فقر نظریه در مدیریت آب زیرزمینی کشور
محمد حبوطن.کارشناس آب وزارت نیرو و پژوهشگر اجتماعي آب
آب زيرزميني در کشورمان حال خوبی ندارد. بسیاری از دشتها با افت سطح آب زیرزمینی و تبعات منفی آن مواجه هستند و بیم آن میرود که در دهههای آینده این منابع نتوانند آب پایداری برای نیازهای حیاتی شهرها و روستاها تأمین کنند و بهاينترتيب منشأ ناپايداري در حيات اقتصادي، اجتماعي و حتي امنيتي باشد. البته راه نجات هم وجود دارد، هرچند دشوار است و سنگلاخی. وزارت نيرو يکبار بهتنهايي (سال 1384) و بار دوم (سال 1393) با کمک ساير وزارتخانهها تلاش کرده اقدامي براي نجات اين منابع در قالب «طرح احيا و تعادلبخشي آب زیرزمینی» انجام دهد، اما تاکنون نتيجه مؤثري نداشته است.
واقعا چرا دولت و وزارت نیرو نتوانستهاند در نجات آب زیرزمینی کشور موفق باشند؟ دلایل متعددی میتوان برشمرد، اما معتقدم یک دلیل راهبردی و بنیادی آن نبود چيزي است که ميتوان اسم آن را چارچوب فکري و مباني نظري گذاشت. اصولا هر طرح/ برنامه توسعه یا مدیریت منابع طبیعی بايد مبتنیبر يک مبناي نظري باشد تا محتوا و ساختار اجرائی و الزامات اجرائی طرح از انسجام و قانونمندي موجود در همان مبناي نظری برخوردار باشد؛ کاري که در هر دو مرحله طرح احیا و تعادلبخشي آب زیرزمینی انجام نشد. البته جنبههایی از مباحث غیرسازهای نظیر آگاهیرسانی و آموزش به بهرهبرداران و مشارکت آنها در اجرای این طرح پیشبینی شده است، اما چون کلیت طرح فاقد مباني نظری مشخصی بوده، این جنبهها و اقدامات غیرسازهای جايگاهي مبهم، سليقهاي و بياثر داشتهاند. اگر طرح نجات آب زيرزميني از مباني نظری مشخصی برخوردار بود، آنوقت مجریان آن ميدانستند که مثلا جلب مشارکت بهرهبرداران در اجرای یک طرح دولتی نیازمند یکسری الزامات و بسترهایی است که اگر فراهم نشود، مشارکتي در کار نخواهد بود. اين نظريهها و چارچوبهاي فکري هستند که ميتوانند آن الزامات و پيوستهاي اجتماعی، اقتصادی و سیاسی را براي اجراي موفقيتآميز اين طرح ترسيم کنند. يکي از مهمترين نظريهها درباره مديريت آب زيرزميني «حکمراني منابع عمومي» است. خاصيت منابع عمومي مشترک اين است که به قول «هاردين» مردم تا جایی آن را استخراج ميکنند که به آخر برسد و نتيجه آن «تراژدي منابع عمومي» است. مشکل اين منابع آن است که در کوتاهمدت، «عدم همکاري» بيش از «همکاري» براي فرد منفعت دارد، حال آنکه در درازمدت همگان از اين عدم همکاري زيان ميبينند. تاکنون دو راهحل/رويکرد براي حل این تراژدی و مديريت چنين منابعي اجرا شده است: 1-قانوننويسي و نظارت از سوي دولت براي کنترل و حفاظت اين منابع. (مانند تجربه کشورهای خاورمیانه، اسپانیا و... در مديريت آب زيرزميني از طريق قانونگذاري و ابلاغ دستورالعمل و حتی اهرمهای اقتصادی که موفق نبوده است) یکی از دلایل ناموفقبودن این راهحل این است که دولتها اراده چندانی برای برخورد با برداشتکنندگان ندارند و حتی از آب زیرزمینی بهعنوان منبعی برای حامیپروری استفاده میکنند. 2-منابع عمومي تابع حقوق مالکيت خصوصي شود بهگونهاي که استفاده پايدار از اين منابع براي مالکان منفعت داشته باشد و امکان پيدايش «بازار» فراهم شود (تا حدودي شبيه تجربه ایالات متحده آمریکا). بنا بر تجربه دنيا، هر دو رویکرد در مديريت/حفاظت آب زيرزميني شکست خوردهاند. خانم «الینور استروم» برای حکمراني منابع عمومي راه سومي را پيشنهاد ميدهد که عبارت است از اجتماعات و نهادهاي محلي (نه دولت و نه بازار) با استفاده از سازوکارها و نهادهای ایجاد اعتماد. او براي اين ايدهاش جايزه نوبل اقتصاد را در سال 2009 تصاحب کرد. بررسيهاي او نشان داد که به واسطه رعايت اصول حکمراني منابع عمومي در برخي نقاط دنيا، نهادهاي خودگردان محلي در حفاظت منابع آب موفقتر عمل کردهاند، چون: بهرهبرداران در تصميمگيريها، تدوين مقررات و اصلاح آنها مشارکت دارند؛ قوانين و مقررات کاملا شفاف و دقيق هستند؛ وظيفه هر کس در حفاظت منبع، با منافعي که ميبرد متناسب است؛ خود بهرهبرداران بر نحوه استفاده از منبع نظارت داشته و رفتارهاي همديگر را پايش ميکنند. تصميمگيري جمعي در حفاظت و بهرهبرداري منبع در طي مباحث عمومي باعث ميشود رفتارهاي فرديِ سودجويانه به رفتارهاي جمعگرايانه در جهت حفظ منبع و منافع همگان، تبديل شود. به نظر ميرسد براي توفيق در اجراي طرح نجات آب زيرزميني دو کار بايد انجام شود: اول مجهزکردن طرح به يک مباني نظري و علمي و دوم اصلاح محتواي برنامههاي اجرائي ذيل اين طرح بر اساس مباني نظري منتخب. البته بايد توجه داشت که اصلاح برنامههاي اجرائي بر مبناي حکمراني محلي آب نيازمند اصلاح بزرگي است در باورها، نگرشها و رويههاي اجرائي مديران بخش آب (نظير تقسیم قدرت با جامعه بهرهبردار، شفافيت در اطلاعات و آمار و عملکرد دستگاههاي اجرائي) که اميد است از پس آن برآيند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.