|

به بهانه اجرای نمایش «شکستگی»

مرگ‌بازی یک خانواده خوشبخت

محمدحسن خدایی . منتقد

نمایش «شکستگی» مقهور بازنمایی ملال‌آور دوران معاصر نمی‌شود و سرخوشانه تلاش دارد مناسبات غالب و کلیشه‌ای زمانه‌ را دست‌کاری کرده و تا حد توان، از کار بیندازد. ماجرا در باب خانواده‌ای است که در یک مراسم شام‌آخری، بی‌آنکه دلیل خاصی عنوان شود، کنار هم جمع شده، حرف‌های بی‌سروته تحویل هم داده و در باب خوشبخت‌بودن خویش و میل به خودکشی جمعی در مقابل دوربین تلفن همراه، خطابه می‌خوانند. گویی یک بازی طراحی شده تا نسبت اعضای خانواده با یکدیگر و همچنین مرگ روشن شود. اینجا هم همان ساختار ابدی و ازلی خانواده مشاهده می‌شود؛ پدر، مادر و فرزند. شخصیت‌هایی سادومازوخیست که اغلب ژست‌هایی ایستا دارند و در کمال آرامش، رفتار هولناک خویش در آزار و اذیت دیگران را با مهارت بیان می‌کنند. سیاهه‌ای از رذایل اخلاقی نوع بشر که هرکدام می‌تواند فاجعه‌ای بیافریند: فی‌المثل پختن کیک با مواد فاسد برای نابودکردن زن همسایه، مسموم‌کردن بچه‌گربه‌ها به‌خاطر جمعیت‌ زیاد این‌روزهایشان، مخدوش‌کردن حساب‌های مالی شرکت و حتی شکستن شیشه‌های دانشگاه و جادادن تصاویر غیراخلاقی در هنگام نمایش فیلم در سینما. هنگام برشمردن این حجم از شرارت، لحن و بیان شخصیت‌ها، چندان بروزی از احساسات انسانی ندارد و تنها لبخندی محو بر چهره‌ها نقش می‌بندد. بنابراین نمی‌توان از واقعی‌بودن کنش‌ها اطمینان داشت و تو گویی همان منطق بازی است که اینجا هم ادامه می‌یابد. از این منظر اجرا به روان‌شناسی فردی فروکاهیده نمی‌شود و نمی‌تواند بازنمایی هویت‌های یکپارچه‌ باشد. یک بازی طراحی‌ شده تا به کار بسته و رعایت قوانینش مدام گوشزد شود. اما کیست که بتواند واقعی‌بودن کنش‌های شرورانه ادعایی را اثبات کند؟ خانواده با ورود دختر جوانی که گویا عشق اکنون و آینده‌ پسر است، ساحت تازه‌ای از تجربه‌ورزی را می‌یابد. رویکرد پسامدرنیستی روایت و زیباشناسی اجرا، به تدریج گشوده به مکانیسم جابه‌جایی، بیش از آنکه بر فرد متکی باشد، جایگاه نمادین افراد را مهم می‌داند و حال با جایگزین‌شدن مداوم شخصیت‌ها به‌جای یکدیگر، هربار تلاش می‌شود روایت از ابتدا آغاز شده و بنابر منفعتی که افراد دارند، در پیوستار آن دخل‌وتصرف صورت گیرد. تمام شخصیت‌ها بنابر ضرورت یا حتی نوعی از شیطنت کارگردان، با یکدیگر جایگزین می‌شوند. تنها پدر است که تا به انتها جایگاه نمادین خویش را حفظ کرده و در نهایت با کنش پدرکشی پسر، از صحنه خارج می‌شود. حتی آن زمان که پسر با تخطی از قواعد بازی، تلاش دارد با کارگذاشتن بمب، مرگی بسیار هولناک‌تر از بلعیدن قرص برای خانواده ترتیب دهد، این پدر است که با آوردن چاقویی از آشپزخانه، فرمان به قربانی‌کردن پسر خاطی می‌دهد و بعدتر جنازه‌اش را از خانه بیرون برده و به قول خودش در همین حوالی رهایش می‌کند. اما در نهایت این پدرسالاری سنتی قرار است یکجا دچار واپاشی شده و ساختار متصلب گذشته به فنا برود؛ آنگاه که پسر نافرمان، با همان رویکرد پسامدرنیستی حسین نیرومند در مقام نویسنده و کارگردان، پس از مدتی کوتاه از قربانی‌شدن، گویی با نیرویی ماورایی زنده شده و به خانه برمی‌گردد تا با ریشخندی که بر پهنای صورت دارد، اقتدار پوشالی پدر را در حذف فیزیکی و نمادین فرزند خویش، به تمسخر ‌گیرد. در ادامه بار دیگر آیین شام‌آخری پی گرفته شده و همان وراجی‌های بی‌سروته در باب آزار دیگران و به‌هم‌پریدن‌های سرخوشانه و گاه ملال‌آور ادامه می‌یابد. منطق علت‌ و معلولی مدام کنار گذاشته شده و مکانیسم جابه‌جایی و چرخش، وجود یک خانواده خوشبخت را ساخت‌شکنی می‌كند. سلسله‌مراتب اقتدار و خشونت کلامی و فیزیکی افراد نسبت به یکدیگر، تنها آن زمان کاهش می‌یابد که افراد میز شام را ترک کرده و کنار هم ایستاده و بدون تفکر و حسابگری، با حرکات موزون و آهنگین، برابری و آری‌گویی به زندگی را اجرائی کنند.

وقتی خبری از بازنمایی ملال‌انگیز زندگی روزمره نباشد، می‌توان نفسی تازه کرد و لبخندی بر لب نشاند و شام آخر طنازانه و البته هولناک یک خانواده سابق بر این خوشبخت را در تدارک مرگ‌خواهی، با کیفوری تمام به تماشا نشست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.