه قبل، اين بستر در کشور فراهم بود؛ اما چرا کنار گذاشته شد؟ بله؛ تا قبل از سال 59، چهار شرکت در ايران با نامهاي ايرتاکسي، ايرسرويس، هورآسمان و پارساير وجود داشتند که هواپيماي سايز کوچک دربستي و غيربرنامهاي داشتند. آنها با مأموريتهاي مختلف، هواپيماهاي شخصي نهادها و سازمانها و بخش خصوصي را هم نگهداري ميکردند؛ اما شوراي انقلاب تصميم گرفت اين چهار شرکت ادغام شوند. لايحه آن از دولت به مجلس رفت. اين شرکتها در نهايت تير سال 59 رسما ادغام شدند و شرکت هواپيمايي آسمان متولد شد؛ يعني هوانوردي عمومي که داشتيم را جمع و آن را به ايرلاين تبدیل کرديم. در واقع در حالي که بايد آن را تقويت ميکرديم، رقيبي براي ايراناير که خود يک ايرلاين بود، ايجاد کرديم که البته هيچوقت هم نتوانست رقيب خوبي باشد. از آن سال به اعتقاد من ديوار صنعت هوانوردي ما کج شد و هوانوردي عمومي است که ميتواند اين ديوار را صاف کند و حالا بعد از 40 سال به اين موضوع ميپردازيم. با گسترش فعاليت در عرصه هوانوردي عمومي، ممکن است اين نگراني ايجاد شود که براي امنيت کشور مشکلي ايجاد نکند. راهکاري براي آن در نظر گرفتهايد؟ در راستاي فعاليت در زمينه هوانوردي عمومي، دستگاههاي مختلف بايد وارد شوند. دستگاههاي امنيتي، حفاظتي، حفاظت هواپيمايي سپاه، پليس فرودگاهها و شوراي امنيت ملي بايد نسبت به اين موضوع آگاهي پيدا کنند؛ زيرا در جهان از هوانوردي عمومي بهعنوان پدافند سبز ياد ميشود؛ چراکه نياز نيست کلي دستگاه بگذاريد براي مرزها يا جاهايي که در خطر است که تهديد را شناسايي کنند. فعاليتهاي حوزه هوانوردي عمومي آنقدر زياد و کوچک است که ميتواند آنلاين گزارش دهد که فرضا تهديدي در جايي ديده ميشود که يک عمل پيشگيرانه است. در حقيقت اعلام بهموقع که در بند 7 پدافند غيرعامل هم به آن اشاره شده است، از اين طريق شکل ميگيرد. همينطور صنعت نفت ميتواند وارد اين حوزه شود. شرکت پخش فراوردههاي نفتي که براي توزيع سوخت مورد نياز در فرودگاهها اقدام ميکند، فقط در زمينه تأمين سوخت مورد نياز هواپيماهاي مسافربري (سوخت JetA1) فعاليت ميکند و امکان بازاريابي فرودگاهي را از ساير هواپيماها و مشخصا هواپيماهاي پيستوني سلب ميکند. بنابراين براي توسعه هوانوردي عمومي در فرودگاهها بايد سوخت مورد نياز مصرف هواپيماي کوچک را با موتور پيستوني همچون سوخت 100 الال يا اکتان 90 و 96 که سوخت سوپر محسوب ميشود، تأمين کند که اکنون در فرودگاهها موجود نيست و به همين دليل اين شرکت در بخش فرودگاهي نميتواند بازاريابي کند؛ بنابراين بخش نفتي که ربطي به وزارت راه ندارد، ضرورت دارد بهواسطه ذينفعبودن، از اين کار دفاع کند که اين بخش بتواند تکان بخورد. مباحث مربوط به بعد زيرساختي و عملياتي مربوط به شرکت فرودگاههاست که بايد برنامهريزي دقيقي در اين زمينه داشته باشد و دستورالعملهايی اجرائي در اين زمينه تدوين کند، اما دستگاههاي ديگر هم بايد بيايند تا ايده پروازهاي غيربرنامهاي را بتوانيم در کشور جا بيندازيم. فرودگاهها و عوامل