|

20 هزار فرسنگ در عمق فناوري!

هومن فرزامي. مشاور هوشمندي فناوري

معمولا از يک شتاب‌دهنده يا سرمايه‏گذار خطرپذير توقع داريم به استارتاپ‏هايي ورود کند که مبتني بر فناوري بالغ و تجاري‏شده، مدل کسب‌وکار شفاف، بازار آماده، سرعت رشد بالا و مقياس‏پذيري سريع باشند. فعاليت‌هاي شتاب‌دهي سنتي هم بر همين اساس تعريف شده است: در مدت‌زماني کوتاه و فشرده، با حمايت مالي مشخص و مربيگري از جنس آموزش‏هاي کسب‏وکاري براي بنيان‌گذاران. در مقابل براي استارتاپ‏هايي که هيچ‏کدام از اين ويژگي‏ها را نداشته باشند، منطقا اين مدل شتاب‌دهي جواب نمي‏دهد و احتمالا توقع داريم که اين استارتاپ‏ها مقبوليت چنداني هم نداشته باشند. اما استارتاپ‏هايي وجود دارند از جنس مفهوم «فناوري عميق Deep Techs» که ويژگي‏هاي ظاهرا جذاب بالا را ندارند ولي به شدت در سطح جهاني مقبوليت روبه‏رشدي دارند. طبق‏ گزارش‏هاي جهاني، سرمايه‏گذاري خطرپذير در فناوري‏هاي عميق سه برابر سريع‏تر از استارتاپ‌هاي کسب‏وکار به مشتري (B2C) در حال رشد است. همچنين درصد استارتاپ‏هاي فناوري عميق نسبت به مجموع ديگر استارتاپ‏ها در حال افزايش است و تقريبا نيمي از استارتاپ‌هايي که در سطح جهان ايجاد مي‌شوند اکنون در زيرمجموعه‌هاي مربوط به فناوري عميق قرار دارند (دو برابر سهمي که آنها در سال‌هاي 2010 تا 2011 داشتند). علاوه بر اين، بر حسب مجموع قراردادهاي تأمين مالي در مرحله اوليه چرخه عمر استارتاپ‌ها، بيشترين رشد در تأمين مالي مربوط به حوزه‌هاي فناوري عميق است. اما فناوري‏هاي عميق چيست و براي رشد و شتاب‌دهي اين استارتاپ‏ها چه بايد کرد؟ با اينکه کنکاش در مفهوم فناوري عميق اهميت بسياري دارد، با اين حال در اين نوشته بيشتر به سؤال دوم مي‏پردازم. «فناوري عميق» در استارتاپ‏ها و به‌طور کلي ميان مفاهيم فناوري و نوآوري، ويژگي متمايزي دارد. اين مفهوم در واقع به طبقه‏‌اي خاص از استارتاپ‏ها اشاره دارد که نوع خاصي از فناوري را محور ارزش‏آفريني خود قرار داده‌اند. در تعريف، فناوري‏هاي عميق به استارتاپ‏هايي مي‏گويند که روي يک کشف علمي قابل توجه يا نوآوري تکنيکي تمرکز کرده‏اند، به طور مثال استارتاپ فعال در حوزه‌هاي زيست‌فناوري، مواد پيشرفته، الکترونيک، هوش ‏مصنوعي يا پردازش کوانتومي عموما در اين گروه هستند. فناوري‏هاي عميق، بسيار پيشرفته هستند و اگر توسعه پيدا کنند، کاربردهاي بالقوه زيادي در صنايع مختلف خواهند داشت. به‏طور مثال فرض کنيد استارتاپي روي داروي مبارزه با سرطان فعاليت کند يا آنتي‏ويروسي را براي مبارزه فراگير با خانواده ويروس کرونا ارائه کند، ماشين‏هاي خودران و پهپادهاي هوشمند بسازد يا فناوري‏هاي پيشرفته ژنتيک براي کشاورزي توسعه دهد. همه اينها نمونه‌هايي از استارتاپ‏هاي فناوري عميق هستند. اما برگرديم به سؤال اصلي؛ استارتاپ‏هاي فناوري عميق چه نيازهايي دارند و سرمايه‏گذاران خطرپذير و شتاب‌دهنده‌ها به چه شکل بايد با اين استارتاپ‏ها مواجه شوند؟ استارتاپ‏هاي فناوري عميق به تحقيق و توسعه و فرايند تجاري‏سازي ‏طولاني‏تر، سرمايه‏گذاري کلان با ريسک بالا، مدل تجاري منحصر‏به‏فرد، پايگاه تحقيقاتي و آزمايشگاهي قوي و پيشرفته نياز دارند. سرمايه‏گذاران و شتاب‌دهنده‌ها بايد آماده باشند که دوره بازگشت سرمايه اين استارتاپ‏ها طولاني‏تر و هزينه آزمايش‏هاي آنها بسيار گران است. حتي فرصت پايلوت، چشم‏انداز بازار و آينده اين فناوري‏ها بسيار چالشي و با عدم قطعيت بالاست. از نگاه ديگر مي‏توانيم به صورت ساده‏تر، نيازهاي استارتاپ‏هاي فناوري عميق را با کمک دو محور و چهار حالت، بررسي کنيم.