مستقر در فرودگاه اعم از پليس و سپاه و... براي فعاليتهاي ايرلاين يا پروازهاي برنامهاي آماده هستند. از قبل مشخص است که يک ايرلاين چه روزي، چه ساعتي چه تعداد مسافر در چه فرودگاهي سوار و پياده ميکند، زيرا از قبل برنامهريزي شده است؛ بنابراين همه واحدها آمادهاند در زمان اعلامشده خدماترساني کنند، اما براي پروازهاي غيربرنامهريزيشده که ممکن است يکباره انجام شود، هيچ رويه و مقرراتي تبيين نشده است که کار را سخت ميکند. بخش امنيت آسمان، پروازهاي غيربرنامهاي را پذيرفته است؟ قبول دارند که لازمه کشور است، اما دغدغههاي بحقي هم دارند، اين دغدغهها بايد برطرف شود. اگر پروازها بهصورت IFR باشد، مثل پروازهاي مسافري که بخش راداري کنترلشان ميکند مشکلي ندارند، اما بعضي از پروازها VFR هستند؛ يعني رادار کنترلشان نميکند و خلبان با ديد خود، پرواز ميکند. پس بايد زيرساختي فراهم کنيم که اين هواپيماها را از نظر جهت و موقعيت، سرعت و ارتفاع و ساير دادههاي عملياتي، قابل رديابي کند. مثلا وارد مناطق ممنوعه و خطر نشوند يا حتي از مرز خارج نشوند. در شرکت فرودگاههاي کشور مصوب شده است که از دستگاههاي ردياب و موقعيتياب ماهوارهاي مبتنيبر سيستم ADS-B استفاده شود که اطلاعات از طريق ماهواره به زمين فرستاده ميشود و به اين طريق، اطلاعات کنترل و يک شاخه اطلاعات هم براي بخش امنيتي و پدافند هوايي ارسال شود. بخش ديگر حفاظت در فرودگاه است که آن هم بايد تقويت شود. براي اين کار، عمده فرودگاهها که شلوغ است مثل مهرآباد و مشهد ترمينال مخصوص اين کار را بايد ايجاد کنند. اين نوع پروازها از بخش مسافري مخصوص ايرلاين رفتوآمد نميکنند؛ بنابراين زيرساخت فرودگاهي براي افزايش سطح حفاظت و امنيت هم به دغدغهشان کمک ميکند. از اين جهت مانع نيستند و همکاري ميکنند. اولين پرواز غيربرنامهاي چه زماني کار خود را شروع خواهد کرد؟ از خرداد سال آينده بخش دولتي که شتابدهنده است، شروع به فعاليت خواهد کرد. آنجاست که بايد افکار عمومي را بهعنوان مشتريان به اين موضوع هدايت کنيم. مشتريان اين بخش مشتريان عمومي نيستند. خيلي از مشتريان عمومي، مشتري مترو، قطار و اتوبوس هستند؛ چون هزينه کمتري دارند. گاهي شخص حاضر است تاکسي يا دربست بگيرد. پس بازارها متفاوت است. کسي که مشتري هميشگي يک استارتاپ تاکسي است، ممکن است هيچگاه از اتوبوس استفاده نکند يا برعکس. در بخش هواپيمايي هم مشتريان از نظر بازار همگاني نيستند. شايد در بخش تفريحات همه استفاده کنند، اما در خيلي از موارد نه. اينجاست که لازم است جامعه سرمايهدار را مطلع کنيم که اين امکان وجود دارد. مسافر اين حق را دارد اگر در فرودگاه مهرآباد پروازش به هر دليلي بهجز آبوهوا کنسل شد، هواپيماي دربست استفاده کند يا مردم اين حق را دارند پروازي دربست بگيرند و به فرودگاهي بروند که اساسا ايرلاين به آنجا نميرود. مثلا ما از تهران به زنجان يا اراک پرواز نداريم. مديران صنايع زيادي به اراک رفتوآمد دارند، چون قطب صنعت آنجاست. براي بازديد و جلسه مجبورند شش ساعت