محورهاي فناوري عميق محور اول: «سطح آمادگي فناوري» يا همان خط‏کش TRL (فناوري در سطح هشتم و نهم است يا در سطح اول تا هفتم). توضيح اينکه مرحله اول تا هفتم شامل ايده تا نمونه‏ اوليه مي‏شود و در مراحل هشتم و نهم، محصول براي ارائه به بازار آماده است. در محور دوم «آمادگي بازار» سنجيده مي‏شود. يعني بازار و مشتري براي پذيرش فناوري آماده است يا خير. حالت‌هاي فناوري عميق حالت نخست: در حالت نخست هم فناوري بالغ است و هم بازار آماده. استارتاپ‏هاي اين دسته نيازمند دسترسي به داده‌هاي مشتريان صنعتي، برند و اعتبار، کانال‏هاي توزيع هدفمند و بازاريابي تخصصي در صنعت هستند. به طور مثال استارتاپي که با کلان‏داده و هوش مصنوعي مي‏خواهد متغيرهاي يک کوره ذوب را کنترل و زمان، انرژي و هزينه را بهينه کند مي‏تواند در اين دسته قرار ‏گيرد. حالت دوم: در حالت دوم فناوري بالغ است ولي بازار و مشتري هنوز نسبت به آن پذيرش ندارند. در اين حالت همچنان بايد مسئله شبکه توزيع را حل کرد و مقاومت در مقابل تغيير را در بازار کاهش داد. علاوه‏براين، استارتاپ‏ها در اين حالت نياز دارند که دانش ويژه تجاري براي فروش محصول به يک صنعت خاص را در اختيار داشته باشند. همچنين در اين حالت، کسب فرصت پايلوت در صنعت و نمايش کاربردها و نتايج فناوري، مسئله جدي استارتاپ‏ها است. به عنوان نمونه، استارتاپي‏ که براي مديريت يک سايت صنعتي و مسائل ايمني آن راهکاری مبتني‌بر فناوري پوشيدني و واقعيت مجازي ارائه مي‏دهد، مي‏تواند در اين دسته قرار گيرد. حالت سوم: در اين حالت بازار براي پذيرش فناوري آمادگي دارد ولي فناوري هنوز توسعه پيدا نکرده است. استارتاپ‌ها در اين حالت به کسب دانش تخصصی و فني نياز دارند و براي آنها جذب همکاراني از مجموعه‌هاي تحقيقاتي و دانشگاهي در اولويت است. علاوه‏براين زيرساخت‏هاي پيشرفته فني و تجهیزاتي براي توسعه دانش فني نياز خواهد بود. برخي استارتاپ‏هاي دارويي در حوزه زيست‏فناوري در اين دسته قرار دارند. حالت چهارم: در حالت چهارم، هم فناوري عميق در مرحله ايده و اثبات مفهومي است و هم بازار براي پذيرش آن آماده نيست. در اين مرحله تمامي منابع قبلي مورد نياز است، به‌ويژه استمداد از منابع دولتي و مشارکت با دانشگاه‌ها متداول است. مرحله چهارم اهميت زيادي دارد زيرا با توسعه آن، استارتاپ به يکي از سه مرحله قبلي وارد مي‏شود. برخي استارتاپ‏هاي حوزه علوم‌شناختي يا علوم فضايي در اين دسته قرار مي‏گيرند. شتاب‌دهنده‌هاي فناوري عميق علاوه بر تمرکز بر رفع نيازهاي استارتاپ‏هاي حوزه فناوري‏هاي عميق، به‌طور‌کلي پيشنهاد شده است شتاب‌دهنده‌هايي که مي‏خواهند در حوزه اين استارتاپ‏ها ورود پيدا کنند چند اصل کلي را رعايت کنند. نخست به‏صورت تخصصي به حوزه فناوري‏هاي عميق ورود پيدا کنند. تخصصي‏شدن سبب مي‏شود که پيگيري تحولات پيچيده ساده‏تر شود. همچنين با تخصصي‏شدن، مشکل پراکندگي و کمبود مربيان متخصص، سرمايه‏گذاران حرفه‏اي و استارتاپ‏هاي توانمند فناوري عميق، راحت‏تر مديريت مي‏شود. شتاب‌دهنده‌ها بايد براي دوره‌هاي طولاني‏تر و منعطف شتاب‌دهي آماده باشند و در دوره‌هاي شتاب‌دهي لازم است تعاملات بين استارتاپ‏هاي فناوري عميق، به‌منظور هم‏آموزي افزايش يابد و باتوجه به پيچيدگي مدل رشد و موفقيت اين استارتاپ‏ها، فرايند انتقال دانش و تجارب بين استارتاپ‏هاي پيشين و استارتاپ‏هاي جديد بيشتر مورد توجه قرار گيرد. شتاب‌دهنده‌هاي فناوري عميق باید بيشتر به سمت شخصي‏سازي برنامه‌هاي شتاب‌دهي براي هر استارتاپ حرکت کنند و با وجود اينکه برنامه‌هاي عمومي شتاب‌دهي مفيد خواهد بود ولي نيازهاي اين دست از استارتاپ‏ها اغلب منحصر‌به‌فرد است. علاوه‏بر‏اين ايجاد زيرساخت فني و تحقيقاتي، مجاورت يا همکاري راهبردي با مراکز پژوهشي، آزمايشگاه‌هاي تخصصي يا شهرک‏هاي تخصصي صنعتي، اقدام مناسبي است که شتاب‌دهنده‌هاي فناوري‏هاي عميق مي‌توانند براي استارتاپ‏هاي اين حوزه انجام دهند. همچنين به سبب سرعت تحولات فناورانه و تأثير آنها بر موفقيت اين نوع استارتاپ‏ها، شتاب‌دهنده‌هاي فناوري عميق بايد به نحوي خدمت پايش هوشمندانه فناوري را براي استارتاپ‏ها و توسعه اکوسيستم استارتاپي خود فراهم کنند. نکته آخر اينکه، بدون داشتن يک چشم‏انداز بين‏المللي، رشد و موفقيت يک استارتاپ فناوري عميق عملا عقيم خواهد بود. باید توجه كرد که بين‏المللي‏شدن هم در حوزه بازاريابي، مربيگري، جذب سرمايه و هم ساير خدمات شتاب‌دهي الزامي است. با تمام چالش‏ها و پيچيدگي‏هاي فناوري عميق، روندهای جهاني نشان مي‏دهد استارتاپ‏هاي فناوري عميق به سرعت در کانون توجه قرار گرفته‏اند. با اين حال مدل‏هاي شتاب‌دهي و فهم کلي اکوسيستم استارتاپي ايران، خيلي متوجه موضوع استارتاپ‏هاي فناوري‏هاي عميق نيست و همچنان با وجود ظرفيت‏هاي شگرف علمي در حوزه‌هاي فني و تخصصي، مدل‏هاي سنتي‏تر شتاب‌دهي و استارتاپ‏هاي مبتني‌بر نوآوري در مدل کسب‏وکار، محور توجه شتاب‌دهنده‌ها و سرمايه‏گذاران خطرپذير هستند. در کل پرداختن به استارتاپ‏هاي فناوري عميق، اهميت راهبردي دارد و نيازمند مطالعات گسترده و آگاهي‏بخشي به اکوسيستم نوپاي استارتاپي ايران است؛ به‌ويژه باتوجه به ظرفيت مراکز تحقيقاتي، نيروي انساني دانش‏محور و زيرساخت تجهيزاتي در دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشي و بنگاه‌هاي بزرگ ايران، اکوسيستم استارتاپ‏هاي فناوري‏هاي عميق براي رشد و پويايي، توجه بيشتري مي‏طلبد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.