براي رفت و برگشت زمان بگذارند. اول، زمان برايشان مهم است که از بين ميرود و دوم، ممکن است دچار تصادفات جادهاي شوند چون آمار سوانح جادهايمان در سال حدود 16 هزار نفر است. کل صنعت هوانوردي در بخش غيرنظامي از بدو تأسيس تاکنون 2500 نفر کشته داشته است؛ بنابراين اين ريسک وجود دارد که در رفتوآمد جادهاي مدير و نخبه را از دست بدهيم. اين اقدام تأثير انعکاسي روي صنايع ديگر دارد، بهویژه بخش استراتژيکي مثل نفت و گاز. در نفت و گاز، پشتيباني هوانوردي نداريم. پشتيباني از مناطق نفتخيز جنوب از لحاظ جابهجايي، ترابري و بازرسي يا پشتيباني از سکوهاي نفتي در دريا که با هلیکوپتر بهصورت ضعيف انجام ميشود، ميتواند با فراهمکردن اين بستر ايجاد شود. هوانوردي عمومي در زمينه مباحث زمينشناسي و کشاورزي و نقشهبرداري هم بسيار کارايي دارد. جنگلهايمان سوخته نتوانستهايم به کمک آتشنشاني هوايي، آتش را مديريت کنيم. آمبولانس هوايي براي بخش بهداشت و درمان وجود ندارد که ميتوان اين بستر را نيز از اين طريق، فراهم کرد. پيشبيني ميزان اشتغال مستقيم و غيرمستقيم داريد؟ پيشبيني اشتغال مشخصا به نوع هواپيما ربط دارد. نميتوانيم بدون اينکه بدانيم چه هواپيمايي خواهيم داشت بگوييم چقدر اشتغال ايجاد خواهد کرد. مثلا هر فروند ايرباس 320، حداقل 45 نفر و حداکثر براي 70 نفر اشتغال ايجاد خواهد کرد که به مدل کسبوکار و نظام آن ايرلاين بهرهبردار بستگي دارد. خارج از اين باشد، تورم نيروي انساني داريم. هواپيماي پهنپيکر ايرباس 330، تا 100 نفر در همه بخشها اشتغال ايجاد ميکند، اما در اين کار تا متوجه نشويم چه تجارتي درنظر داريم، نميتوانيم بگوييم چند نفر شاغل خواهند شد. با اين حال، بهصورت ميانگين پيشبيني کردهايم هر فروند هواپيما در سطح هواپيماهاي زير حداکثر وزن برخاست هشتهزار و 618 کيلوگرم يا 19 صندلي که وارد کشور شود، به ازاي هر فروند حداکثر ميتواند بين 12 تا 15 نفر اشتغال مستقيم ايجاد کند، اما اشتغالزايي بهصورت غيرمستقيم مهمتر است که در فرودگاهها بهعنوان زنجیره تأمين ايجاد ميشود. خيلي مايلم که اين کار در کشور براي کمک به بخش کشاورزي و تقويت صادرات بخش غيرنفتي انجام شود تا اين بخش با ايجاد شبکه حمل منطقهاي هوايي، به بازارهاي هدف منطقه متصل شود. از قديم دو فرودگاه در دو گوشواره کشاورزي کشور داشتيم. فرودگاه کلاله در دشت گلستان و فرودگاه پارسآباد در دشت مغان که از 50 سال قبل قرار بود محصول شرکتهاي کشت و صنعت و صنايع تبديلي و بستهبندي که آنجا مستقر ميشد، مستقيم به فرودگاه برود و به بازار هدف برسد؛ يعني چرخه از توليد به مصرف سريع. در حال حاضر، اين دو فرودگاه عملا خالي است و ابزار بهرهبرداري هم نداريم و عملا منتظر پرواز ايرلاين هستيم، اما توجيهي ندارد يک ايرلاين به کلاله پرواز کند چون ماهيت آنجا کشاورزي است. اگر به اين صنعت پرداخته شود، بيشتر صنايع کشور تأثير خواهند پذيرفت، اما 99 درصد افراد از اين اتفاقات مطلع نيستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.